Trả lời nhanh: Triết học là gì? Đó là ngành nghiên cứu có hệ thống, mang tính phản tư và phê phán về những câu hỏi nền tảng như thực tại là gì, tri thức là gì, đúng sai là gì. Từ này bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp philosophia, nghĩa là yêu mến sự thông thái.
❓ Triết học ra đời từ khi nào và ở đâu?
❓ Triết học gồm những nhánh nào?
❓ Học triết học để làm gì?
1. Triết học là gì?
Nhiều người nghĩ triết học khô khan và xa rời đời sống. Thực ra, đó là cách con người đặt câu hỏi về những điều tưởng như hiển nhiên: sống tốt là gì, biết một điều nghĩa là gì, công lý là gì.
1.1 Định nghĩa triết học
Triết học là ngành nghiên cứu có hệ thống các vấn đề cơ bản và tổng quát về tồn tại, tri thức, giá trị, lý trí và ngôn ngữ. Cách tiếp cận này mang tính lý tính, phê phán và tự phản tư.
Tự phản tư nghĩa là triết học không chỉ hỏi về thế giới, mà còn hỏi lại chính cách ta suy nghĩ. Triết học không đưa ra đáp án cuối cùng cho mọi thứ. Nó rèn cách đặt câu hỏi và đánh giá lập luận.
1.2 Ý nghĩa từ nguyên của từ triết học
Từ philosophy trong tiếng Anh (nhiều người tìm "philosophy là gì") bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp philosophia, nghĩa là yêu mến sự thông thái. Người làm triết học vì thế không tự nhận mình đã thông thái, mà là người đang đi tìm.
Trong tiếng Việt, từ này đến từ Hán-Việt 哲學: triết là sáng suốt, học là nghiên cứu. Học giả Nhật Nishi Amane đề xuất thuật ngữ 哲學 trong những năm 1860.
1.3 Triết học nghiên cứu những vấn đề gì?
Đối tượng nghiên cứu của triết học là những vấn đề chung nhất của thế giới và con người. Các câu hỏi tiêu biểu gồm:
- Tồn tại: thế giới thực sự là gì, có gì tồn tại?
- Tri thức: ta biết điều gì và biết bằng cách nào?
- Đạo đức: thế nào là đúng, sai và nên sống ra sao?
Những câu hỏi này đủ rộng để một ngành khoa học cụ thể khó trả lời trọn vẹn.
2. Nguồn gốc và lịch sử hình thành triết học
Khi tìm hiểu nguồn gốc của triết học, cần nhìn cả điều kiện trong nhận thức lẫn điều kiện xã hội.
2.1 Triết học ra đời khi nào và ở đâu?
Nếu bạn thắc mắc triết học ra đời khi nào, giáo trình triết học cho biết triết học xuất hiện khoảng thế kỷ VIII–VI TCN, tức cách đây khoảng 27 thế kỷ. Về triết học ra đời ở đâu, đó là các trung tâm văn minh lớn: Trung Quốc, Ấn Độ và Hy Lạp.
Có hai nguồn gốc cùng tác động:
- Nguồn gốc nhận thức: khi tư duy trừu tượng đủ phát triển, con người bắt đầu khái quát hoá thế giới.
- Nguồn gốc xã hội: xã hội có phân công lao động, xuất hiện tầng lớp chuyên làm việc trí óc.
2.2 Các truyền thống triết học lớn
Triết học phương Tây khởi nguồn ở Hy Lạp cổ đại vào thế kỷ 6 TCN. Các truyền thống Trung Hoa, Ấn Độ và Hồi giáo có trọng tâm riêng. Quan niệm "triết học phương Đông chỉ là tôn giáo" là một hiểu lầm, vì các truyền thống này cũng có tranh luận lý tính riêng.
Lịch sử triết học còn cho thấy nhiều môn từng nằm trong triết học. Vật lý xưa gọi là "natural philosophy", và Newton xuất bản sách chứa thuật ngữ này năm 1687. Tâm lý học cũng tách ra từ triết học về sau.
3. Các nhánh chính của triết học
Triết học chia thành nhiều nhánh, mỗi nhánh xoay quanh một nhóm câu hỏi.
3.1 Siêu hình học và bản thể luận
Siêu hình học (metaphysics) hỏi về bản chất của thực tại: thế giới gồm những gì, thời gian và nhân quả là gì. Bản thể luận (ontology) là phần bàn về việc cái gì tồn tại và tồn tại theo kiểu nào.
Ví dụ, một bản nhạc có "tồn tại" như một cái bàn không? Hay nó chỉ tồn tại khi có người chơi và người nghe? Đó là kiểu câu hỏi bản thể luận.
3.2 Nhận thức luận
Nhận thức luận (epistemology) hỏi tri thức là gì và ta biết bằng cách nào. Hãy thử một tình huống: bạn đọc một tin "uống nước chanh mỗi sáng giúp phòng bệnh". Bạn có thể hỏi ai nói điều này, họ có bằng chứng gì, bằng chứng đó có đủ mạnh không, và mình đang tin vì có lý do hay vì tin nhắn được chia sẻ nhiều.
Chuỗi câu hỏi ấy chính là nhận thức luận trong đời thường. Nó phân biệt "tôi tin" với "tôi có lý do chính đáng để tin".
3.3 Đạo đức học
Đạo đức học (ethics) bàn về đúng sai và nên sống thế nào. Chẳng hạn, nếu thấy bạn thân gian lận trong kỳ thi, bạn nên báo hay im lặng? Một người cân nhắc hậu quả cho tập thể, người khác nhấn mạnh nghĩa vụ trung thực, người khác lại coi trọng tình bạn.
Nhánh này cũng đặt ra những câu hỏi mới như đạo đức trong công nghệ và AI.
3.4 Logic học và mỹ học
Logic học giúp phân biệt lập luận tốt và xấu. Hãy xem câu: "Ai cũng dùng sản phẩm này, nên nó chắc chắn tốt." Số đông dùng chưa chứng minh được chất lượng, nên lập luận này có lỗ hổng.
Mỹ học (aesthetics) nghiên cứu cái đẹp và cảm nhận nghệ thuật: vì sao ta thấy một bức tranh đẹp, và vẻ đẹp là khách quan hay do người nhìn.
Ngoài các nhánh trên, triết học hiện sinh là gì? Đó là một trường phái, không phải nhánh riêng, tập trung vào tự do, lựa chọn và ý nghĩa cuộc sống của mỗi cá nhân. Nó chạm tới đạo đức học vì bàn về cách ta chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình, và chạm tới siêu hình học vì hỏi về sự tồn tại của con người.
4. Vấn đề cơ bản của triết học
Trong triết học Mác-Lênin, vấn đề cơ bản của triết học được xác định là quan hệ giữa tư duy và tồn tại, gồm hai mặt. Đây là cách đặt vấn đề của một hệ thống triết học cụ thể, không phải điều mọi trường phái đều dùng làm điểm xuất phát.
4.1 Vật chất và ý thức, cái nào có trước?
Mặt thứ nhất hỏi: vật chất hay ý thức có trước, cái nào quyết định cái nào? Chủ nghĩa duy vật cho rằng thế giới vật chất tồn tại độc lập và ý thức là sản phẩm hay phản ánh của nó. Chủ nghĩa duy tâm cho rằng ý thức, tinh thần hay ý niệm là nền tảng, còn thế giới vật chất phụ thuộc vào đó.
Nói cách khác, hai lập trường khác nhau ở chỗ coi cái gì là gốc rễ của thực tại, chứ không đơn giản chỉ là "cái nào xuất hiện trước". Ngoài ra, triết học Mác-Lênin chỉ là một hệ thống triết học trong nhiều truyền thống, không đại diện cho toàn bộ triết học.
Từ những khái niệm triết học như vật chất, ý thức, ta dễ thấy còn nhiều khái niệm nền tảng khác đáng tìm hiểu, chẳng hạn sự vật hay văn hóa.
Xem thêm các khái niệm nền tảng về tư duy:
4.2 Con người có nhận thức được thế giới không?
Mặt thứ hai hỏi con người có khả năng nhận thức đúng thế giới hay không. Phần lớn triết gia trả lời là có, nhưng một số hoài nghi hoặc cho rằng khả năng đó bị giới hạn. Câu hỏi này nối thẳng sang nhận thức luận ở trên.
5. Triết học khác gì khoa học, tôn giáo và triết lý?
Ranh giới giữa các lĩnh vực này thường bị hiểu nhầm, vì chúng có phần giao thoa.
5.1 Triết học và khoa học
Triết học và khoa học không đối lập hoàn toàn. Khoa học tự nhiên chủ yếu dựa trên quan sát và thực nghiệm, nhưng không phải ngành nào cũng làm theo cùng một cách: toán học chứng minh bằng suy luận chứ không bằng thí nghiệm.
Triết học xem xét các giả định nền tảng phía sau. Chẳng hạn, nhà khoa học giả định rằng tự nhiên có quy luật ổn định và các quan sát đáng tin. Triết học khoa học hỏi vì sao giả định đó hợp lý. Hai bên bổ sung cho nhau chứ không cạnh tranh.
5.2 Triết học, tôn giáo và triết lý sống
Triết lý là gì? Đó là quan điểm hay bài học rút ra từ trải nghiệm, như "chậm mà chắc". Còn triết học là ngành nghiên cứu hệ thống, có lập luận và phản biện.
Tôn giáo thường dựa vào đức tin, truyền thống và thực hành, còn triết học dựa chủ yếu vào lập luận. Tuy vậy hai lĩnh vực giao nhau: triết học có thể nghiên cứu tôn giáo, như bàn về việc Thượng đế có tồn tại không hay bản chất của đức tin. Triết học cũng khác tâm lý học, ngôn ngữ học và thần học ở đối tượng và phương pháp.
6. Học triết học để làm gì?
Câu hỏi học triết học để làm gì có câu trả lời khá thực tế, và đó cũng là vai trò của triết học với người học.
6.1 Lợi ích với tư duy và cuộc sống
Triết học rèn tư duy phản biện và lập luận chặt chẽ. Hãy thử với một quảng cáo ghi "9 trong 10 người dùng hài lòng". Bạn có thể hỏi: khảo sát bao nhiêu người, ai được chọn, "hài lòng" đo bằng cách nào, và kết luận có đi xa hơn bằng chứng không. Thói quen này giúp ra quyết định tỉnh táo hơn.
Thực tế, mọi người đều có quan niệm triết học ngầm, ngay cả người cho rằng triết học vô dụng cũng đang giữ một lập trường triết học.
6.2 Hiểu lầm thường gặp khi tiếp cận triết học
- Khắc kỷ là vô cảm: thực chất đó là phân biệt điều mình kiểm soát được và không.
- Phải đọc hết mọi trường phái: không cần, bạn có thể bắt đầu từ một câu hỏi mình quan tâm.
- Triết học chỉ là Mác-Lênin: đó chỉ là một hệ thống trong nhiều trường phái.
Người mới có thể bắt đầu bằng tiểu thuyết Thế giới của Sophie. Nếu muốn ghi chú hay đọc tài liệu triết học thoải mái, một chiếc laptop như mac cũng là công cụ tiện lợi.
Câu hỏi thường gặp
Triết học tiếng Anh là gì?
Là philosophy, từ Hy Lạp philosophia, gồm philo (yêu mến) và sophia (sự thông thái). Trong tiếng Anh, từ này vừa chỉ ngành học, vừa chỉ quan điểm sống của một người, nên khi dịch cần xét ngữ cảnh.
Ai được coi là triết gia đầu tiên?
Thường nhắc các triết gia tiền Socrates ở Hy Lạp thế kỷ 6 TCN như Thales. Lưu ý đây là cách gọi trong truyền thống Hy Lạp; các nền văn minh khác như Trung Hoa hay Ấn Độ cũng có những nhà tư tưởng cùng thời. Sau đó Socrates, Plato và Aristotle định hình triết học cổ điển.
Triết học khác triết lý thế nào?
Triết học là ngành nghiên cứu hệ thống, cần lập luận và chịu phản biện. Triết lý là quan điểm hay bài học rút ra, như "không có gì quý hơn độc lập tự do". Một triết lý sống có thể trở thành đề tài để triết học phân tích.
Triết học Mác-Lênin có phải toàn bộ triết học không?
Không. Triết học Mác-Lênin là gì? Đó là một hệ thống triết học dựa trên chủ nghĩa duy vật, được giảng dạy phổ biến trong chương trình ở Việt Nam. Bên cạnh nó còn nhiều truyền thống như Hy Lạp, Trung Hoa, Ấn Độ, Hồi giáo và triết học hiện đại.
Học triết có xin được việc không?
Triết học rèn đọc phê phán, viết và lập luận, hữu ích cho các ngành như luật, kinh doanh và giáo dục. Tuy vậy, ít vị trí tuyển dụng ghi thẳng "cử nhân triết", nên nhiều người cần học thêm kỹ năng chuyên môn hoặc chứng chỉ nghề, ví dụ nghiệp vụ sư phạm hay kiến thức pháp lý.
Nếu bạn thích kiểu tư duy trừu tượng này, còn nhiều khái niệm nền tảng khác như concept hay thuật toán để khám phá tiếp.
Xem thêm các khái niệm nền tảng khác:
Triết học là cách đặt câu hỏi về tồn tại, tri thức và giá trị bằng lập luận lý tính. Từ nguồn gốc cổ đại đến các nhánh hiện nay, nó giúp ta suy nghĩ rõ ràng hơn thay vì chỉ tìm đáp án có sẵn. Bạn không cần đọc hết mọi trường phái, chỉ cần bắt đầu từ một câu hỏi thật sự khiến mình băn khoăn.