Tính chất hóa học đặc trưng của kim loại là gì? Trả lời nhanh: Tính chất hóa học đặc trưng của kim loại là tính khử, tức khả năng nhường electron. Khi tham gia các phản ứng oxi hóa – khử thường gặp ở phổ thông, kim loại nhường electron cho chất khác và bản thân bị oxi hóa. Tuy nhiên, không phải kim loại nào cũng phản ứng với nước, axit hoặc dung dịch muối trong cùng điều kiện.
Nếu bạn đã quên kiến thức Hóa, hãy đọc theo thứ tự: hiểu electron và ion → phân biệt chất khử với sự oxi hóa → học cách xét từng loại phản ứng. Phần nâng cao được đặt cuối bài.
1. Nhắc lại kiến thức nền trước khi học
1.1 Electron và ion là gì?
Nguyên tử gồm hạt nhân mang điện dương và các electron mang điện âm ở xung quanh. Trong nguyên tử trung hòa, tổng điện tích dương bằng tổng điện tích âm nên nguyên tử không mang điện.
Khi nguyên tử mất bớt electron, điện tích âm giảm trong khi điện tích dương ở hạt nhân không đổi. Vì vậy, nó trở thành ion dương, tức một hạt mang điện dương.
Ví dụ, nguyên tử magie (Mg) có 12 proton mang điện dương và 12 electron mang điện âm. Nếu nhường 2 electron, nó còn 10 electron và trở thành ion Mg2+.
Mg → Mg2+ + 2e−
Đọc là: một nguyên tử magie nhường hai electron, tạo thành một ion magie mang điện tích 2+. Ký hiệu e− là electron; dấu 2+ là điện tích của ion, không phải có hai nguyên tử Mg.
1.2 Cách đọc một phương trình hóa học
Ví dụ: Mg + 2HCl → MgCl2 + H2↑.
- Bên trái mũi tên là các chất ban đầu: magie và axit clohiđric (HCl).
- Bên phải là các chất tạo thành: muối magie clorua (MgCl2) và khí hiđro (H2).
- Số 2 đứng trước HCl là hệ số. Các hệ số cho biết tỉ lệ số hạt tương ứng và tỉ lệ số mol của các chất.
- Số nhỏ phía dưới trong H2 cho biết mỗi phân tử hiđro có hai nguyên tử H. Không tự đổi số nhỏ này khi cân bằng phương trình.
- Ký hiệu ↑ chỉ chất khí thoát ra; ↓ chỉ kết tủa, tức chất rắn tách ra khỏi dung dịch.
Trong bài, “dung dịch” là hỗn hợp đồng nhất có chất tan trong nước. “Muối” là một nhóm hợp chất, không chỉ là muối ăn; CuSO4 và FeCl2 cũng là muối.
2. Tính chất hóa học đặc trưng của kim loại là tính khử
2.1 Phân biệt chất khử và sự oxi hóa
Chất khử là chất nhường electron. Chất oxi hóa là chất nhận electron. Điểm dễ nhầm là chất khử nhường electron nên chính nó lại bị oxi hóa.
| Hành động |
Vai trò của chất |
Quá trình chất đó trải qua |
| Nhường electron |
Chất khử |
Bị oxi hóa |
| Nhận electron |
Chất oxi hóa |
Bị khử |
Ví dụ trong phản ứng Mg + 2HCl → MgCl2 + H2:
- Mg nhường electron: Mg → Mg2+ + 2e−. Vì vậy Mg là chất khử và bị oxi hóa.
- Ion H+ trong dung dịch axit nhận electron: 2H+ + 2e− → H2. Vì vậy H+ là chất oxi hóa và bị khử.
Mẹo nhớ: “Chất khử cho electron; chất oxi hóa nhận electron”. Còn khi hỏi chất nào bị oxi hóa, hãy tìm chất nhường electron. Oxi hóa không nhất thiết phải có khí oxi tham gia.
2.2 Vì sao kim loại dễ nhường electron?
Nhiều nguyên tử kim loại có ít electron ở lớp ngoài cùng, thường là 1, 2 hoặc 3. Các electron này tương đối dễ bị tách ra khi kim loại phản ứng với chất có khả năng nhận electron. Chẳng hạn, Na thường nhường 1 electron, Mg thường nhường 2 electron và Al thường nhường 3 electron.
Quá trình được biểu diễn khái quát: M → Mn+ + ne−. M là ký hiệu chung cho kim loại; n là số electron một nguyên tử nhường trong quá trình đang xét. Không giới hạn n chỉ bằng 1, 2 hoặc 3 cho mọi kim loại.
Cần phân biệt kim loại với ion của nó: Cu là đồng kim loại; Cu2+ là ion đồng(II). Đồng kim loại có thể nhường electron, còn ion Cu2+ có thể nhận electron để trở lại thành Cu. Vì vậy, không được suy từ tính khử của kim loại sang mọi hợp chất chứa nguyên tố đó.
Cấu trúc mạng tinh thể kim loại với ion dương và electron tự do
3. Dãy hoạt động hóa học: công cụ để dự đoán phản ứng
Một dãy thường dùng trong bài tập phổ thông, theo chiều hoạt động hóa học giảm dần, là:
K, Na, Ca, Mg, Al, Zn, Fe, Ni, Sn, Pb, (H), Cu, Hg, Ag, Pt, Au.
Các ký hiệu cần nhận ra trước: Na là natri; Mg là magie; Al là nhôm; Zn là kẽm; Fe là sắt; Cu là đồng; Ag là bạc. H là hiđro, không phải kim loại; được đưa vào làm mốc khi xét phản ứng với một số dung dịch axit.
Người mới học nên dùng dãy này cho hai việc:
- Với HCl hoặc H2SO4 loãng: kim loại đứng trước H thường phản ứng, tạo muối và H2. Ví dụ Mg, Zn, Fe.
- Với dung dịch muối: trong những trường hợp đơn giản, kim loại đứng trước có thể đẩy kim loại đứng sau ra khỏi dung dịch muối. Cần xét thêm phản ứng với nước và các điều kiện ở mục 4.4.
Dãy này không cho biết đầy đủ tốc độ phản ứng. Lớp màng bảo vệ hoặc lớp muối ít tan có thể làm phản ứng chậm hay dừng lại. Cũng không dùng riêng vị trí trước/sau H để dự đoán sản phẩm với HNO3 hoặc H2SO4 đặc.
4. Bốn nhóm phản ứng hóa học thường gặp của kim loại
4.1 Kim loại tác dụng với phi kim
Với oxi: nhiều kim loại phản ứng tạo oxit, tức hợp chất gồm oxi với một nguyên tố khác. Một số phản ứng cần đun nóng.
2Mg + O2 → 2MgO (đốt cháy)
3Fe + 2O2 → Fe3O4 (đốt cháy sắt trong oxi, ví dụ thường gặp)
4Al + 3O2 → 2Al2O3
Ở nhiệt độ thường, nhôm có lớp oxit mỏng bảo vệ bề mặt. Khi đốt bột nhôm trong điều kiện thích hợp, nhôm vẫn phản ứng mạnh với oxi. Không phải mọi kim loại đều phản ứng trực tiếp với O2 trong điều kiện thường hoặc đun nóng thông thường; Au, Pt và Ag là những ví dụ thường gặp không phản ứng trong các điều kiện này.
Không nên suy rằng bạc luôn sáng lâu: bạc vẫn có thể bị xỉn màu do các chất chứa lưu huỳnh trong môi trường, tạo lớp bạc sunfua trên bề mặt. [1]
Với clo và lưu huỳnh: nhiều kim loại tạo muối. Hai ví dụ dễ học với sắt là:
2Fe + 3Cl2 → 2FeCl3 (đun nóng, clo đủ)
Fe + S → FeS (đun nóng)
FeCl3 là sắt(III) clorua; FeS là sắt(II) sunfua. Các số II, III biểu thị số oxi hóa của sắt trong hợp chất. Bạn có thể học trước hai sản phẩm này; cách xác định số oxi hóa sẽ học kỹ hơn sau.
Lưu ý về đồng và lưu huỳnh: không khẳng định sản phẩm trong mọi điều kiện chỉ là Cu2S và CuS luôn sai. Sản phẩm phụ thuộc điều kiện; RSC có mô tả thí nghiệm tạo CuS. Người mới nên dùng Fe + S làm ví dụ chính; nếu đề cho phản ứng Cu với S, cần theo dữ kiện và điều kiện của đề. [2]
4.2 Kim loại tác dụng với nước
Ở nhiệt độ thường, các kim loại như Li, Na, K, Ca, Sr, Ba phản ứng với nước tạo hiđroxit kim loại và khí H2. Hiđroxit là hợp chất chứa nhóm OH; ví dụ NaOH và Ca(OH)2.
2Na + 2H2O → 2NaOH + H2↑
Ca + 2H2O → Ca(OH)2 + H2↑
NaOH tan tốt trong nước, tạo dung dịch kiềm. Ca(OH)2 chỉ ít tan nên hỗn hợp sau phản ứng có thể vẩn đục nếu có chất rắn Ca(OH)2 dư. Vì vậy, nên nói kim loại phản ứng với nước, thay vì coi tất cả đều chỉ “tan” như đường hay muối ăn. [3]
| Kim loại |
Phản ứng với nước cần nhớ |
| Na, K, Ca và một số kim loại hoạt động mạnh khác |
Phản ứng được ở nhiệt độ thường; mức độ và tốc độ khác nhau. |
| Mg |
Rất chậm với nước lạnh; phản ứng rõ hơn với nước nóng. Với hơi nước ở nhiệt độ cao, có thể tạo MgO và H2. |
| Zn, Fe |
Không phản ứng đáng kể với nước lạnh trong điều kiện bài tập thông thường; có thể phản ứng với hơi nước ở nhiệt độ cao. |
| Cu, Ag |
Không phản ứng với nước trong điều kiện đang xét. |
Ví dụ với hơi nước: 3Fe + 4H2O (hơi) → Fe3O4 + 4H2 (nhiệt độ cao). Không nhầm phản ứng này với quá trình sắt gỉ chậm trong không khí ẩm.
4.3 Kim loại tác dụng với HCl và H2SO4 loãng
Với các kim loại thường gặp như Mg, Zn, Fe, quy tắc cơ bản là:
Kim loại đứng trước H + HCl hoặc H2SO4 loãng → muối + H2.
Mg + 2HCl → MgCl2 + H2↑
Fe + H2SO4 (loãng) → FeSO4 + H2↑
Fe + 2HCl → FeCl2 + H2↑
Hãy nhìn phần axit để chọn muối: HCl tạo muối clorua, còn H2SO4 loãng tạo muối sunfat. Trong các phản ứng trên, sắt tạo muối sắt(II).
Cu đứng sau H nên không giải phóng H2 từ HCl hoặc H2SO4 loãng trong điều kiện bài tập thông thường. Tuy nhiên, Cu vẫn phản ứng được với HNO3 hoặc H2SO4 đặc nóng; xem phần mở rộng.
Giới hạn của quy tắc: không phải cứ đứng trước H là phản ứng luôn diễn ra nhanh và hoàn toàn. Ví dụ Pb có thể bị lớp PbCl2 hoặc PbSO4 ít tan cản trở. Lớp oxit trên Al cũng có thể làm phản ứng ban đầu chậm.
4.4 Kim loại tác dụng với dung dịch muối
Ví dụ điển hình: Fe + CuSO4 → FeSO4 + Cu.
Fe đứng trước Cu nên có thể phản ứng với dung dịch CuSO4. Sắt chuyển thành ion Fe2+, còn ion Cu2+ nhận electron tạo đồng kim loại.
Hiện tượng: có lớp đồng màu đỏ nâu bám trên sắt; màu xanh lam của dung dịch nhạt dần. Dung dịch có thể chuyển dần sang màu lục nhạt của muối sắt(II).
Với dạng bài đẩy kim loại ra khỏi dung dịch muối, hãy kiểm tra:
- Muối có cung cấp ion kim loại trong dung dịch không? Ở bài cơ bản, đề thường dùng muối tan như CuSO4, AgNO3.
- Kim loại cho vào có đứng trước kim loại trong muối không?
- Kim loại cho vào có phản ứng mạnh với nước không? Nếu có, không áp dụng máy móc quy tắc “mạnh đẩy yếu”.
Đây là cách xét cho những bài đơn giản, không phải điều kiện đầy đủ cho mọi phản ứng giữa kim loại và dung dịch muối. Ion trong dung dịch còn có thể bị khử mà chưa tạo kim loại, chẳng hạn: Fe + 2FeCl3 → 3FeCl2.
Trường hợp Na vào dung dịch CuSO4: trong cách xét phổ thông với dung dịch nước thông thường, Na phản ứng với nước tạo NaOH và H2; NaOH tiếp tục phản ứng với CuSO4 tạo kết tủa.
2Na + 2H2O → 2NaOH + H2↑
2NaOH + CuSO4 → Cu(OH)2↓ + Na2SO4
Kết quả cần nhớ: có khí H2 và kết tủa Cu(OH)2 màu xanh lam; không viết sản phẩm là đồng kim loại trong mô hình bài tập này. Cách xét tương tự áp dụng cho K; với Ca, Sr, Ba còn phải xét thêm các kết tủa có thể hình thành. Không gộp mọi kim loại kiềm thổ vào một trường hợp, vì Mg và Be có tính chất khác.
Sơ đồ các tính chất hóa học chính của kim loại
5. Bảng tóm tắt cho người mới học
| Gặp chất nào? |
Kiểm tra điều gì? |
Ví dụ cần nhớ |
| O2 |
Kim loại và điều kiện phản ứng; nhiều trường hợp cần đốt nóng. |
2Mg + O2 → 2MgO |
| Cl2, S |
Đúng sản phẩm và điều kiện, không đoán mọi kim loại có cùng hóa trị. |
Fe tạo FeCl3 với clo đủ; tạo FeS với S khi đun nóng. |
| Nước |
Nước lạnh, nước nóng hay hơi nước? Kim loại nào? |
Na + nước tạo NaOH và H2. |
| HCl, H2SO4 loãng |
Vị trí trước/sau H; chú ý lớp bảo vệ hoặc muối ít tan. |
Fe tạo muối sắt(II) và H2. |
| Dung dịch muối |
Vị trí hai kim loại và khả năng phản ứng với nước. |
Fe đẩy Cu khỏi CuSO4; Na không xét như Fe. |
| HNO3, H2SO4 đặc |
Nồng độ, nhiệt độ, kim loại, lượng chất; học riêng ở phần mở rộng. |
Cu phản ứng với H2SO4 đặc nóng tạo SO2. |
6. Ví dụ có lời giải từng bước
6.1 Xác định chất khử trong phản ứng
Đề: Trong phản ứng Mg + Cl2 → MgCl2, chất nào là chất khử?
- Mg chuyển từ kim loại thành ion Mg2+ trong hợp chất, nghĩa là nhường 2 electron.
- Chất nhường electron là chất khử.
- Vậy Mg là chất khử và bị oxi hóa. Cl2 nhận electron nên là chất oxi hóa và bị khử.
6.2 Dự đoán Fe và Cu có phản ứng với HCl không
- Xác định axit là HCl, có thể dùng mốc H trong dãy hoạt động.
- Fe đứng trước H nên phản ứng: Fe + 2HCl → FeCl2 + H2↑.
- Cu đứng sau H nên không giải phóng H2 từ dung dịch HCl trong điều kiện thông thường.
6.3 Tính khối lượng Cu tạo thành từ dung dịch CuSO4
Đề: Cho Fe dư vào 20 g dung dịch CuSO4 10%, phản ứng hoàn toàn. Tính khối lượng Cu sinh ra. Dùng Cu = 64, S = 32, O = 16.
Trước khi tính, cần hiểu: nồng độ 10% nghĩa là cứ 100 g dung dịch có 10 g CuSO4. “Fe dư” nghĩa là lượng Fe nhiều hơn lượng cần dùng, nên lượng Cu tạo thành được tính theo CuSO4.
- Khối lượng CuSO4: m = 20 × 10/100 = 2 g.
- Khối lượng mol: M(CuSO4) = 64 + 32 + 4 × 16 = 160 g/mol.
- Số mol CuSO4: n = m/M = 2/160 = 0,0125 mol.
- Phương trình Fe + CuSO4 → FeSO4 + Cu có tỉ lệ mol CuSO4 : Cu = 1 : 1. Vì vậy n(Cu) = 0,0125 mol.
- Khối lượng đồng: m(Cu) = n × M = 0,0125 × 64 = 0,8 g.
Mol là đơn vị đếm lượng chất. Trong bài này bạn cần hai công thức: n = m/M và m = n × M; n có đơn vị mol, m có đơn vị g, M có đơn vị g/mol. Chú ý M là khối lượng mol khi dùng trong công thức tính toán; ở mục 2, M chỉ là ký hiệu chung cho kim loại.
7. Tự kiểm tra sau khi đọc
Bài 1: Nhận biết
Kim loại nhường electron thì là chất khử hay chất oxi hóa? Bản thân kim loại bị khử hay bị oxi hóa?
Đáp án: Là chất khử; bản thân bị oxi hóa.
Bài 2: Xét từng trường hợp riêng
Ở nhiệt độ thường, xét mỗi kim loại Na, Cu, Fe với từng chất: nước, dung dịch HCl loãng và dung dịch CuSO4. Giả sử dung dịch không có chất oxi hóa khác; với Na, nước hoặc dung dịch được dùng dư.
| Kim loại |
Với nước |
Với HCl loãng |
Với dung dịch CuSO4 |
| Na |
Tạo NaOH và H2. |
Với HCl dư, phương trình tổng quát: 2Na + 2HCl → 2NaCl + H2. |
Phản ứng với nước; sau đó tạo kết tủa Cu(OH)2 theo mục 4.4. |
| Cu |
Không phản ứng. |
Không phản ứng giải phóng H2. |
Không có phản ứng đẩy kim loại như Fe. |
| Fe |
Không phản ứng đáng kể với nước lạnh trong điều kiện đang xét. |
Tạo FeCl2 và H2. |
Tạo FeSO4 và Cu. |
Bài 3: Tính thể tích khí
Cho 2,4 g Mg phản ứng hết với HCl dư. Tính thể tích H2 ở 0°C, 1 atm; dùng thể tích mol khí 22,4 L/mol và Mg = 24.
- n(Mg) = 2,4/24 = 0,1 mol.
- Mg + 2HCl → MgCl2 + H2. Tỉ lệ mol Mg : H2 là 1 : 1 nên n(H2) = 0,1 mol.
- V(H2) = 0,1 × 22,4 = 2,24 L.
Luôn xem nhiệt độ và áp suất trong đề. Nếu đề cho 25°C, 1 bar và dùng thể tích mol khoảng 24,79 L/mol thì kết quả sẽ khác; không tự dùng 22,4 L/mol cho mọi điều kiện.
8. Phần mở rộng: học sau khi nắm chắc kiến thức cơ bản
8.1 HNO3 và H2SO4 đặc khác HCl như thế nào?
Trong phản ứng điển hình với HCl hoặc H2SO4 loãng, H+ nhận electron tạo H2. Với HNO3 và H2SO4 đặc, nitơ trong HNO3 hoặc lưu huỳnh trong H2SO4 có thể nhận electron và chuyển thành sản phẩm khác. Vì vậy các axit này phản ứng được với cả một số kim loại đứng sau H, chẳng hạn Cu.
Cu + 2H2SO4 (đặc, nóng) → CuSO4 + SO2↑ + 2H2O
Cu + 4HNO3 (đặc) → Cu(NO3)2 + 2NO2↑ + 2H2O
3Cu + 8HNO3 (loãng) → 3Cu(NO3)2 + 2NO↑ + 4H2O
Không học máy móc “axit loãng luôn sinh H2”: HNO3 loãng vẫn có tính oxi hóa mạnh. Sản phẩm còn tùy kim loại, nồng độ, nhiệt độ và lượng chất. Với HNO3, các sản phẩm khử có thể gồm NO2, NO, N2O, N2 hoặc NH4+; với H2SO4 đặc, có thể gặp SO2, S hoặc H2S. Không mặc định mọi sản phẩm khử đều là khí.
Các phản ứng điển hình với hai axit này thường không tạo H2, nhưng không nên nói “không bao giờ”: Mg và Mn có thể tạo H2 với HNO3 rất loãng trong điều kiện thích hợp. [4]
Cũng không kết luận kim loại luôn đạt số oxi hóa cao nhất. Ví dụ khi Fe còn dư, Fe có thể khử Fe3+ thành Fe2+: Fe + 2Fe3+ → 3Fe2+. Muốn xác định sản phẩm cuối cùng phải đọc dữ kiện về lượng chất.
8.2 Thụ động hóa là gì?
Trong kiến thức phổ thông, Al, Fe, Cr bị thụ động hóa khi tiếp xúc với HNO3 đặc nguội hoặc H2SO4 đặc nguội. Hiểu đơn giản: bề mặt hình thành lớp màng bảo vệ khiến kim loại bên trong khó tiếp tục phản ứng.
“Thụ động” không có nghĩa kim loại mất hẳn khả năng phản ứng. Khi điều kiện thay đổi, chẳng hạn nhiệt độ tăng hoặc lớp màng bị phá hủy, khả năng phản ứng có thể thay đổi. Vì vậy, từ kiến thức này không suy ra mọi bình nhôm hay bình sắt đều phù hợp để chứa các axit đó.
8.3 Hiện tượng khi cho NaOH vào dung dịch muối sắt(II)
Nếu cho dung dịch NaOH vào FeCl2, xuất hiện kết tủa Fe(OH)2 màu trắng xanh theo cách mô tả thường dùng trong bài tập:
FeCl2 + 2NaOH → Fe(OH)2↓ + 2NaCl
Khi tiếp xúc với oxi không khí, kết tủa dần chuyển nâu đỏ do bị oxi hóa:
4Fe(OH)2 + O2 + 2H2O → 4Fe(OH)3
Nếu FeCl2 được tạo ra từ Fe và HCl, cần xét HCl có còn dư không: NaOH phải trung hòa lượng axit dư trước. Cách viết trên mô tả giai đoạn tạo kết tủa khi có đủ NaOH.
8.4 Phân nhóm kim loại: không trộn các cách phân loại
- Kim loại đen: sắt và hợp kim có nền sắt, như gang, thép. Không phải mọi loại thép đều bị nam châm hút mạnh; tính từ phụ thuộc thành phần và cấu trúc. [5]
- Kim loại màu: các kim loại và hợp kim không có nền sắt, như đồng, nhôm và hợp kim của chúng. Không đồng nghĩa hoàn toàn không chứa chút sắt nào, cũng không bảo đảm tất cả đều chống ăn mòn tốt.
- Kim loại quý: ví dụ Au, Ag, Pt. Không dùng “kim loại hiếm” như từ đồng nghĩa, vì độ hiếm và tính quý là hai cách xét khác nhau.
- Kim loại kiềm, kiềm thổ: là cách phân nhóm theo bảng tuần hoàn. Không phải tất cả kim loại kiềm thổ đều phản ứng mạnh với nước lạnh.
Các cách phân loại này có thể chồng lấp. Ví dụ đồng vừa là kim loại màu, vừa có thể được gọi là kim loại cơ bản trong ngữ cảnh công nghiệp. Không nên xếp tất cả thành những nhóm loại trừ nhau.
Hình minh họa một số nguyên tố; asen (As) là á kim, không phải kim loại.
9. Câu hỏi thường gặp
Chỉ cần nhớ điều gì trước tiên?
Kim loại có tính khử vì có thể nhường electron. Chất nhường electron là chất khử và chính nó bị oxi hóa.
Có phải kim loại nào cũng phản ứng với nước và axit?
Không. Cần xét kim loại nào, axit nào, nồng độ, nhiệt độ và lớp bảo vệ trên bề mặt. Cu không giải phóng H2 từ HCl loãng nhưng phản ứng với HNO3 và H2SO4 đặc nóng.
Tại sao Fe phản ứng với CuSO4 còn Cu không đẩy được Fe khỏi FeSO4?
Trong điều kiện bài tập thông thường, Fe hoạt động hóa học mạnh hơn Cu. Fe có thể nhường electron cho Cu2+, tạo Fe2+ và Cu; phản ứng ngược không tự diễn ra như vậy.
Kim loại có tính khử thì ion kim loại cũng có tính khử phải không?
Không. Kim loại và ion là các dạng khác nhau. Chẳng hạn Cu2+ có thể nhận electron để tạo Cu, nên thể hiện tính oxi hóa trong quá trình đó.
Điều cần nắm sau bài: nhận ra chất nhường electron, biết dùng mốc H với HCl và H2SO4 loãng, và kiểm tra phản ứng với nước trước khi áp dụng quy tắc đẩy kim loại khỏi dung dịch muối.