Trả lời nhanh: PTSD (Post-Traumatic Stress Disorder) là rối loạn căng thẳng sau sang chấn, một rối loạn sức khỏe tâm thần có thể xuất hiện sau khi một người trải qua hoặc chứng kiến sự kiện gây sang chấn nghiêm trọng như tai nạn, chiến tranh hoặc bạo lực. Triệu chứng thường gồm hồi tưởng, ác mộng, né tránh những điều gợi nhớ sự kiện và luôn trong trạng thái cảnh giác. Theo tiêu chuẩn chẩn đoán DSM-5-TR, triệu chứng kéo dài trên một tháng, gây ảnh hưởng đáng kể đến cuộc sống và cần được chuyên gia đánh giá.
1. PTSD là gì?
Khái niệm PTSD (rối loạn căng thẳng sau sang chấn)
PTSD là viết tắt của Post-Traumatic Stress Disorder, tiếng Việt gọi là rối loạn căng thẳng sau sang chấn hoặc rối loạn stress sau sang chấn.
Đây là một rối loạn sức khỏe tâm thần có thể phát triển sau khi một người trực tiếp trải qua, chứng kiến hoặc tiếp xúc với thông tin về một sự kiện sang chấn theo những điều kiện được quy định trong tiêu chuẩn chẩn đoán.

PTSD là viết tắt của Post-Traumatic Stress Disorder
Trong DSM-5-TR, các sự kiện liên quan thường bao gồm việc tiếp xúc với nguy cơ tử vong, thương tích nghiêm trọng hoặc bạo lực tình dục.
Ví dụ, một người sống sót sau tai nạn giao thông nghiêm trọng có thể thường xuyên gặp ác mộng về tai nạn, hoảng sợ khi nghe tiếng phanh xe hoặc tránh đi trên tuyến đường gợi nhớ sự việc.
Tuy nhiên, không phải ai trải qua sang chấn cũng mắc PTSD. Nhiều người có phản ứng căng thẳng trong thời gian đầu rồi dần hồi phục.
PTSD được xác định dựa trên loại sự kiện đã trải qua, các nhóm triệu chứng, thời gian kéo dài, mức độ ảnh hưởng đến chức năng sống và kết quả đánh giá lâm sàng.
PTSD khác gì phản ứng căng thẳng thông thường?
PTSD khác với phản ứng căng thẳng thông thường sau sang chấn ở đặc điểm triệu chứng kéo dài, đáp ứng các tiêu chí chẩn đoán và gây ảnh hưởng đáng kể đến cuộc sống.
Sau một biến cố nguy hiểm, một người có thể cảm thấy sợ hãi, khó ngủ, lo lắng hoặc thường xuyên nhớ lại sự việc. Những phản ứng này không tự động có nghĩa người đó mắc PTSD.
|
Tiêu chí
|
Phản ứng căng thẳng sau biến cố
|
PTSD
|
|
Thời gian
|
Thường xuất hiện ngay sau biến cố và có thể giảm dần theo thời gian.
|
Triệu chứng kéo dài trên một tháng theo DSM-5-TR.
|
|
Biểu hiện
|
Buồn bã, lo lắng, mất ngủ hoặc sợ hãi.
|
Có những nhóm triệu chứng đặc trưng như tái trải nghiệm, né tránh, thay đổi nhận thức và tăng cảnh giác.
|
|
Ảnh hưởng
|
Mức độ ảnh hưởng khác nhau, có thể giảm khi người đó hồi phục.
|
Gây đau khổ đáng kể hoặc ảnh hưởng đến công việc, học tập và các mối quan hệ.
|
|
Đánh giá
|
Không nhất thiết đáp ứng tiêu chuẩn của một rối loạn tâm thần.
|
Cần chuyên gia đánh giá theo tiêu chuẩn chẩn đoán.
|
Một tình trạng liên quan là rối loạn căng thẳng cấp tính (Acute Stress Disorder - ASD), có thể được xem xét khi những triệu chứng phù hợp xuất hiện trong khoảng từ 3 ngày đến một tháng sau sang chấn.
Tuy nhiên, không phải mọi người có triệu chứng trong tháng đầu đều mắc ASD và không phải ai mắc ASD cũng sẽ phát triển thành PTSD.
Nếu phản ứng sau biến cố khiến bạn mất ngủ nghiêm trọng, không thể sinh hoạt hoặc cảm thấy không an toàn, bạn nên tìm hỗ trợ chuyên môn sớm, không cần chờ đủ một tháng.

PTSD khác với phản ứng căng thẳng thông thường sau sang chấn
2. Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ gây PTSD
Những sự kiện có thể gây PTSD
PTSD có thể xuất hiện sau khi tiếp xúc với sự kiện sang chấn nghiêm trọng, đặc biệt là những tình huống liên quan đến nguy cơ tử vong, thương tích nặng hoặc bạo lực tình dục.
Một số sự kiện có thể liên quan đến PTSD gồm:
- Chiến tranh hoặc chiến đấu: Trực tiếp tham gia hoặc trải qua tình huống đe dọa tính mạng.
- Tai nạn nghiêm trọng: Tai nạn giao thông, tai nạn lao động hoặc sự cố nguy hiểm.
- Thiên tai: Trải qua động đất, lũ lụt, hỏa hoạn hoặc sự kiện đe dọa an toàn nghiêm trọng.
- Bạo lực: Bị tấn công thể chất, bạo lực tình dục hoặc đe dọa nghiêm trọng.
- Chứng kiến sự kiện nguy hiểm: Trực tiếp nhìn thấy người khác bị thương tích nghiêm trọng hoặc tử vong do bạo lực, tai nạn.
- Nhận tin về biến cố nghiêm trọng của người thân: Trong một số trường hợp liên quan đến cái chết do bạo lực, tai nạn hoặc sự kiện đáp ứng tiêu chuẩn chẩn đoán.

Những sự kiện có thể gây PTSD
Lưu ý: Không phải mọi sự mất mát, chia tay, căng thẳng công việc hoặc trải nghiệm khó chịu đều đáp ứng tiêu chuẩn sự kiện sang chấn của PTSD trong DSM-5-TR.
Những trải nghiệm này vẫn có thể gây đau khổ tâm lý đáng kể và cần được hỗ trợ, ngay cả khi không đáp ứng tiêu chuẩn chẩn đoán PTSD.
Nguyên nhân khiến một số người phát triển PTSD sau sang chấn trong khi người khác không mắc vẫn chưa được giải thích đầy đủ. Các nhà nghiên cứu cho rằng nhiều yếu tố liên quan đến sinh học, tiền sử trải nghiệm và môi trường có thể cùng tác động.
Không có một sự kiện hoặc yếu tố nguy cơ nào bảo đảm chắc chắn một người sẽ mắc PTSD.
Ai dễ mắc PTSD hơn?
PTSD có thể ảnh hưởng đến người ở nhiều độ tuổi và hoàn cảnh khác nhau, nhưng một số yếu tố có liên quan đến nguy cơ mắc cao hơn.
- Mức độ và tính chất sang chấn: Trải qua sự kiện nguy hiểm nghiêm trọng, kéo dài hoặc lặp lại có thể làm tăng nguy cơ.
- Tiền sử sang chấn: Đặc biệt là những trải nghiệm sang chấn trong thời thơ ấu.
- Thiếu hỗ trợ xã hội: Ít nhận được sự hỗ trợ từ gia đình, bạn bè hoặc cộng đồng sau biến cố.
- Tiền sử vấn đề sức khỏe tâm thần: Một số tình trạng tâm lý hoặc tâm thần trước đó có thể liên quan đến mức độ dễ bị ảnh hưởng.
- Tiếp xúc nguy hiểm trong công việc: Nhân viên cứu hộ, y tế tuyến đầu, quân nhân hoặc người thường xuyên đối diện sự kiện nghiêm trọng.
Theo Viện Sức khỏe Tâm thần Quốc gia Hoa Kỳ (NIMH), phụ nữ có khả năng mắc PTSD cao hơn nam giới. Tuy nhiên, nguy cơ thực tế phụ thuộc vào nhiều yếu tố và không thể dự đoán chỉ dựa trên giới tính.
Các triệu chứng PTSD thường bắt đầu trong vòng vài tháng sau biến cố, nhưng ở một số trường hợp có thể xuất hiện muộn hơn.
Điều quan trọng là nhận biết những thay đổi kéo dài sau sang chấn và tìm hỗ trợ phù hợp, thay vì tự đánh giá nguy cơ chỉ qua một đặc điểm cá nhân.
3. Dấu hiệu và triệu chứng của PTSD
Triệu chứng PTSD theo hệ thống DSM-5-TR thường được phân thành bốn nhóm: tái trải nghiệm, né tránh, thay đổi tiêu cực trong nhận thức và tâm trạng, cùng với tăng kích thích và phản ứng.
Không phải người mắc PTSD nào cũng có biểu hiện giống nhau. Triệu chứng có thể khác nhau về tần suất, cường độ và mức độ ảnh hưởng.
Tái trải nghiệm sự kiện (hồi tưởng, ác mộng)
Tái trải nghiệm sang chấn là tình trạng ký ức hoặc cảm giác liên quan đến sự kiện xuất hiện trở lại một cách không mong muốn.
Những biểu hiện có thể gặp:
- Ký ức xâm nhập: Những hình ảnh hoặc suy nghĩ về sự kiện xuất hiện ngoài ý muốn.
- Ác mộng: Giấc mơ gây sợ hãi, có thể liên quan trực tiếp hoặc gián tiếp đến sang chấn.
- Flashback: Trải nghiệm như thể sự kiện đang xảy ra trở lại, có thể kèm cảm giác mất kết nối với hiện tại ở các mức độ khác nhau.
- Phản ứng mạnh trước tác nhân gợi nhớ: Sợ hãi, căng thẳng hoặc xuất hiện triệu chứng cơ thể khi gặp những điều liên quan đến sang chấn.

Tái trải nghiệm sang chấn
Ví dụ, một người từng trải qua tai nạn nghiêm trọng có thể cảm thấy hoảng sợ khi nghe tiếng phanh xe hoặc nhìn thấy hiện trường tương tự.
Những âm thanh, mùi, địa điểm hoặc tình huống gợi nhớ sự kiện thường được gọi là trigger (tác nhân kích hoạt).
Tuy nhiên, có flashback hoặc ác mộng không đồng nghĩa chắc chắn mắc PTSD. Chẩn đoán cần đánh giá toàn bộ triệu chứng và những điều kiện liên quan.
Né tránh, thay đổi nhận thức và tâm trạng
Người có PTSD có thể né tránh những suy nghĩ, cảm xúc, địa điểm hoặc tình huống gợi nhớ sang chấn.
Một số biểu hiện gồm:
- Né tránh ký ức: Cố gắng không nghĩ hoặc không nói về sự kiện.
- Né tránh tình huống: Tránh những nơi, người hoặc hoạt động có liên hệ với trải nghiệm sang chấn.
- Tự trách bản thân: Có những suy nghĩ tiêu cực, dai dẳng về trách nhiệm của mình đối với sự kiện.
- Mất hứng thú: Không còn muốn tham gia những hoạt động từng yêu thích.
- Cảm giác xa cách: Khó kết nối với người thân hoặc những người xung quanh.
- Thay đổi ký ức: Có thể khó nhớ một số khía cạnh quan trọng của sự kiện trong những trường hợp nhất định.

Né tránh, thay đổi nhận thức và tâm trạng
Ví dụ, một người từng bị tấn công tại nơi công cộng có thể tránh đến những khu vực đông người hoặc từ chối tham gia hoạt động gợi nhớ trải nghiệm đó.
Sự né tránh đôi khi giúp giảm lo âu ngay lúc đó nhưng có thể khiến việc trở lại sinh hoạt thông thường trở nên khó khăn hơn về lâu dài.
Không nên ép người gặp sang chấn phải kể lại chi tiết sự kiện hoặc tự đối diện với những tình huống gây sợ hãi khi chưa có sự hỗ trợ phù hợp.
Tăng kích thích và phản ứng
Tăng kích thích và phản ứng là nhóm triệu chứng khiến người mắc PTSD có thể cảm thấy cơ thể luôn trong trạng thái đề phòng nguy hiểm.
Một số biểu hiện thường gặp:
- Tăng cảnh giác: Liên tục quan sát, kiểm tra môi trường vì lo có nguy hiểm xảy ra.
- Dễ giật mình: Phản ứng mạnh trước tiếng động hoặc kích thích bất ngờ.
- Khó ngủ: Khó vào giấc, ngủ không sâu hoặc thức giấc nhiều lần.
- Khó tập trung: Khó duy trì sự chú ý khi học tập hoặc làm việc.
- Dễ cáu giận: Có phản ứng tức giận hoặc kích động hơn trước.
- Hành vi thiếu an toàn: Một số trường hợp có thể xuất hiện hành vi liều lĩnh hoặc tự gây nguy hiểm.

Tăng kích thích và phản ứng
Ví dụ, người từng trải qua bạo lực có thể thường xuyên kiểm tra cửa, giật mình khi nghe tiếng động lớn hoặc khó thư giãn ngay cả khi đang ở nơi an toàn.
Tuy nhiên, mất ngủ, khó tập trung và dễ giật mình cũng xuất hiện trong nhiều tình trạng sức khỏe khác. Vì vậy, không thể dựa vào riêng nhóm dấu hiệu này để tự kết luận mắc PTSD.
Biểu hiện ở trẻ em
PTSD ở trẻ em có thể biểu hiện khác với người lớn, đặc biệt ở những trẻ chưa thể diễn đạt rõ cảm xúc và trải nghiệm bằng lời.
Một số dấu hiệu có thể gặp:
- Chơi lặp lại tình huống: Tái hiện những yếu tố của sự kiện sang chấn trong trò chơi.
- Ác mộng hoặc rối loạn giấc ngủ: Có thể xuất hiện những giấc mơ đáng sợ nhưng trẻ không diễn đạt được nội dung cụ thể.
- Thay đổi hành vi: Dễ cáu giận, sợ hãi, thu mình hoặc khó tập trung.
- Bám người chăm sóc: Lo lắng khi phải xa cha mẹ hoặc người thân.
- Thay đổi hoạt động hằng ngày: Gặp khó khăn tại trường học hoặc không còn hứng thú với những hoạt động trước đây.

PTSD ở trẻ em có thể biểu hiện khác với người lớn
Cha mẹ và người chăm sóc nên duy trì môi trường an toàn, giữ lịch sinh hoạt tương đối ổn định và lắng nghe trẻ bằng thái độ bình tĩnh.
Không nên ép trẻ kể lại sự kiện sang chấn hoặc trách mắng khi trẻ có những phản ứng bất thường.
Nếu trẻ thay đổi hành vi rõ rệt sau biến cố, đặc biệt khi triệu chứng kéo dài hoặc ảnh hưởng đến học tập và sinh hoạt, hãy đưa trẻ đến cơ sở y tế có chuyên môn về sức khỏe tâm thần trẻ em.
4. PTSD được chẩn đoán và điều trị như thế nào?
Chẩn đoán PTSD
PTSD được chẩn đoán thông qua đánh giá lâm sàng bởi chuyên gia sức khỏe tâm thần có chuyên môn, dựa trên tiền sử sang chấn, triệu chứng, thời gian kéo dài và mức độ ảnh hưởng đến cuộc sống.
Một trong những hệ thống tiêu chuẩn thường được sử dụng là DSM-5-TR của Hiệp hội Tâm thần Hoa Kỳ. Ngoài ra, hệ thống ICD-11 của Tổ chức Y tế Thế giới cũng có tiêu chuẩn chẩn đoán PTSD.
Theo DSM-5-TR, việc chẩn đoán ở người lớn cần xem xét các yếu tố như:
- Tiếp xúc với sự kiện sang chấn: Sự kiện phải đáp ứng tiêu chuẩn liên quan đến tử vong, nguy cơ tử vong, thương tích nghiêm trọng hoặc bạo lực tình dục.
- Tái trải nghiệm: Có những triệu chứng như ký ức xâm nhập, ác mộng hoặc flashback.
- Né tránh: Tránh ký ức hoặc những yếu tố gợi nhớ sang chấn.
- Thay đổi nhận thức và tâm trạng: Có các biểu hiện tiêu cực dai dẳng liên quan đến sang chấn.
- Tăng kích thích và phản ứng: Chẳng hạn tăng cảnh giác, khó ngủ hoặc dễ giật mình.
- Thời gian và mức độ ảnh hưởng: Triệu chứng kéo dài trên một tháng, gây đau khổ đáng kể hoặc suy giảm chức năng.
Bác sĩ còn cần xem xét những nguyên nhân khác có thể giải thích triệu chứng, bao gồm tác động của chất, thuốc hoặc các vấn đề sức khỏe khác.
Không có một xét nghiệm máu hoặc bài kiểm tra trực tuyến đơn lẻ nào đủ để chẩn đoán PTSD.
Các bảng câu hỏi sàng lọc có thể hỗ trợ nhận diện nguy cơ nhưng không thay thế đánh giá chuyên môn.
Các hướng điều trị
PTSD có thể được điều trị và nhiều người cải thiện rõ rệt khi tiếp cận phương pháp phù hợp. Kế hoạch điều trị phụ thuộc vào mức độ triệu chứng, bệnh lý đi kèm, hoàn cảnh và nhu cầu cá nhân.
1. Tâm lý trị liệu tập trung vào sang chấn
Đây là hướng điều trị được ưu tiên trong nhiều hướng dẫn lâm sàng, đặc biệt đối với người trưởng thành mắc PTSD.
Một số phương pháp có bằng chứng hiệu quả gồm:
- Cognitive Processing Therapy (CPT): Liệu pháp xử lý nhận thức, giúp người bệnh xem xét và điều chỉnh những suy nghĩ không phù hợp liên quan đến sang chấn.
- Prolonged Exposure (PE): Liệu pháp tiếp xúc kéo dài, được thực hiện có cấu trúc dưới hướng dẫn chuyên môn để giảm phản ứng sợ hãi và né tránh.
- Eye Movement Desensitization and Reprocessing (EMDR): Liệu pháp giải mẫn cảm và tái xử lý bằng chuyển động mắt, sử dụng quy trình chuyên môn để xử lý ký ức liên quan đến sang chấn.

Tâm lý trị liệu tập trung vào sang chấn
2. Điều trị bằng thuốc
Một số trường hợp có thể được bác sĩ cân nhắc sử dụng thuốc để điều trị PTSD hoặc những triệu chứng đi kèm.
Các hướng dẫn điều trị có đề cập đến một số thuốc chống trầm cảm như sertraline, paroxetine và venlafaxine, tùy chỉ định và đánh giá của bác sĩ.
Không tự mua, bắt đầu, ngừng hoặc thay đổi liều thuốc điều trị tâm thần khi chưa trao đổi với bác sĩ có chuyên môn.
3. Hỗ trợ trong quá trình hồi phục
Ngoài điều trị chuyên môn, người mắc PTSD có thể được hỗ trợ thông qua:
- Duy trì lịch ngủ và sinh hoạt phù hợp.
- Vận động thể chất trong khả năng.
- Duy trì liên hệ với những người đáng tin cậy.
- Hạn chế rượu và các chất gây nghiện.
- Thực hành kỹ năng thư giãn theo hướng dẫn phù hợp.
Những biện pháp này có thể hỗ trợ sức khỏe tổng thể nhưng không thay thế các phương pháp điều trị PTSD có bằng chứng hiệu quả.
Người bệnh không nên tự ép mình hồi tưởng hoặc đối diện trực tiếp với sang chấn theo những bài hướng dẫn không có giám sát chuyên môn.
Khi nào nên đi khám?
Bạn nên tìm hỗ trợ chuyên môn khi những phản ứng sau sang chấn kéo dài, gây đau khổ hoặc ảnh hưởng đến sinh hoạt, công việc, học tập và các mối quan hệ.
Một số tình huống cần chú ý:
- Thường xuyên gặp ác mộng, hồi tưởng hoặc hoảng sợ sau biến cố.
- Né tránh nhiều hoạt động đến mức không thể sinh hoạt như trước.
- Mất ngủ kéo dài, khó tập trung hoặc luôn cảm thấy bất an.
- Triệu chứng kéo dài hơn một tháng.
- Cảm thấy tuyệt vọng hoặc sử dụng rượu, chất kích thích để đối phó với cảm xúc.

Bạn nên tìm hỗ trợ chuyên môn khi những phản ứng sau sang chấn kéo dài
Không cần đợi triệu chứng kéo dài đủ một tháng mới được đi khám. Nếu mức độ khó chịu nghiêm trọng hoặc ảnh hưởng đến an toàn và khả năng sinh hoạt, việc tìm hỗ trợ sớm là phù hợp.
Bạn có thể tìm đến bác sĩ chuyên khoa tâm thần hoặc chuyên gia tâm lý lâm sàng có chuyên môn về sang chấn tâm lý.
Cảnh báo khẩn cấp: Nếu một người có ý nghĩ tự tử, có kế hoạch tự gây hại hoặc đang trong tình trạng nguy hiểm trực tiếp, cần liên hệ dịch vụ cấp cứu địa phương, đưa đến cơ sở y tế cấp cứu gần nhất và nhờ người đáng tin cậy hỗ trợ ngay.
Tại Việt Nam, có thể gọi 115 để yêu cầu hỗ trợ cấp cứu y tế khi cần.
5. Các dạng PTSD và hiểu lầm thường gặp
PTSD biểu hiện muộn và C-PTSD
PTSD có thể biểu hiện muộn, nghĩa là các triệu chứng đáp ứng đầy đủ tiêu chuẩn chẩn đoán chỉ xuất hiện sau một khoảng thời gian kể từ sự kiện sang chấn.
Trong DSM-5-TR, có thể sử dụng đặc điểm biểu hiện trì hoãn khi các tiêu chuẩn chẩn đoán đầy đủ chỉ được đáp ứng ít nhất sáu tháng sau sang chấn, dù một số triệu chứng có thể xuất hiện trước đó.
Một khái niệm khác là C-PTSD (Complex Post-Traumatic Stress Disorder), thường được gọi là rối loạn căng thẳng sau sang chấn phức tạp.
C-PTSD được công nhận là một chẩn đoán riêng trong ICD-11 của Tổ chức Y tế Thế giới, nhưng không được phân loại thành một chẩn đoán độc lập trong DSM-5-TR.
Theo ICD-11, người mắc C-PTSD có các triệu chứng PTSD cùng với những khó khăn đáng kể ở ba lĩnh vực:
- Điều hòa cảm xúc: Gặp khó khăn kéo dài trong việc kiểm soát hoặc điều chỉnh cảm xúc.
- Nhận thức về bản thân: Có những đánh giá tiêu cực dai dẳng về giá trị bản thân.
- Các mối quan hệ: Khó duy trì sự gần gũi hoặc kết nối với người khác.
C-PTSD thường liên quan đến những trải nghiệm sang chấn kéo dài hoặc lặp lại, đặc biệt trong các tình huống khó thoát khỏi như bạo lực liên tục.
Tuy nhiên, không thể xác định C-PTSD chỉ dựa vào số lần hoặc thời gian trải qua sang chấn. Việc chẩn đoán phải dựa trên các nhóm triệu chứng và tiêu chuẩn cụ thể.
Những hiểu lầm cần đính chính
Những thông tin chưa chính xác về PTSD có thể khiến người gặp sang chấn ngại tìm kiếm hỗ trợ hoặc tự đánh giá sai tình trạng của mình.
Một số hiểu lầm thường gặp gồm:
- PTSD chỉ xảy ra ở quân nhân hoặc cựu chiến binh: Không đúng. PTSD có thể xuất hiện sau nhiều loại sự kiện sang chấn, bao gồm tai nạn nghiêm trọng và bạo lực.
- Ai trải qua sang chấn cũng mắc PTSD: Không đúng. Nhiều người hồi phục mà không phát triển thành rối loạn này.
- Người mắc PTSD luôn nguy hiểm với người khác: Không đúng. Chẩn đoán PTSD không đồng nghĩa một người có hành vi bạo lực.
- PTSD là biểu hiện của sự yếu đuối: Không đúng. Đây là một rối loạn sức khỏe tâm thần có tiêu chuẩn chẩn đoán và phương pháp điều trị.
- Chỉ cần suy nghĩ tích cực là khỏi: Không chính xác. Động viên có thể hữu ích nhưng không thay thế điều trị chuyên môn khi cần.
- PTSD luôn tự biến mất theo thời gian: Không đúng. Một số người cải thiện tự nhiên, trong khi những người khác có thể gặp triệu chứng kéo dài.
- Rượu giúp giảm PTSD: Sử dụng rượu hoặc chất gây nghiện để đối phó có thể khiến sức khỏe tâm thần và việc điều trị trở nên phức tạp hơn.
Một phản ứng có thể xảy ra trong tình huống nguy hiểm là freeze, tức phản ứng bất động hoặc đóng băng. Đây có thể là phản ứng tự động của cơ thể trước đe dọa, không phải bằng chứng cho thấy người đó cố tình không chống cự.
Việc nhận biết và hỗ trợ người mắc PTSD nên dựa trên sự tôn trọng, thông tin chính xác và đánh giá chuyên môn, thay vì những định kiến về sức khỏe tâm thần.
6. Câu hỏi thường gặp
PTSD có phải là bệnh tâm lý không?
Có. PTSD là một rối loạn sức khỏe tâm thần thuộc nhóm rối loạn liên quan đến sang chấn và yếu tố gây căng thẳng trong DSM-5-TR. Đây không phải biểu hiện của sự yếu đuối hoặc thiếu ý chí. Việc chẩn đoán cần được thực hiện bởi chuyên gia có chuyên môn.
PTSD có tự khỏi được không?
Một số người có thể cải thiện theo thời gian, nhưng nhiều trường hợp cần điều trị chuyên môn. Các phương pháp trị liệu tâm lý tập trung vào sang chấn có bằng chứng hiệu quả. Nếu triệu chứng kéo dài hoặc ảnh hưởng đến cuộc sống, không nên chỉ chờ bệnh tự hết.
PTSD kéo dài bao lâu?
Thời gian kéo dài của PTSD khác nhau ở mỗi người, có thể từ vài tháng đến nhiều năm. Triệu chứng đôi khi thay đổi theo thời gian hoặc tăng lên khi gặp những yếu tố gợi nhớ sang chấn. Việc điều trị phù hợp có thể giúp cải thiện triệu chứng và chức năng sống.
Làm sao hỗ trợ người thân bị PTSD?
Bạn nên lắng nghe, không phán xét, tôn trọng giới hạn và không ép họ kể lại sự kiện sang chấn. Có thể đề nghị hỗ trợ tìm cơ sở khám, đi cùng nếu họ đồng ý và giúp duy trì môi trường an toàn. Nếu xuất hiện nguy cơ tự gây hại hoặc nguy hiểm khẩn cấp, cần liên hệ dịch vụ cấp cứu.
PTSD viết tắt của từ gì?
PTSD là viết tắt của Post-Traumatic Stress Disorder, nghĩa là rối loạn căng thẳng sau sang chấn.
PTSD có giống stress thông thường không?
Không. Stress là phản ứng căng thẳng có thể xảy ra trước nhiều áp lực khác nhau. PTSD là một rối loạn sức khỏe tâm thần liên quan đến sự kiện sang chấn đáp ứng tiêu chuẩn chẩn đoán và những nhóm triệu chứng đặc trưng.
PTSD và trauma khác nhau thế nào?
Trauma thường được dùng để nói về sang chấn hoặc trải nghiệm gây tổn thương. PTSD là rối loạn sức khỏe tâm thần có thể phát triển sau khi tiếp xúc với những sự kiện sang chấn phù hợp với tiêu chuẩn chẩn đoán. Không phải ai trải qua trauma cũng mắc PTSD.
PTSD có thể xuất hiện sau nhiều năm không?
Có. Một số người chỉ đáp ứng đầy đủ tiêu chuẩn chẩn đoán PTSD sau nhiều tháng hoặc lâu hơn kể từ sự kiện sang chấn. Tuy nhiên, cũng có thể họ đã có một số triệu chứng trước thời điểm đó.
PTSD có gây mất trí nhớ không?
Một số người mắc PTSD có thể khó nhớ những phần quan trọng của sự kiện sang chấn. Tuy nhiên, không phải ai mắc PTSD cũng gặp hiện tượng này, và vấn đề trí nhớ có thể liên quan đến nhiều nguyên nhân khác cần được đánh giá.
Flashback trong PTSD là gì?
Flashback là trải nghiệm tái hiện sự kiện sang chấn, trong đó người bệnh có thể cảm thấy như sự việc đang diễn ra trở lại. Mức độ có thể khác nhau, từ những khoảnh khắc ngắn đến trải nghiệm gây mất kết nối đáng kể với hiện tại.
Trigger trong PTSD là gì?
Trigger là tác nhân gợi nhớ sang chấn và có thể kích hoạt phản ứng khó chịu, chẳng hạn âm thanh, mùi, địa điểm hoặc tình huống tương tự sự kiện trước đây. Tác nhân kích hoạt và phản ứng có thể khác nhau ở mỗi người.
PTSD có điều trị khỏi hoàn toàn được không?
Nhiều người có thể cải thiện đáng kể hoặc không còn đáp ứng tiêu chuẩn PTSD sau điều trị. Tuy nhiên, kết quả khác nhau tùy từng trường hợp. Bác sĩ hoặc chuyên gia điều trị sẽ đánh giá mức độ hồi phục và điều chỉnh kế hoạch khi cần.
Người mắc PTSD có cần uống thuốc không?
Không phải trường hợp nào cũng cần dùng thuốc. Tâm lý trị liệu tập trung vào sang chấn thường được ưu tiên. Thuốc có thể được bác sĩ cân nhắc tùy mức độ triệu chứng, nhu cầu và tình trạng sức khỏe của từng người.
EMDR có phải phương pháp điều trị PTSD không?
Có. EMDR là một trong những liệu pháp tâm lý tập trung vào sang chấn được khuyến nghị trong hướng dẫn điều trị PTSD. Phương pháp này cần được thực hiện bởi người có đào tạo chuyên môn phù hợp.
C-PTSD khác PTSD như thế nào?
C-PTSD theo ICD-11 bao gồm các triệu chứng PTSD cùng với khó khăn đáng kể về điều hòa cảm xúc, cách nhìn nhận bản thân và các mối quan hệ. Đây là chẩn đoán riêng trong ICD-11 nhưng không được phân loại độc lập trong DSM-5-TR.
Trẻ em có thể mắc PTSD không?
Có. Trẻ em có thể phát triển PTSD sau sang chấn. Biểu hiện có thể gồm ác mộng, thay đổi hành vi, lo âu, né tránh hoặc chơi lặp lại những yếu tố liên quan đến sự kiện. Việc đánh giá cần phù hợp với độ tuổi của trẻ.
PTSD có nguy hiểm đến tính mạng không?
PTSD có thể gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe và chất lượng cuộc sống. Một số người có thể đồng thời gặp trầm cảm, rối loạn sử dụng chất hoặc ý nghĩ tự tử. Khi có nguy cơ tự gây hại, cần tìm hỗ trợ y tế khẩn cấp.
Khi nào cần đi khám nếu nghi ngờ PTSD?
Bạn nên tìm hỗ trợ khi triệu chứng kéo dài, gây đau khổ đáng kể hoặc cản trở sinh hoạt. Không cần chờ đủ một tháng nếu đang mất ngủ nghiêm trọng, không thể làm việc hoặc cảm thấy không an toàn.
Xem thêm các khái niệm về sức khỏe tinh thần:
PTSD là rối loạn căng thẳng sau sang chấn, có thể gây hồi tưởng, ác mộng, né tránh và tăng cảnh giác kéo dài. Không phải mọi phản ứng sau biến cố đều là PTSD, và việc chẩn đoán cần được thực hiện bởi chuyên gia. Nhận biết dấu hiệu, tìm kiếm hỗ trợ kịp thời và tiếp cận những phương pháp điều trị phù hợp có thể giúp người mắc PTSD cải thiện sức khỏe và chất lượng cuộc sống.
Nguồn tham khảo:
Bạn có làm được hướng dẫn này không?
Có
Không