Trả lời nhanh: Vai trò của tầng ozon là làm lá chắn hấp thụ phần lớn tia cực tím (UV) nguy hại từ Mặt Trời. Tầng ozon là lớp khí giàu ozon (O3) trong tầng bình lưu, chặn toàn bộ UV-C và phần lớn UV-B. Nhờ vậy, con người, động thực vật và hệ sinh thái giảm nguy cơ ung thư da, tổn thương mắt và suy giảm mùa màng.
❓ Tầng ozon nằm ở đâu và vì sao được gọi là lá chắn của Trái Đất?
❓ Nếu tầng ozon bị suy giảm hoặc thủng thì con người và sinh vật chịu ảnh hưởng gì?
❓ Chúng ta có thể làm gì để bảo vệ tầng ozon?
1. Tầng ozon là gì và nằm ở đâu?
1.1 Tầng ozon là gì?
Ozon là loại khí gồm ba nguyên tử oxy (O3), khác với oxy ta hít thở có hai nguyên tử (O2). Khí này rất hiếm trong khí quyển, nhưng nơi nào tập trung nhiều thì nơi đó hình thành tầng ozon, hay còn viết là tầng ozone.
Nói đơn giản, đây là lớp "kem chống nắng" tự nhiên bao quanh hành tinh của chúng ta.
1.2 Tầng ozon nằm ở đâu trong khí quyển?
Khoảng 90% ozon của khí quyển nằm ở tầng bình lưu, tức lớp không khí phía trên nơi máy bay thương mại bay, trải dài khoảng 10–50 km. Ozon dày nhất ở khoảng 15–30 km so với mặt đất; các nguồn đo đạc nêu mốc độ cao hơi khác nhau nên chỉ nên hiểu là một khoảng.
Hãy hình dung nếu nén toàn bộ ozon ấy xuống mặt đất, lớp khí nguyên chất chỉ dày khoảng 3 mm, chừng hai đồng xu xếp chồng. Mỏng vậy mà tác dụng lại rất lớn.
1.3 Ozon hình thành và phân huỷ tự nhiên như thế nào?
Ozon không đứng yên mà liên tục được sinh ra và bị phá huỷ. Tia cực tím tách phân tử oxy thành các nguyên tử, những nguyên tử này gặp oxy khác và tạo thành ozon. Ozon hấp thụ tia UV rồi lại tách ra, và chu trình tiếp tục.
Trong điều kiện tự nhiên, hai quá trình này thường cân bằng, nên lớp ozon giữ được độ dày ổn định.
2. Vai trò của tầng ozon
2.1 Hấp thụ tia cực tím từ Mặt Trời
Tia cực tím (UV) là bức xạ vô hình từ Mặt Trời, chia thành ba loại. Mối quan hệ giữa tia cực tím và tầng ozon như sau:
- UV-C: năng lượng cao nhất, bị hấp thụ hoàn toàn.
- UV-B: gây hại nhiều cho sinh vật, bị ozon bình lưu chặn khoảng 97–99%.
- UV-A: ít hại hơn nhưng phần lớn vẫn xuống mặt đất.
Vì vậy, tầng ozon không chặn mọi tia UV. Đó là lý do ta vẫn cần chống nắng dù tầng ozon còn nguyên vẹn.
Đây cũng là câu trả lời ngắn gọn cho vai trò của tầng ozon lớp 6: lá chắn giữ cho tia nguy hại không tới mặt đất, giúp sự sống tồn tại.
2.2 Bảo vệ sức khoẻ con người
Với vai trò của tầng ozon với con người, lợi ích rõ nhất là giảm lượng UV-B chạm vào cơ thể. UV-B gây cháy nắng, làm da lão hoá sớm và tăng nguy cơ ung thư da. Ở mắt, nó có thể dẫn tới đục thủy tinh thể.
Nhờ lớp ozon, chúng ta có thể đi học, làm việc ngoài trời mà không bị bức xạ tàn phá từng ngày. Khi ra nắng, một chiếc ô, kính râm hay kem chống nắng vẫn là thói quen đáng có để chặn nốt phần UV còn lại.
2.3 Bảo vệ động thực vật và hệ sinh thái
Vai trò của tầng ozon đối với Trái Đất không dừng ở con người. Sinh vật phù du ở lớp nước mặt đại dương rất nhạy với UV, mà chúng là nền của chuỗi thức ăn dưới biển. Lúa và nhiều cây trồng cũng giảm sinh trưởng khi UV tăng.
Nếu mắt xích đầu tiên suy yếu, cả chuỗi thức ăn bị ảnh hưởng, từ cá đến con người. Vì thế, vai trò của ozon với hệ sinh thái chính là giữ nền móng cho nguồn thực phẩm.
3. Điều gì xảy ra khi tầng ozon bị suy giảm?
3.1 Nguyên nhân suy giảm và lỗ thủng ozon
Suy giảm tầng ozon chủ yếu do các chất nhân tạo như CFC (chất từng dùng trong tủ lạnh, máy lạnh, bình xịt), halon, HCFC và methyl bromide. Khi lên tới tầng bình lưu, chúng giải phóng clo và brom. Chỉ một nguyên tử clo có thể phá huỷ tới 100.000 phân tử ozon.
Lỗ thủng tầng ozon được phát hiện ở Nam Cực vào giữa thập niên 1980. Đó không phải lỗ trống theo nghĩa đen mà là vùng ozon mỏng đi rất nhiều.
3.2 Hậu quả với sức khoẻ và môi trường
Khi ozon mỏng đi, UV-B xuống mặt đất nhiều hơn. Nó gây tổn thương DNA trong tế bào, làm tăng nguy cơ ung thư da, bệnh về mắt, đồng thời ảnh hưởng sinh vật phù du và mùa màng.
Cần đính chính một hiểu lầm từ phim ảnh: thủng ozon không làm Trái Đất lạnh đi hay tạo ra khối không khí giá buốt. Tác động chính là UV-B tăng, và cũng không nên coi nó là nguyên nhân của mọi hiện tượng thời tiết cực đoan.
4. Ozon tốt và ozon xấu: đừng nhầm lẫn
4.1 Ozon gần mặt đất khác ozon bình lưu thế nào?
Cùng là O3 nhưng vị trí khác thì tác dụng khác hẳn. Ozon bình lưu có lợi, còn ozon gần mặt đất là chất ô nhiễm. Loại này sinh ra khi khí thải xe cộ, nhà máy và dung môi phản ứng dưới ánh nắng.
Hít phải ozon mặt đất có thể gây hại đường hô hấp, nhất là với trẻ em và người lớn tuổi. Vì vậy, đừng nghĩ rằng "càng nhiều ozon càng tốt".
5. Bảo vệ tầng ozon bằng cách nào?
5.1 Nghị định thư Montreal và Bản sửa đổi Kigali
Nghị định thư Montreal ký năm 1987, yêu cầu loại bỏ dần các chất phá ozon. Nhờ đó tầng ozon đang phục hồi dần, dù cần nhiều thập kỷ vì CFC tồn tại rất lâu.
Năm 2016, Bản sửa đổi Kigali nhắm tới HFC, nhóm chất không phá ozon nhưng gây hiệu ứng nhà kính. Gần 80% HFC được dùng trong làm mát, và việc giảm chúng có thể tránh thêm khoảng 0,5°C vào cuối thế kỷ. Ngày 16/9 hằng năm là Ngày Quốc tế bảo vệ tầng ozone, dịp nhắc nhớ thành quả này.
5.2 Việc người dân có thể làm
Mỗi người có thể góp sức bằng những việc nhỏ:
- Chọn thiết bị lạnh đúng chuẩn, dùng môi chất thế hệ mới.
- Bảo dưỡng, thu hồi môi chất khi bỏ máy cũ, không xả thẳng ra không khí.
- Tiết kiệm điện, ví dụ đặt máy lạnh ở mức hợp lý.
Ngay cả khi chọn thiết bị gia dụng hay loa cho gia đình, ưu tiên sản phẩm bền, đúng tiêu chuẩn cũng là cách giảm rác thải điện tử.
Câu hỏi thường gặp
Tầng ozon hấp thụ loại tia nào của Mặt Trời?
Tầng ozon hấp thụ hoàn toàn UV-C, phần lớn UV-B và một phần UV-A. Vì vậy UV-A vẫn xuống được mặt đất.
Thủng tầng ozon có làm Trái Đất lạnh đi không?
Không. Tác động chính là tăng UV-B xuống mặt đất, chứ không tạo khối không khí lạnh như trong phim.
Tầng ozon đã phục hồi chưa?
Tầng ozon đang phục hồi dần nhờ Nghị định thư Montreal. Tuy nhiên CFC tồn tại lâu nên cần nhiều thập kỷ để trở lại trạng thái trước đây.
Máy lạnh có làm thủng tầng ozon không?
Môi chất cũ như CFC từng gây hại cho tầng ozon. Môi chất hiện đại không phá ozon, nhưng HFC lại góp phần làm Trái Đất nóng lên.
Nếu bạn muốn đọc thêm những khái niệm khoa học và môi trường gần gũi với chuyện khí quyển, hai chủ đề dưới đây khá đáng xem.
Tìm hiểu thêm về các khái niệm khoa học và môi trường liên quan:
Nguồn tham khảo