Trả lời nhanh: Tác dụng của dấu gạch ngang (–) gồm ba nhóm chính: đặt đầu dòng để ghi lời nói trực tiếp của nhân vật hoặc các ý liệt kê; đặt giữa câu để đánh dấu bộ phận chú thích, giải thích; nối các từ trong một liên danh hoặc các con số, mốc thời gian.
1. Dấu gạch ngang là gì?
Bạn đã bao giờ thấy một vạch ngang nhỏ chen giữa câu và tự hỏi nó làm gì chưa? Phần này giúp học sinh lớp 4, lớp 5 nắm vững khái niệm, cách dùng và phân biệt được dấu này với các ký hiệu trông na ná.
Dấu gạch ngang viết là (–), là một dấu câu của tiếng Việt. Nó dùng để tách hoặc nối các thành phần thông tin trong văn bản, giúp người đọc nhìn ra đâu là lời nói, đâu là phần giải thích, đâu là các ý đứng song song.
Khi học dấu gạch ngang trong tiếng Việt, nhiều bạn dễ nhầm với hai ký hiệu có hình dạng gần giống:
- Dấu gạch nối (-): ngắn hơn, không phải dấu câu.
- Dấu trừ trong toán học: dùng để tính toán, không dùng để ngắt câu.
Dấu gạch ngang hay xuất hiện trong truyện (lời thoại), trong các danh sách việc cần làm, trong tên tuyến đường hay khoảng thời gian. Thử xem một câu có phần chú thích:
Tiếng rì rào của rừng xanh và tiếng sóng biển ngày đêm vọng về trong hơi gió muối – thứ âm thanh đơn điệu triền miên – khiến con người dần mệt mỏi và khó nhận ra cảnh vật xung quanh.
Cụm "thứ âm thanh đơn điệu triền miên" nằm giữa hai dấu gạch ngang. Nó giải thích thêm cho âm thanh vừa nhắc đến. Nếu bỏ phần này đi, câu vẫn đủ ý chính, chỉ là bớt đi một lớp thông tin.
Dấu gạch ngang lớp 4 thường được giới thiệu với 3 tác dụng. Sang dấu gạch ngang lớp 5, chương trình mở rộng thành 4 tác dụng, thêm việc nối các từ trong liên danh và nối các con số. Phần dưới sẽ đi lần lượt từng tác dụng.
2. Các tác dụng của dấu gạch ngang
Nói về công dụng của dấu gạch ngang, ta chia theo vị trí đặt dấu. Đặt đầu dòng thì ghi lời thoại hoặc liệt kê. Đặt giữa câu thì chú thích. Đặt giữa hai từ hoặc hai số thì nối liên danh, liên số.
Đánh dấu lời nói trực tiếp của nhân vật
Khi nhân vật trò chuyện, ta đặt dấu gạch ngang ở đầu dòng, trước mỗi lời nói. Mỗi lượt nói là một dòng riêng, nhìn vào là biết ai đang trả lời ai.
Cách trình bày chuẩn gồm ba bước:
- Viết lời dẫn của người kể, ví dụ: Thấy tôi đến gần, ông hỏi:
- Đặt dấu hai chấm rồi xuống dòng.
- Gạch đầu dòng và viết lời của nhân vật, mỗi lượt nói một dòng.
Ví dụ:
Thấy tôi sà đến bên cạnh, ông cụ hỏi:
– Cháu là con nhà ai thế?
– Thưa ông, cháu là con của bố Thư ạ.
Lỗi hay gặp là quên xuống dòng sau dấu hai chấm, khiến lời thoại dính vào câu dẫn. Mỗi lượt thoại mới cũng cần một dòng mới, không viết nối đuôi nhau.
Chú thích người nói sau câu thoại
Đôi khi người viết ghi thêm ai nói, nói thế nào ngay sau lời thoại. Phần này cũng được ngăn bằng dấu gạch ngang, nhưng lúc này dấu nằm giữa dòng, không phải đầu dòng.
– Em chào bác ạ. – Em bé lễ phép nói.
Dấu thứ nhất ở đầu dòng đánh dấu lời thoại. Dấu thứ hai nằm giữa dòng, đánh dấu phần chú thích về người nói. Nhiều bạn nhầm hai dấu này vì chúng giống hệt nhau, nên hãy luôn nhìn vị trí để phân biệt.
Đánh dấu các ý liệt kê
Khi cần kể nhiều ý ngang hàng, ta có thể xuống dòng và đặt dấu gạch ngang đầu mỗi ý, thay cho số thứ tự 1, 2, 3. Câu dẫn phía trước thường kết thúc bằng dấu hai chấm.
Ví dụ về cách giữ quạt điện bền lâu:
Để quạt điện dùng được lâu, bạn nên lưu ý mấy điều sau:
– Đặt quạt ở nơi chắc chắn để chân quạt tiếp xúc đều với mặt nền.
– Tránh để cánh quạt bị vướng khi đã có điện, vì quạt bị kẹt lâu có thể làm cháy cuộn dây bên trong.
– Mỗi năm tra một ít dầu mỡ vào ổ trục, nhưng đừng tra quá nhiều vì dầu sẽ chảy vào làm hỏng dây.
– Khi không dùng, cất quạt ở nơi khô ráo, thoáng mát, ít bụi.
Cách trình bày này gọn hơn viết một đoạn dài. Với thiết bị điện tử như quạt, điện thoại hay laptop, các hướng dẫn bảo quản cũng thường được liệt kê kiểu này để người đọc dễ làm theo từng bước.
Đánh dấu bộ phận chú thích, giải thích
Khi muốn giải thích thêm cho một từ, ta đặt phần chú thích giữa câu. Phần này thường đi thành cặp dấu: một dấu mở đầu, một dấu kết thúc. Nhờ cặp dấu, người đọc biết chính xác đoạn nào là phần thêm vào.
Ví dụ: Một hôm Pa-xcan về khuya, thấy bố mình – một viên chức tài chính – vẫn cặm cụi bên bàn làm việc.
Cụm "một viên chức tài chính" giải thích cho "bố mình". Nếu phần chú thích nằm ở cuối câu, ta chỉ cần một dấu gạch ngang trước nó, vì dấu chấm đã kết thúc phần đó.
Ví dụ khác: Đó là anh thanh niên – người cô độc nhất thế gian – một mình làm việc trên đỉnh núi cao.
Gạch ngang có thay được dấu phẩy không?
Trong nhiều câu có phần chú thích, ta có thể dùng dấu phẩy thay cho cặp gạch ngang. Tuy nhiên không phải lúc nào cũng thay được. Nếu phần chú thích đã chứa sẵn dấu phẩy, dùng thêm dấu phẩy ngoài sẽ làm câu rối. Khi đó cặp gạch ngang giúp ranh giới rõ ràng hơn. Dấu gạch ngang cũng nhấn mạnh phần chú thích hơn dấu phẩy, nên đừng lạm dụng.
Nối các từ trong liên danh hoặc con số
Dấu gạch ngang còn dùng để nối các tên riêng hay con số trong một cụm cùng nhóm, gọi là liên danh (cụm tên đi liền nhau, chỉ một tuyến hoặc một cặp). Khi nối con số, ta gọi là liên số.
- Liên danh: Chuyến bay Hà Nội – Sài Gòn sắp hạ cánh. Tuyến tàu Hà Nội – Vinh cũng viết tương tự.
- Liên số: các mốc thời gian như 1945 – 1975, hay niên khoá 2020 – 2024.
Ở đây dấu gạch ngang mang nghĩa "từ… đến…" hoặc "giữa… và…".
Bảng tóm tắt tác dụng
|
Tác dụng
|
Vị trí đặt dấu
|
Ví dụ
|
|
Lời nói trực tiếp
|
Đầu dòng, sau dấu hai chấm và xuống dòng
|
– Cháu đi học ạ.
|
|
Các ý liệt kê
|
Đầu mỗi dòng, thay số thứ tự
|
– Cất quạt nơi khô ráo.
|
|
Bộ phận chú thích
|
Giữa câu, thường đi thành cặp
|
bố mình – một viên chức – vẫn làm việc
|
|
Liên danh, liên số
|
Giữa hai tên riêng hoặc hai số
|
Hà Nội – Sài Gòn; 1945 – 1975
|
Hiểu rõ khi nào dùng dấu gạch ngang chính là nhìn vào bảng này: dấu nằm ở đâu thì suy ra tác dụng tương ứng.
3. Phân biệt dấu gạch ngang và dấu gạch nối
Đây là phần dễ gây lẫn lộn nhất. Hai ký hiệu trông giống nhau, nhưng bản chất khác hẳn. Muốn phân biệt dấu gạch ngang và dấu gạch nối, hãy chú ý ba điểm: độ dài, khoảng trắng và vai trò.
Dấu gạch ngang (–):
- Dài hơn, là dấu câu của tiếng Việt.
- Thường có khoảng trắng ở hai bên.
- Dùng để ghi lời thoại, liệt kê, chú thích, nối liên danh và liên số.
Dấu gạch nối (-):
- Ngắn hơn, không phải dấu câu.
- Viết liền với hai chữ hai bên, không có khoảng trắng.
- Dùng để nối các tiếng trong từ mượn nhiều tiếng, ghi lại cách đọc từ tiếng nước ngoài, hoặc nối các số trong ngày tháng.
Ví dụ với dấu gạch nối: Pa-xcan, Hao-ớt Lim-be (tên nhà thám hiểm), hay ngày 15-9. Ví dụ với dấu gạch ngang: Hà Nội – Sài Gòn, nơi có khoảng cách rõ ràng giữa hai tên.
|
Tiêu chí
|
Dấu gạch ngang (–)
|
Dấu gạch nối (-)
|
|
Độ dài
|
Dài hơn
|
Ngắn hơn
|
|
Là dấu câu?
|
Có
|
Không
|
|
Khoảng trắng
|
Có, hai bên
|
Không, viết liền
|
|
Công dụng
|
Lời thoại, liệt kê, chú thích, liên danh
|
Ghi âm từ mượn, nối ngày tháng
|
|
Ví dụ
|
Hà Nội – Vinh
|
Pa-xcan
|
Vì vậy, đừng nghĩ hai dấu là một. Cũng đừng cho rằng gạch nối là dấu câu, vì nó chỉ là ký hiệu nằm trong cấu tạo của từ hoặc chữ viết.
4. Dấu gạch ngang và dấu ngoặc kép khi ghi lời nói
Để ghi lời nói trực tiếp, tiếng Việt có hai cách: dùng dấu gạch ngang hoặc dùng dấu ngoặc kép. Hai cách này đổi qua lại được, nhưng cách trình bày khác nhau.
- Dấu gạch ngang đứng đầu dòng, lời nói bắt đầu ở dòng mới sau dấu hai chấm.
- Dấu ngoặc kép bao trọn lời nói và viết cùng dòng với câu dẫn.
Ví dụ cùng một nội dung:
Bà hỏi:
– Con thích viên đá nào?
Có thể viết lại: Bà hỏi: "Con thích viên đá nào?"
Một số lỗi hay gặp khi dùng ngoặc kép:
- Quên đóng ngoặc kép ở cuối lời nói.
- Đặt dấu ngoặc kép trước cả lời dẫn, khiến phần của người kể bị lẫn vào lời nhân vật.
Như vậy, hai dấu có thể thay cho nhau khi ghi lời nói trực tiếp, nhưng không được trộn lẫn trong cùng một đoạn đối thoại. Nếu đã mở bằng gạch ngang thì giữ cách đó đến hết đoạn. Ngoài ra, dấu ngoặc kép còn dùng để trích dẫn hoặc đánh dấu từ ngữ đặc biệt, còn gạch ngang có thêm các việc như liệt kê và nối liên danh.
5. Dấu gạch ngang trong tiếng Anh (dash)
Tiếng Anh cũng có dấu gạch ngang, gọi là dash. Có hai loại hay gặp:
- Em dash (—): nhấn mạnh hơn dấu phẩy, thường thay cho ngoặc đơn hoặc dấu hai chấm. Ví dụ: My phone — the one I bought last year — still works well.
- En dash (–): dùng cho khoảng số hoặc thời gian, như 2010–2020 hay pages 10–15. Nó cũng nối các tên trong liên danh, như tuyến London–Paris.
Về độ dài, em dash rộng khoảng gấp đôi en dash. Hai ký hiệu này khác với dấu gạch nối (hyphen) vốn ngắn nhất và dùng để nối từ ghép.
Cách dùng trong tiếng Anh có vài điểm khác tiếng Việt. Tiếng Anh chuẩn Mỹ không dùng gạch ngang để mở đầu lời thoại mà dùng dấu ngoặc kép. Em dash cũng nên dùng tiết chế: lạm dụng sẽ khiến đoạn văn rời rạc, mất mạch.
Nếu soạn văn bản trên máy tính hoặc điện thoại, bạn sẽ thấy phần mềm soạn thảo đôi khi tự đổi ký hiệu, nên cần nhìn kỹ xem mình đang gõ dấu gạch nối, dấu trừ hay dấu gạch ngang thật sự.
6. Cách nhận biết và mẹo ghi nhớ
Chỉ cần vài thói quen quan sát, bạn sẽ xác định đúng tác dụng của dấu gạch ngang trong bất kỳ câu nào.
Các bước xác định tác dụng của dấu gạch ngang
- Nhìn vị trí dấu: nằm đầu dòng, giữa câu hay giữa hai tên riêng hoặc hai số.
- Nếu ở đầu dòng: xem câu dẫn phía trước. Có dấu hai chấm và nội dung là lời một người nói thì đó là lời thoại. Nếu là các ý ngang hàng thì đó là liệt kê.
- Nếu ở giữa câu: thử bỏ phần nằm giữa hai dấu. Nếu câu vẫn đủ nghĩa thì đó là bộ phận chú thích.
- Nếu giữa hai tên riêng hoặc hai số: đó là liên danh hoặc liên số, có thể đọc là "từ… đến…".
Mẹo ghi nhớ nhanh: gạch ngang dài, có cách; gạch nối ngắn, dính liền.
Lỗi thường gặp
Giáo viên thường nhận thấy các lỗi sau ở học sinh:
- Nhầm hai kiểu gạch ngang: lẫn gạch ngang lời thoại với gạch ngang chú thích người nói đặt sau câu thoại.
- Quên xuống dòng sau dấu hai chấm khi mở lời thoại.
- Dùng một dấu giữa câu khi cần cả cặp dấu để khoanh phần chú thích.
- Lỗi ngoặc kép khi chuyển sang cách viết khác: quên đóng hoặc đặt trước lời dẫn.
- Lạm dụng: dấu gạch ngang nhấn mạnh hơn dấu phẩy và ngoặc đơn, dùng quá nhiều sẽ khiến văn bản rối.
Một điểm nữa: đầu dòng lời thoại hoặc ý liệt kê thường viết hoa chữ cái đầu. Phần chú thích giữa câu thì không viết hoa, trừ khi đó là tên riêng.
7. Ví dụ có lời giải
Sau khi nắm lý thuyết, hãy cùng làm ba ví dụ.
Ví dụ 1. Xác định tác dụng của dấu gạch ngang trong câu: Chuyến bay Hà Nội – Sài Gòn khởi hành lúc 7 giờ.
Lời giải:
- Dấu nằm giữa hai tên địa danh.
- Hà Nội và Sài Gòn cùng tạo nên một tuyến bay.
- Vậy dấu gạch ngang dùng để nối các từ trong một liên danh.
Ví dụ 2. Thêm dấu gạch ngang vào đoạn hội thoại sau:
Chào bác ạ. Cô bé nói. Cháu đi đâu đấy? Tôi hỏi. Cháu đi học ạ.
Lời giải:
Đoạn này có ba lượt nói, nên viết thành ba dòng, mỗi dòng bắt đầu bằng dấu gạch ngang. Phần ghi người nói được ngăn bằng dấu gạch ngang giữa dòng:
– Chào bác ạ. – Cô bé nói.
– Cháu đi đâu đấy? – Tôi hỏi.
– Cháu đi học ạ.
Ví dụ 3. Câu sau dùng dấu gạch ngang để làm gì? Mai – cô bạn thân nhất của tôi – vừa đoạt giải nhất cuộc thi vẽ.
Lời giải:
- Có hai dấu gạch ngang, đi thành cặp, nằm giữa câu.
- Phần ở giữa là "cô bạn thân nhất của tôi", bỏ đi câu vẫn đủ nghĩa.
- Vậy đây là bộ phận chú thích, giải thích cho từ "Mai".
8. Bài tập vận dụng có đáp án
Bài 1. Thêm dấu gạch ngang vào vị trí thích hợp:
a. Đứng ở đây nhìn ra xa, phong cảnh thật đẹp. Bên phải là đỉnh Ba Vì vòi vọi, nơi Mị Nương con gái Hùng Vương thứ 18 theo Sơn Tinh về trấn giữ núi cao.
b. Chào bác. Em bé nói với tôi. Cháu đi đâu vậy? Tôi hỏi em bé. Thưa bác, cháu đi học.
c. Từ Hà Nội có các tuyến đường sắt quan trọng: Hà Nội Thành phố Hồ Chí Minh, Hà Nội Lạng Sơn, Hà Nội Lào Cai, Hà Nội Hải Phòng.
d. Các việc thiếu nhi có thể làm cho cộng đồng là: Tuyên truyền cho các phong trào. Tham gia Tết trồng cây, dọn vệ sinh trường lớp. Giúp đỡ người già neo đơn.
Đáp án:
a. …nơi Mị Nương – con gái Hùng Vương thứ 18 – theo Sơn Tinh về trấn giữ núi cao. (cặp dấu chú thích)
b. – Chào bác. – Em bé nói với tôi.
– Cháu đi đâu vậy? – Tôi hỏi em bé.
– Thưa bác, cháu đi học.
c. Hà Nội – Thành phố Hồ Chí Minh, Hà Nội – Lạng Sơn, Hà Nội – Lào Cai, Hà Nội – Hải Phòng.
d. Xuống dòng sau dấu hai chấm, đặt dấu gạch ngang đầu mỗi ý:
– Tuyên truyền cho các phong trào.
– Tham gia Tết trồng cây, dọn vệ sinh trường lớp.
– Giúp đỡ người già neo đơn.
Bài 2. Đọc truyện, nêu vị trí và công dụng của từng dấu gạch ngang:
Có một cậu bé học hành mau chán. Một hôm cậu thấy bà cụ đang mài thỏi sắt vào tảng đá, bèn hỏi:
(1) – Bà ơi, bà làm gì thế?
(2) – Bà mài thỏi sắt này thành cái kim để khâu vá. (3) – Bà cụ đáp.
(4) – Thỏi sắt to thế, sao mài thành kim được? (5) – Cậu bé ngạc nhiên.
(6) – Mỗi ngày mài đi một chút, sẽ có ngày thành kim. Cháu học mỗi ngày một ít, rồi cũng thành tài. (7) – Bà cụ ôn tồn nói.
Đáp án:
- Dấu (1), (2), (4), (6): đứng đầu dòng, đánh dấu lời nói trực tiếp của nhân vật.
- Dấu (3), (5), (7): đứng giữa dòng, sau lời thoại, đánh dấu phần chú thích người nói.
Bài 3. Nối mỗi câu với tác dụng đúng của dấu gạch ngang:
|
Câu
|
Tác dụng
|
|
a. Mùa xuân của tôi – mùa xuân Bắc Việt, mùa xuân của Hà Nội – là mùa xuân có mưa riêu riêu.
|
1. Đánh dấu các ý liệt kê
|
|
b. Khi chữa bài văn, em cần sửa các lỗi: – Lỗi chính tả – Lỗi dùng từ – Lỗi đặt câu
|
2. Đánh dấu bộ phận chú thích, giải thích
|
|
c. Tàu Hà Nội – Vinh khởi hành lúc 21 giờ.
|
3. Đánh dấu lời nói trực tiếp
|
|
d. – Nó đẹp tuyệt, phải không nội? – Ừ, đẹp thật.
|
4. Nối các từ ngữ trong một liên danh
|
Đáp án: a – 2; b – 1; c – 4; d – 3.
Bài 4. Đặt câu có dấu gạch ngang với các công dụng sau: (a) liệt kê, (b) nối liên danh, (c) chú thích.
Gợi ý đáp án:
a. Cây chuối có nhiều công dụng:
– Quả dùng để ăn.
– Lá dùng để gói bánh.
– Thân dùng làm thức ăn cho gia súc.
b. Chuyến tàu Hà Nội – Vinh đã khởi hành lúc 6 giờ sáng.
c. Mai – cô bạn thân nhất của tôi – đã giành huy chương vàng môn điền kinh.
Bài 5. Viết một đoạn văn tự do có dùng dấu gạch ngang.
Gợi ý đáp án:
Mỗi dịp hè, em lại về quê thăm ông bà. Sáng chủ nhật, em cùng bố mẹ ra ga tàu. Chuyến tàu Hà Nội – Đà Nẵng sẽ chạy lúc sáu giờ. Ở quê, em thích nhất là được thả diều cùng các bạn. Chúng em hay chơi nhiều trò:
– Bịt mắt bắt dê.
– Chơi chuyền.
– Ô ăn quan.
Bà ngoại – người nấu ăn ngon nhất mà em biết – luôn chuẩn bị bữa cơm quê thật ấm áp. Cuối ngày, em nhìn cánh diều bay cao trong gió chiều và thầm mong mùa hè còn kéo dài.
9. Câu hỏi thường gặp
Dấu gạch ngang dùng để làm gì?
Dấu gạch ngang dùng để đánh dấu lời thoại, bộ phận chú thích và các ý liệt kê. Ngoài ra nó còn nối các từ trong liên danh hoặc các con số, như Hà Nội – Sài Gòn hay 1945 – 1975.
Dấu gạch ngang lớp 4 có mấy tác dụng?
Ở lớp 4, dấu gạch ngang có 3 tác dụng: đánh dấu lời nói của nhân vật, đánh dấu phần chú thích và đánh dấu các ý liệt kê. Sang lớp 5, học thêm tác dụng nối liên danh và liên số.
Sau dấu gạch ngang có viết hoa không?
Đầu dòng lời thoại hoặc ý liệt kê, ta thường viết hoa chữ cái đầu. Với phần chú thích giữa câu, ta không viết hoa, trừ khi đó là tên riêng.
Dấu gạch ngang có dùng trong liệt kê không?
Có. Dấu gạch ngang đặt đầu mỗi dòng, thay cho số thứ tự, và câu dẫn phía trước thường kết thúc bằng dấu hai chấm.
Khi nào dấu gạch ngang đi thành cặp?
Khi bộ phận chú thích nằm giữa câu. Một dấu mở đầu phần chú thích, một dấu kết thúc. Nếu chú thích ở cuối câu thì chỉ cần một dấu.
Dấu gạch ngang có dùng để mở đầu lời thoại không?
Có. Dấu gạch ngang đặt ở đầu dòng, trước lời của nhân vật. Câu dẫn phía trên thường kết thúc bằng dấu hai chấm, sau đó ta xuống dòng rồi mới đặt dấu.
Tóm lại, dấu gạch ngang có bốn việc chính: ghi lời nói trực tiếp, liệt kê ý, chú thích giữa câu và nối liên danh, liên số. Muốn dùng đúng, bạn chỉ cần nhìn vị trí của dấu, nhớ rằng gạch ngang dài và có khoảng cách, còn gạch nối ngắn và dính liền. Luyện thêm vài bài tập mỗi tuần sẽ giúp bạn nhận ra tác dụng của dấu này gần như theo phản xạ.
Nếu muốn mở rộng thêm về các dấu câu hay gặp khi viết văn và soạn văn bản trên bàn phím, bạn có thể xem tiếp các bài dưới đây.
Tìm hiểu thêm về dấu câu và cách dùng trong học tập:
Bạn có làm được hướng dẫn này không?
Có
Không