Trả lời nhanh: Với đường tròn, tiếp tuyến là đường thẳng có đúng một điểm chung với đường tròn; điểm đó gọi là tiếp điểm. Tiếp tuyến vuông góc với bán kính nối tâm đến tiếp điểm. Ví dụ, nếu d tiếp xúc với đường tròn tâm O tại A thì OA ⟂ d. Với đồ thị hàm số, không dùng quy tắc “chỉ một điểm chung” để định nghĩa chung cho mọi tiếp tuyến.
1. Tiếp tuyến là gì?
Tiếp tuyến của đường tròn là đường thẳng có đúng một điểm chung với đường tròn. Điểm chung ấy gọi là tiếp điểm. Trước hết, em cần hiểu phần đường tròn và cách dùng góc vuông để chứng minh tiếp tuyến. Phần đồ thị hàm số và đạo hàm ở phía sau là nội dung mở rộng, có thể học sau.
1.1 Định nghĩa và ký hiệu tiếp điểm
Nếu đường thẳng d và đường tròn chỉ cùng đi qua A, thì d là tiếp tuyến và A là tiếp điểm. Tuy nhiên, không mở rộng câu “tiếp tuyến không cắt xuyên qua” cho mọi đường cong. Chẳng hạn, đồ thị y = x³ có tiếp tuyến y = 0 tại gốc tọa độ, dù đường cong đi từ phía dưới sang phía trên đường thẳng này ngay tại đó.
Với một đồ thị có đạo hàm hữu hạn tại điểm đang xét, tiếp tuyến mô tả hướng của đồ thị ở rất gần điểm ấy. Phóng to hình có thể giúp hình dung, nhưng không phải cách chứng minh. Nếu đồ thị có góc nhọn hoặc điểm đặc biệt, không thể mặc định cách phóng to này luôn cho một tiếp tuyến duy nhất.
Trong bài hình học, đường thẳng thường được kí hiệu d hoặc Δ, tiếp điểm là A, M hoặc T. Kí hiệu (O; R) chỉ đường tròn tâm O, bán kính R > 0. Nếu d tiếp xúc tại A, cần nhớ A thuộc cả d lẫn đường tròn.
1.2 Phân biệt tiếp tuyến và cát tuyến
Cát tuyến của đường tròn là đường thẳng có hai điểm chung phân biệt với đường tròn. Với đường cong nói chung, đường qua hai điểm phân biệt trên đường cong được gọi là cát tuyến qua hai điểm ấy. Riêng trên một đường cong bất kì, cùng một đường thẳng có thể là tiếp tuyến tại một điểm và vẫn gặp đường cong ở nơi khác.
| Tiêu chí |
Tiếp tuyến |
Cát tuyến |
| Số điểm chung (với đường tròn) |
1 |
2 |
| Đặc điểm với đường tròn |
Vuông góc với bán kính tại tiếp điểm |
Đi qua hai điểm phân biệt của đường tròn |
Để hình dung tiếp tuyến qua cát tuyến, giữ một điểm M cố định trên đường cong rồi cho điểm N khác M tiến về M dọc theo đường cong. Nếu đường thẳng MN tiến đến một vị trí giới hạn duy nhất, đó là tiếp tuyến tại M trong cách tiếp cận này. Không hiểu là hai điểm phải thật sự trùng nhau rồi vẫn dùng chúng để xác định một đường thẳng.
Xem thêm các khái niệm hình học liên quan:
Khi đọc bài hình học, hãy đánh dấu tâm, bán kính, điểm thuộc đường tròn và góc vuông. Hình vẽ chỉ giúp quan sát; kết luận phải dựa vào giả thiết hoặc điều đã chứng minh.
2. Tiếp tuyến của đường tròn
2.1 Định nghĩa và tính chất
Tiếp tuyến của đường tròn có đúng một điểm chung với đường tròn. Một tính chất đường tiếp tuyến cần nhớ khi học tiếp tuyến đường tròn: tiếp tuyến vuông góc với bán kính đi qua tiếp điểm. Ví dụ, nếu d là tiếp tuyến tại A của (O; R) thì OA ⟂ d tại A.
Từ điểm M nằm ngoài đường tròn, kẻ hai tiếp tuyến MA và MB với A, B là hai tiếp điểm. Khi đó MA = MB, OA ⟂ MA và OB ⟂ MB. Đây là tính chất dùng sau khi đã biết MA, MB là tiếp tuyến. Khi tìm cách chứng minh tiếp tuyến, không được tự giả sử đường đang xét là tiếp tuyến để suy ra các đoạn bằng nhau rồi dùng chính điều đó làm chứng minh.
2.2 Dấu hiệu nhận biết tiếp tuyến của đường tròn
Đường thẳng d là tiếp tuyến của đường tròn (O; R), R > 0, nếu chứng minh được một trong các dấu hiệu nhận biết tiếp tuyến sau:
- Có điểm A thuộc đường tròn, d đi qua A và d ⟂ OA tại A.
- Đường thẳng chỉ có một điểm chung với đường tròn.
- Khoảng cách từ tâm O đến đường thẳng d bằng bán kính R: d(O, d) = R. Khoảng cách này là độ dài đoạn vuông góc kẻ từ O đến d.
Cách dùng thường gặp nhất: xác định A thuộc đường tròn, rồi chứng minh OA ⟂ d tại chính A. Chỉ biết d vuông góc với đường thẳng chứa một bán kính ở một vị trí nào đó là chưa đủ. Nếu dùng khoảng cách, gọi H là chân đường vuông góc từ O xuống d: OH = R thì d là tiếp tuyến; OH < R thì d là cát tuyến; OH > R thì d không có điểm chung với đường tròn.
3. Phần mở rộng: tiếp tuyến của đồ thị hàm số và đạo hàm
3.1 Tiếp tuyến là giới hạn của cát tuyến
Xét đồ thị y = f(x), giữ M(x₀; f(x₀)) cố định và lấy N(x; f(x)) khác M trên đồ thị. Hệ số góc của cát tuyến MN là [f(x) − f(x₀)]/(x − x₀). Khi x tiến về x₀, nếu tỉ số này có giới hạn hữu hạn thì hệ số góc tiếp tuyến tại M bằng đạo hàm f′(x₀). “Có đạo hàm tại x₀” nghĩa là giới hạn hữu hạn này tồn tại; đây là điều kiện để dùng công thức tiếp tuyến dạng y = ax + b ở dưới.
Trong chuyển động thẳng, nếu x(t) là tọa độ theo thời gian thì x′(t) là vận tốc tức thời, có thể âm hoặc dương. Tốc độ là |x′(t)|, không phải luôn bằng x′(t). Nếu chưa học vật lí hoặc đạo hàm, em chỉ cần nhớ hệ số góc cho biết độ dốc của đường thẳng.
3.2 Công thức phương trình tiếp tuyến
Phương trình tiếp tuyến của đồ thị y = f(x) tại M(x₀; f(x₀)), khi f có đạo hàm hữu hạn tại x₀, là:
y = f'(x₀)(x − x₀) + f(x₀)
Ở đây, x₀ là hoành độ tiếp điểm, y₀ = f(x₀) là tung độ tiếp điểm và k = f′(x₀) là hệ số góc. Có thể nhớ dạng y − y₀ = k(x − x₀): tìm tiếp điểm, tìm k rồi thay vào. Tiếp tuyến đứng có dạng x = x₀ không có hệ số góc hữu hạn nên không dùng công thức này.
Tiếp tuyến của đồ thị không nhất thiết chỉ có một điểm chung với đồ thị. Ví dụ, với f(x) = x³ − 3x², ta có f(0) = 0 và f′(0) = 0 nên tiếp tuyến tại (0; 0) là y = 0. Giải f(x) = 0 được x²(x − 3) = 0, vì vậy đường thẳng này còn gặp đồ thị tại (3; 0).
4. Ví dụ có lời giải
4.1 Ví dụ 1: Chứng minh đường thẳng là tiếp tuyến của đường tròn
Cho tam giác ABC có AB = 3, AC = 4, BC = 5, các độ dài dùng cùng một đơn vị. Chứng minh đường thẳng AC là tiếp tuyến của đường tròn tâm B, bán kính BA, kí hiệu (B; BA).
- Tính AB² + AC² = 3² + 4² = 25 = BC². Theo định lí Pythagore đảo, tam giác ABC vuông tại A.
- Vậy AC ⊥ AB tại A.
- A thuộc đường tròn (B; BA) vì khoảng cách từ tâm B đến A đúng bằng bán kính BA.
- Đường thẳng AC đi qua A và vuông góc với bán kính BA tại A. Do đó AC là tiếp tuyến của đường tròn (B; BA) tại A.
4.2 Ví dụ 2: Viết phương trình tiếp tuyến của đồ thị
Viết phương trình tiếp tuyến của y = x² tại x₀ = 1.
- Tiếp điểm: f(1) = 1, nên tiếp điểm là (1; 1).
- Đạo hàm f'(x) = 2x, nên f'(1) = 2.
- Phương trình: y = 2(x − 1) + 1 = 2x − 1.
Ở ví dụ đường tròn, cần đủ hai điều kiện: A nằm trên đường tròn và đường thẳng vuông góc với bán kính tại A. Ở ví dụ đồ thị, tìm đúng cả x₀, f(x₀), f′(x₀) trước khi thay công thức; không chỉ thay một mình x₀.
5. Lỗi thường gặp và mẹo ghi nhớ
5.1 Những hiểu lầm phổ biến về tiếp tuyến
- “Có đúng một điểm chung” là định nghĩa tiếp tuyến của đường tròn. Không dùng số điểm chung làm tiêu chí chung cho mọi đường cong; tiếp tuyến đồ thị có thể gặp lại đồ thị và có thể đi xuyên qua đồ thị ngay tại tiếp điểm.
- Tiếp tuyến đường tròn vuông góc với bán kính đi qua chính tiếp điểm. Không bỏ cụm “tại tiếp điểm”.
- Một điểm chung chưa đủ để xác định tiếp tuyến của đồ thị bất kì. Ví dụ, đường thẳng y = 1 gặp y = x³ tại duy nhất (1; 1), nhưng hệ số góc 0 khác f′(1) = 3 nên không là tiếp tuyến tại đó.
- Với điểm M ngoài đường tròn, OM > R. Nếu MA là tiếp tuyến tại A thì OA ⟂ MA, tam giác OAM vuông tại A và OM² = OA² + AM². Phải xác định A là tiếp điểm trước khi dùng tam giác vuông này.
6. Bài tập tự luyện có đáp án
6.1 Bài 1 đến bài 3
- Bài 1: Cho đường tròn (O; R), R > 0. Một đường thẳng cách O đúng một khoảng R. Xác định đường thẳng đó có phải tiếp tuyến hay không. Đáp án: Có. Gọi H là chân đường vuông góc từ O đến đường thẳng, ta có OH = R nên H thuộc đường tròn. Đường thẳng đi qua H và vuông góc với OH tại H, do đó là tiếp tuyến.
- Bài 2: Viết tiếp tuyến của y = x² tại x₀ = 2. Đáp án: f(2) = 4, f'(2) = 4, nên y = 4x − 4.
- Bài 3: Cho đường tròn (O) bán kính 15 cm. Từ điểm A ngoài đường tròn kẻ tiếp tuyến AB, với B là tiếp điểm và AB = 24 cm. Tính OA. Đáp án: Vì OB là bán kính đi qua tiếp điểm B nên OB ⟂ AB. Tam giác OBA vuông tại B: OA² = OB² + AB² = 15² + 24² = 801. Vậy OA = √801 = 3√89 cm, gần bằng 28,3 cm.
Khi làm bài đường tròn, hãy tìm bán kính nối tâm với tiếp điểm và chứng minh góc vuông đúng vị trí. Khi làm bài đồ thị có đạo hàm tại x₀, tìm tiếp điểm và dùng y = f′(x₀)(x − x₀) + f(x₀). Hai phần có liên hệ, nhưng không dùng máy móc quy tắc số điểm chung của đường tròn cho mọi đồ thị.
Câu hỏi thường gặp
Tiếp điểm là gì?
Với đường tròn, tiếp điểm là điểm chung duy nhất của tiếp tuyến và đường tròn. Nếu d tiếp xúc với (O) tại A thì A là tiếp điểm và OA ⟂ d. Với đồ thị hàm số, tiếp điểm là điểm trên đồ thị nơi ta xét tiếp tuyến; đường tiếp tuyến có thể gặp đồ thị thêm ở điểm khác.
Tiếp tuyến có thể cắt đường cong tại điểm khác không?
Có. Tiếp tuyến y = 0 của y = x³ − 3x² tại (0; 0) còn gặp đồ thị tại (3; 0). Hơn nữa, tiếp tuyến của y = x³ tại (0; 0) cũng là y = 0 và đường cong đi từ phía này sang phía kia của tiếp tuyến ngay tại gốc tọa độ. Vì vậy, “chỉ chạm, không cắt” không phải định nghĩa chung cho mọi đường cong.
Từ một điểm ngoài đường tròn kẻ được mấy tiếp tuyến?
Từ điểm M nằm ngoài đường tròn, kẻ được đúng hai tiếp tuyến MA và MB tại A, B. Hai đoạn MA và MB có độ dài bằng nhau. Nếu M nằm trên đường tròn thì có một tiếp tuyến tại M; nếu M ở trong đường tròn thì không có tiếp tuyến nào đi qua M.
Hệ số góc của tiếp tuyến tính như thế nào?
Nếu y = f(x) có đạo hàm hữu hạn tại x₀ thì k = f′(x₀). Ví dụ y = x² tại x₀ = 2 có k = 2 × 2 = 4. Tiếp tuyến đứng không có hệ số góc hữu hạn, nên không gán cho nó một giá trị k trong công thức này.
Tiếp tuyến chung là gì?
Là đường thẳng tiếp xúc đồng thời với hai đường cong hoặc hai đường tròn.
Sau khi ôn xong tiếp tuyến, bạn có thể củng cố thêm các khái niệm về đường và giao điểm ở phần gợi ý bên dưới.
Xem thêm kiến thức toán học nền tảng: