Trả lời nhanh: Tam giác cân là tam giác có hai cạnh bằng nhau; hai cạnh đó gọi là cạnh bên, cạnh còn lại là đáy. Hai góc ở đáy của tam giác cân luôn bằng nhau, và ngược lại, tam giác có hai góc bằng nhau thì là tam giác cân.
1. Định nghĩa tam giác cân
Tam giác cân là tam giác có hai cạnh bằng nhau. Bài này dành cho các bạn học Toán 7: đi từ khái niệm, tính chất, dấu hiệu nhận biết đến công thức, ví dụ và bài tập có đáp án. Trong tiếng Anh, tam giác cân là isosceles triangle, từ gốc Hy Lạp nghĩa là "hai chân bằng nhau".
Xét tam giác ABC có AB = AC. Khi đó ta nói tam giác ABC cân tại A. Cách nói này cho biết đỉnh A là nơi hai cạnh bằng nhau gặp nhau.
Tam giác ABC cân tại đỉnh A
1.1 Các thành phần của tam giác cân
Với tam giác ABC cân tại A, các thành phần được gọi tên như sau:
- AB và AC là hai cạnh bên.
- BC là cạnh đáy.
- Góc B và góc C là hai góc ở đáy.
- Góc A là góc ở đỉnh.
Hai góc B và C của tam giác cân
Ký hiệu góc A của tam giác cân
Hãy nhớ rằng "đáy" và "đỉnh" luôn gắn với hai cạnh bằng nhau. Dù bạn xoay tam giác theo hướng nào, đáy vẫn là cạnh còn lại, không nhất thiết nằm ngang ở phía dưới.
1.2 Cách vẽ tam giác cân
Giả sử cần vẽ tam giác cân ABC có đáy BC = 4 cm, cạnh bên AB = AC = 3 cm. Bạn chỉ cần thước có vạch chia và compa:
- Vẽ đoạn thẳng BC = 4 cm.
- Vẽ một cung tròn tâm B bán kính 3 cm, rồi một cung tròn tâm C cùng bán kính 3 cm. Hai cung cắt nhau tại điểm A.
- Nối AB và AC. Ta được tam giác ABC cân tại A.
Các bước dựng tam giác cân với đáy 4 cm, cạnh bên 3 cm
Khi làm nháp, bạn có thể vẽ nhanh hơn bằng trung điểm đáy:
- Vẽ đáy BC rồi xác định trung điểm I của BC.
- Dựng đường thẳng vuông góc với BC tại I (dùng góc vuông của ê ke đặt cạnh sát BC, hoặc dựng bằng compa). Đường này không cần thẳng đứng, đáy BC nghiêng thế nào thì đường vuông góc nghiêng theo thế ấy.
- Chọn điểm A bất kỳ trên đường vuông góc đó, khác điểm I, rồi nối A với B và C.
Cách này đúng vì mọi điểm nằm trên đường trung trực của BC đều cách đều B và C, nên AB = AC. Nếu chọn A trùng I thì ba điểm thẳng hàng, không tạo thành tam giác.
Nhắc lại khái niệm vừa dùng: đường thẳng vuông góc với một đoạn thẳng tại trung điểm của nó gọi là đường trung trực của đoạn thẳng. Đường này cũng là trục đối xứng của đoạn thẳng, và mọi điểm trên nó đều cách đều hai mút của đoạn.
2. Tính chất của tam giác cân
Tính chất quan trọng nhất của tính chất tam giác cân là hai góc ở đáy bằng nhau. Ngoài ra, các đường đặc biệt kẻ xuống đáy còn trùng làm một, nên nhiều bài chứng minh trở nên gọn hơn.
2.1 Hai góc ở đáy bằng nhau
Trong tam giác ABC cân tại A thì góc B = góc C.
Cách chứng minh bằng trung điểm đáy:
- Gọi M là trung điểm của BC, nên MB = MC.
- Xét hai tam giác ABM và ACM có: AB = AC (giả thiết), MB = MC (cách lấy M), AM chung.
- Vậy tam giác ABM = tam giác ACM (c.c.c).
- Suy ra góc B = góc C (hai góc tương ứng).
Một ví dụ quen thuộc: tam giác cân tại A có góc A = 90° thì hai góc đáy bằng nhau và có tổng 180° − 90° = 90°, nên mỗi góc bằng 45°.
Tam giác vuông có hai cạnh góc vuông bằng nhau gọi là tam giác vuông cân. Mỗi góc ở đáy của nó bằng 45°.
Cần phân biệt rõ: "có hai cạnh bằng nhau" là định nghĩa, còn "hai góc ở đáy bằng nhau" là tính chất được suy ra từ định nghĩa. Khi trình bày, bạn không được coi tính chất là định nghĩa rồi dùng luôn mà không giải thích.
Hai cách hiểu về tam giác cân
Sách Euclid cổ điển hiểu tam giác cân là tam giác có đúng hai cạnh bằng nhau. Hình học hiện đại, kể cả chương trình hiện nay, hiểu là ít nhất hai cạnh bằng nhau. Vì vậy theo cách hiểu hiện đại, tam giác đều cũng là tam giác cân.
2.2 Các đường đặc biệt ứng với cạnh đáy
Trong tam giác cân tại A, bốn đường sau ứng với cạnh đáy BC trùng nhau:
- Đường trung tuyến kẻ từ A xuống trung điểm BC.
- Đường phân giác của góc A.
- Đường cao hạ từ A xuống BC.
- Đường trung trực của BC.
Từ chứng minh ở trên, vì tam giác ABM = tam giác ACM nên góc AMB = góc AMC. Hai góc này kề bù (tổng 180°) nên mỗi góc bằng 90°, do đó AM ⊥ BC. Cũng từ hai tam giác bằng nhau, góc BAM = góc CAM nên AM là tia phân giác của góc A.
Hệ quả: đường thẳng qua đỉnh A và trung điểm của đáy là trục đối xứng của tam giác cân. Gấp tam giác theo đường này, hai nửa chồng khít nhau. Tam giác cân không đều chỉ có một trục như vậy.
Có một lưu ý hay bị nhầm: với tam giác cân không đều, chỉ đường cao kẻ từ đỉnh A xuống đáy mới trùng phân giác. Đường cao kẻ từ B hay C thường không trùng phân giác của góc tương ứng. Ngoại lệ là tam giác đều: vì ba cạnh bằng nhau, đỉnh nào cũng có thể xem là đỉnh của tam giác cân, nên cả ba đường cao đều đồng thời là phân giác (và cũng là trung tuyến, trung trực).
Khi cần tính diện tích tam giác cân hay so với các hình khác, bạn có thể đọc thêm các bài về cách tính diện tích dưới đây.
Xem thêm cách tính diện tích các hình học liên quan:
3. Dấu hiệu nhận biết tam giác cân
Muốn kết luận một tam giác là cân, bạn không được đo bằng thước rồi viết "bằng nhau". Bạn phải dựa vào dấu hiệu nhận biết tam giác cân đã học và nêu lý do.
3.1 Hai dấu hiệu cơ bản
- Tam giác có hai cạnh bằng nhau thì là tam giác cân.
- Tam giác có hai góc bằng nhau thì là tam giác cân.
Ví dụ: tam giác MBC có góc M = góc B thì cân tại C. Cạnh đối diện với hai góc bằng nhau là hai cạnh bên, còn đỉnh nằm ở góc còn lại là góc C.
Thói quen tốt: khi đề cho "tam giác cân", hãy viết ngay hai cạnh bên bằng nhau và hai góc đáy bằng nhau. Làm vậy bạn sẽ thấy hướng giải nhanh hơn.
3.2 Tam giác cân đặc biệt: vuông cân và đều
Tam giác vuông cân là tam giác vuông có hai cạnh góc vuông bằng nhau. Mỗi góc nhọn bằng 45°. Ngược lại, tam giác vuông có một góc nhọn 45° là vuông cân, vì góc nhọn còn lại bằng 90° − 45° = 45°.
Tam giác vuông cân luôn cân tại đỉnh góc vuông. Nếu giả sử nó cân tại đỉnh khác, hai góc đáy cùng 90° sẽ làm tổng ba góc vượt 180°, vô lý.
Tam giác đều là tam giác có ba cạnh bằng nhau. Tam giác cân có một góc bằng 60° là tam giác đều. Lý do: nếu góc đỉnh 60° thì hai góc đáy là (180° − 60°) : 2 = 60°; nếu một góc đáy 60° thì góc đáy kia cũng 60° và góc đỉnh còn lại 60°.
Vì có ít nhất hai cạnh bằng nhau, tam giác đều cũng là tam giác cân theo cách hiểu hiện đại. Đừng nghĩ tam giác cân luôn là tam giác nhọn: nó còn có thể là vuông cân hoặc tù (góc đỉnh lớn hơn 90°).
Mẹo nhận biết nhanh, nhớ kèm điều kiện: tam giác cân có một góc 60° thì là tam giác đều; tam giác cân có góc ở đáy 45° thì là tam giác vuông cân. Nếu tam giác chưa biết là cân thì chỉ một góc 60° hay 45° chưa đủ để kết luận.
4. Công thức và cách tính với tam giác cân
Mọi tam giác cân công thức dưới đây dựa vào hai ý: tổng ba góc bằng 180° và hai góc đáy bằng nhau.
4.1 Tính số đo góc ở đáy
Gọi góc ở đỉnh là A, góc ở đáy là B (đơn vị độ):
Góc đáy = (180° − góc đỉnh) : 2
Góc đỉnh = 180° − 2 × góc đáy
Ứng dụng độ nghiêng mái nhà: nếu góc đỉnh là 120° thì mái nghiêng (180° − 120°) : 2 = 30° so với mặt phẳng nằm ngang. Góc đỉnh 140° cho độ nghiêng 20°, còn góc đỉnh 148° cho độ nghiêng 16°.
4.2 Chu vi và diện tích
Chu vi (đơn vị độ dài):
Chu vi = 2 × cạnh bên + đáy
Công thức diện tích tam giác cân:
S = a × h : 2
Trong đó a là độ dài cạnh đáy, h là đường cao ứng với đáy (cùng đơn vị độ dài; diện tích tính theo đơn vị vuông).
Đường cao ứng với đáy cũng là trung tuyến, nên chia đáy làm hai phần bằng nhau, mỗi phần a/2. Khi chưa biết h, dùng định lý Pythagoras trong tam giác vuông tạo thành:
h² = (cạnh bên)² − (a/2)²
Ví dụ: tam giác cân có đáy 6 cm, cạnh bên 5 cm. Nửa đáy là 3 cm, nên h² = 25 − 9 = 16, suy ra h = 4 cm. Diện tích S = 6 × 4 : 2 = 12 cm². Chu vi = 2 × 5 + 6 = 16 cm.
Bảng tổng hợp:
| Đại lượng |
Công thức |
| Góc đáy |
(180° − góc đỉnh) : 2 |
| Góc đỉnh |
180° − 2 × góc đáy |
| Chu vi |
2 × cạnh bên + đáy |
| Diện tích |
a × h : 2 |
| Đường cao |
căn của (cạnh bên² − (đáy/2)²) |
5. Ví dụ có lời giải
5.1 Ví dụ 1: tính góc ở đáy
Tam giác ABC cân tại A có góc A = 64°. Tính góc B và góc C.
- Tam giác cân tại A nên góc B = góc C.
- Tổng ba góc bằng 180° nên góc B + góc C = 180° − 64° = 116°.
- Suy ra góc B = góc C = 116° : 2 = 58°.
Ví dụ khác: tam giác MBC có góc M = 71°, góc C = 38° thì góc B = 180° − 71° − 38° = 71°. Vì góc M = góc B nên tam giác MBC cân tại C.
5.2 Ví dụ 2: chứng minh hai đoạn thẳng bằng nhau
Bài a. Cho tam giác ABC cân tại A, M và N lần lượt là trung điểm của AC và AB. Chứng minh BM = CN.
- Vì ABC cân tại A nên AB = AC.
- M, N là trung điểm nên AM = AC/2 và AN = AB/2, do đó AM = AN.
- Xét hai tam giác AMB và ANC có: AM = AN, góc A chung, AB = AC.
- Vậy tam giác AMB = tam giác ANC (c.g.c), suy ra BM = CN (hai cạnh tương ứng).
Nguyên tắc chung: muốn chứng minh hai đoạn thẳng bằng nhau, hãy gắn chúng vào hai tam giác bằng nhau.
Bài b (mở rộng). Giữ nguyên M là trung điểm của AC, N là trung điểm của AB, và cho góc A = 56°. Chứng minh MN // BC.
- Theo bài a, AM = AN nên tam giác AMN cân tại A.
- Góc ANM = (180° − 56°) : 2 = 62°.
- Tam giác ABC cân tại A nên góc ABC = (180° − 56°) : 2 = 62°.
- Góc ANM và góc ABC nằm ở vị trí đồng vị (N nằm trên AB, M nằm trên AC) và bằng nhau, nên MN // BC.
Bài c. Cho tam giác ABC nhọn, cân tại A; BE và CF là hai đường cao (E thuộc AC, F thuộc AB). Chứng minh BE = CF.
- Vì tam giác ABC cân tại A nên góc ABC = góc ACB. Tam giác nhọn nên E, F nằm trên cạnh AC, AB, do đó góc FBC = góc ABC và góc ECB = góc ACB, suy ra góc FBC = góc ECB.
- Xét hai tam giác vuông FBC (vuông tại F) và ECB (vuông tại E) có: BC chung, góc FBC = góc ECB.
- Vậy hai tam giác bằng nhau (cạnh huyền – góc nhọn), suy ra BE = CF (hai cạnh tương ứng).
Giả thiết "nhọn" là cần thiết: nếu góc A tù, chân đường cao nằm trên phần kéo dài của cạnh bên và cách lập luận trên phải đổi, vì lúc đó góc FBC không còn trùng góc ABC.
6. Bài tập tam giác cân có đáp án
6.1 Bài 1: tìm góc đáy
Tam giác cân có góc ở đỉnh 50°. Tính góc ở đáy.
Đáp án: (180° − 50°) : 2 = 65°.
6.2 Bài 2: tính chu vi
Tam giác ABC cân tại A có cạnh bên 20 cm, đáy 28 cm. Tính chu vi.
Đáp án: AB = AC = 20 cm, nên chu vi = 20 + 20 + 28 = 68 cm.
6.3 Bài 3: tam giác vuông cân
Chứng minh tam giác vuông có một góc nhọn bằng 45° là tam giác vuông cân.
Đáp án: Trong tam giác ABC vuông tại A, hai góc nhọn phụ nhau, nên nếu góc B = 45° thì góc C = 90° − 45° = 45°. Vậy góc B = góc C, tam giác ABC cân tại A.
6.4 Bài 4: chứng minh tam giác cân
Cho tam giác ABC, M là trung điểm BC và AM ⊥ BC. Chứng minh ABC cân tại A.
Đáp án: Hai tam giác vuông AMB và AMC có AM chung, MB = MC, nên bằng nhau (hai cạnh góc vuông). Suy ra AB = AC, vậy tam giác ABC cân tại A.
7. Lỗi thường gặp và mẹo ghi nhớ khi học tam giác cân
7.1 Những lỗi hay mất điểm
- Dùng thước đo để kết luận hai đoạn hoặc hai góc bằng nhau. Bài chứng minh phải dựa vào lý do hình học.
- Quên ghi "cạnh tương ứng" hoặc "góc tương ứng" sau bước hai tam giác bằng nhau.
- Nhầm trường hợp bằng nhau của tam giác vuông: cạnh huyền – góc nhọn, cạnh góc vuông – góc nhọn hoặc hai cạnh góc vuông, cần chọn đúng theo dữ kiện.
- Coi "hai góc đáy bằng nhau" là định nghĩa thay vì tính chất.
- Cho rằng đường cao nào của tam giác cân cũng là phân giác. Với tam giác cân không đều, chỉ đường ứng với đáy mới đúng; riêng tam giác đều thì cả ba đường cao đều đồng thời là phân giác.
- Nghĩ hai cạnh bằng nhau thì góc ở đỉnh phải bằng góc đáy, điều này sai.
7.2 Mẹo ghi nhớ nhanh
- Đề cho tam giác cân thì liệt kê ngay hai cạnh bên bằng nhau và hai góc đáy bằng nhau.
- Cần chứng minh góc bằng nhau, hãy vẽ thêm trung điểm của đáy rồi dùng c.c.c.
- Tam giác cân có một góc 60° thì là tam giác đều; tam giác cân có góc ở đáy 45° thì là tam giác vuông cân.
- Đường kẻ từ đỉnh xuống đáy đóng bốn vai: trung tuyến, phân giác, đường cao, trung trực.
Câu hỏi thường gặp
Tam giác đều có phải là tam giác cân không?
Có. Theo hình học hiện đại, tam giác đều có ít nhất hai cạnh bằng nhau nên cũng là tam giác cân.
Tam giác cân có góc bao nhiêu độ?
Hai góc đáy bằng nhau và tổng ba góc là 180°. Góc đáy luôn nhỏ hơn 90°, còn góc đỉnh có thể nhọn, vuông hoặc tù.
Tam giác cân có đường cao không?
Có. Đường cao từ đỉnh xuống đáy đồng thời là trung tuyến, phân giác và trung trực của đáy.
Tam giác vuông cân là gì?
Là tam giác vuông có hai cạnh góc vuông bằng nhau, hai góc nhọn đều bằng 45°.
Tam giác cân tiếng Anh là gì?
Là isosceles triangle, từ gốc Hy Lạp nghĩa là hai chân bằng nhau.
Tam giác cân có trục đối xứng không?
Có. Tam giác cân không đều có đúng một trục đối xứng, là đường thẳng đi qua đỉnh và trung điểm cạnh đáy. Tam giác đều có ba trục đối xứng, mỗi trục đi qua một đỉnh và trung điểm cạnh đối diện.
Nếu muốn luyện thêm các công thức hình học khác sau khi nắm chắc tam giác cân, bạn có thể xem tiếp các bài dưới đây.
Xem thêm các công thức hình học khác:
Tóm lại, tam giác cân có hai cạnh bên bằng nhau và hai góc ở đáy bằng nhau. Bạn chỉ cần nhớ tổng ba góc bằng 180° để tính góc, rồi dùng trung điểm đáy để chứng minh. Luyện thêm vài bài chứng minh, bạn sẽ thấy dạng này khá quen thuộc.