Trả lời nhanh:Nguyên tử gồm hạt nhân mang điện dương và vỏ electron mang điện âm. Hạt nhân có proton và thường có nơtron; riêng hiđro-1 chỉ có một proton, không có nơtron. Trong nguyên tử trung hòa, số proton bằng số electron. Hai công thức cần nhớ là Z = số proton và A = Z + N, trong đó A là số khối, N là số nơtron.
Nếu mới học, bạn nên bắt đầu từ ba việc: phân biệt proton, nơtron, electron; hiểu Z, A, N; rồi tính số hạt. Phần lớp electron và cấu hình electron là bước tiếp theo, có thể học sau khi đã nắm các công thức cơ bản.
Khi chọn pin cho thiết bị học tập, hãy dùng đúng loại và thông số mà thiết bị yêu cầu. Bạn có thể xem các mẫu pin tiểu dưới đây.
Tham khảo thêm các mẫu pin tiểu đang có giá tốt:
1. Khái niệm và các thành phần của nguyên tử
Nguyên tử là đơn vị nhỏ nhất còn mang đặc trưng của một nguyên tố hóa học. Trong phạm vi bài này, nguyên tử được xét ở trạng thái trung hòa điện: có hạt nhân mang điện dương và các electron mang điện âm ở vùng xung quanh hạt nhân.
1.1 Khái niệm nguyên tử
Nguyên tử có kích thước rất nhỏ, thường ở cỡ 10⁻¹⁰ m, không thể quan sát bằng mắt thường. Những vật liệu quen thuộc như kim loại, nhựa và nước đều có thành phần liên quan đến các nguyên tử, nhưng cách chúng liên kết với nhau khác nhau.
Phân tử là một nhóm nguyên tử liên kết với nhau thành một hạt riêng biệt, như O2 gồm hai O, H2O gồm hai H và một O. Không phải mọi chất đều gồm các phân tử riêng lẻ: tinh thể muối ăn NaCl có mạng ion, còn kim loại có cấu trúc mạng kim loại. Không gọi mỗi đơn vị NaCl trong tinh thể là một phân tử theo cách hiểu cơ bản này.
| Đặc điểm |
Nguyên tử |
Phân tử |
| Bản chất |
Đơn vị nhỏ nhất mang đặc trưng của nguyên tố; nguyên tử trung hòa có số p bằng số e |
Nhóm nguyên tử liên kết tạo thành hạt riêng biệt |
| Ví dụ |
H, C, He (kí hiệu các nguyên tử) |
O2, H2O |
| Cách cấu tạo |
Có hạt nhân và vỏ electron; có thể tham gia liên kết với nguyên tử khác |
Các nguyên tử trong phân tử liên kết với nhau bằng liên kết cộng hóa trị |
Mô hình cấu tạo nguyên tử với hạt nhân và electron
1.2 Hạt nhân và vỏ electron
Ba loại hạt thường xét trong bài cấu tạo nguyên tử là proton (p), nơtron (n) và electron (e). Proton và, nếu có, nơtron nằm trong hạt nhân nguyên tử. Electron thuộc vùng vỏ xung quanh. Hiđro-1 là ngoại lệ quen thuộc: hạt nhân chỉ có một proton. Hình bên dưới là mô hình minh họa đơn giản, không có nghĩa electron thực sự chạy theo các đường tròn cố định.
- Proton có điện tích +1 theo đơn vị điện tích nguyên tố.
- Nơtron không mang điện, điện tích bằng 0.
- Electron có điện tích −1 theo cùng đơn vị.
Mẹo nhớ dấu điện tích: p dương, n không điện, e âm. Chỉ proton và electron được tính là hạt mang điện trong các bài đếm ba loại hạt này.
Mô hình nguyên tử với hạt nhân và các electron
1.3 Vì sao nguyên tử trung hòa về điện
Trong nguyên tử trung hòa, mỗi proton mang điện tích dương có độ lớn bằng điện tích âm của một electron. Số proton bằng số electron nên tổng điện tích bằng 0. Vì vậy nguyên tử trung hòa về điện; không phải vì proton và electron biến mất hoặc hủy nhau.
Khi một nguyên tử nhường hoặc nhận electron, nó trở thành ion đơn nguyên tử. Nhường electron tạo ion dương, như Na → Na⁺ + e⁻; nhận electron tạo ion âm, như Cl + e⁻ → Cl⁻. Trong các quá trình này, số proton và nơtron không đổi, chỉ số electron thay đổi.
Bạn có thể tra thêm nguyên tử khối của các nguyên tố thường gặp ở bài dưới đây.
Xem thêm kiến thức nền tảng về khoa học tự nhiên:
2. Bảng so sánh ba loại hạt trong nguyên tử
Bảng dưới so sánh điện tích và khối lượng xấp xỉ của ba loại hạt. “Không mang điện” không có nghĩa nơtron không có khối lượng.
2.1 Điện tích và khối lượng xấp xỉ
Điện tích tương đối +1 và −1 được tính theo độ lớn điện tích nguyên tố, khoảng 1,602 × 10⁻¹⁹ coulomb (C). Vì thế +1 không có nghĩa là +1 C. Với khối lượng, dùng đơn vị u, còn thường gọi là amu.
| Hạt |
Điện tích tương đối |
Khối lượng xấp xỉ (u) |
| Proton |
+1 |
khoảng 1 u |
| Nơtron |
0 |
khoảng 1 u |
| Electron |
-1 |
khoảng 0,00055 u |
2.2 Giá trị theo kg và amu
Proton có khối lượng khoảng 1,673 × 10⁻²⁷ kg; nơtron khoảng 1,675 × 10⁻²⁷ kg, hơi nặng hơn proton. Electron khoảng 9,109 × 10⁻³¹ kg, tương đương 0,00055 u. Proton mang điện tích khoảng +1,602 × 10⁻¹⁹ C, electron khoảng −1,602 × 10⁻¹⁹ C.
Vì electron rất nhẹ so với proton và nơtron, trong nhiều bài tính gần đúng có thể bỏ qua phần khối lượng electron khi ước lượng khối lượng nguyên tử. Khi đó khối lượng nguyên tử xấp xỉ khối lượng hạt nhân, và nếu lấy mỗi proton, nơtron gần 1 u thì m nguyên tử ≈ A u. Đây là gần đúng; số khối A không phải khối lượng đo chính xác và không có đơn vị.
3. Kích thước và khối lượng nguyên tử
3.1 So sánh kích thước nguyên tử và hạt nhân
Kích thước nguyên tử thường ở bậc 10⁻¹⁰ m; kích thước hạt nhân ở bậc 10⁻¹⁵ đến 10⁻¹⁴ m, tùy nguyên tử và cách xác định kích thước. Vì vậy, kích thước dài của nguyên tử thường lớn hơn hạt nhân khoảng 10.000–100.000 lần. Không nhầm tỉ lệ đường kính với tỉ lệ thể tích.
Nếu phóng đường kính nguyên tử lên 100 m và lấy tỉ lệ đường kính 100.000 : 1, đường kính hạt nhân chỉ khoảng 1 mm. Cách so sánh này cho thấy hạt nhân rất nhỏ, nhưng không có nghĩa phần vỏ là một khoảng trống hoàn toàn không có electron. Các hình vẽ trong bài không nhất thiết đúng tỉ lệ kích thước.
Đổi đơn vị cần nhớ: 1 nm = 10⁻⁹ m; 1 Å = 10⁻¹⁰ m; vì vậy 1 nm = 10 Å. Hình dưới dùng mốc kích thước cỡ 10⁻⁸ cm, tương đương 10⁻¹⁰ m.
Kích thước nguyên tử: đường kính khoảng 10^-8 cm
3.2 Đơn vị amu (u)
Hầu hết khối lượng nguyên tử tập trung ở hạt nhân. Đơn vị u, còn gọi là đơn vị khối lượng nguyên tử thống nhất hoặc dalton (Da), giúp biểu diễn các khối lượng rất nhỏ này dễ hơn. Trong tài liệu học phổ thông còn gặp cách gọi amu hoặc đvC.
1 u được định nghĩa bằng 1/12 khối lượng một nguyên tử cacbon-12 ở trạng thái cơ bản, đứng yên. Giá trị quy đổi gần đúng: 1 u ≈ 1,6605 × 10⁻²⁷ kg. Khối lượng nguyên tử cacbon-12 bằng đúng 12 u theo định nghĩa; giá trị theo kg là số gần đúng.
4. Số hiệu nguyên tử, số khối và cách tính số hạt
4.1 Công thức và ký hiệu Z, A, N
Số hiệu nguyên tử Z là số proton trong hạt nhân. Số khối A là tổng số proton và nơtron, luôn là số nguyên. Gọi N là số nơtron, với nguyên tử trung hòa ta có:
Z = p; số electron e = Z đối với nguyên tử trung hòa.
A = Z + N; suy ra N = A − Z.
Tổng số proton, nơtron và electron của nguyên tử trung hòa: p + N + e = 2Z + N.
Tổng số hạt mang điện của nguyên tử trung hòa: p + e = 2Z. Đây là số lượng hạt, không phải điện tích tổng.
Số hiệu Z xác định nguyên tố. Số khối A giúp xác định đồng vị, không thay thế nguyên tử khối trung bình trong bảng tuần hoàn. Kí hiệu dạng ²⁶₁₂Mg cho biết A = 26 viết phía trên và Z = 12 viết phía dưới, đều ở bên trái Mg.
4.2 Các bước xác định số p, n, e
- Đọc số hiệu nguyên tử Z, đó chính là số proton.
- Với nguyên tử trung hòa, số electron bằng Z. Nếu đề cho ion dương q+ thì e = Z − q; ion âm q− thì e = Z + q, với q là số nguyên dương.
- Lấy A − Z để tìm N. Việc nhường hoặc nhận electron không làm thay đổi số nơtron trong hạt nhân.
Ví dụ, Mg có Z = 12 thì nguyên tử Mg có 12 electron, còn Mg²⁺ có 10 electron. Cùng là đồng vị Mg-26, cả nguyên tử và ion Mg²⁺ đều có 12 proton, 14 nơtron. Không dùng công thức e = Z cho ion nếu chưa xét điện tích.
4.3 Đồng vị và ví dụ
Đồng vị là các nguyên tử cùng số proton nhưng khác số nơtron, do đó cùng Z và khác A. Ví dụ cacbon-12 và cacbon-14 đều có Z = 6, nhưng lần lượt có 6 và 8 nơtron. Chúng vẫn là cacbon vì số proton không đổi.
5. Lớp electron và cấu hình electron nguyên tử
5.1 Lớp K, L, M, N và sức chứa
Electron được mô tả theo các lớp có số lượng tử chính n. Các lớp n = 1 đến 7 lần lượt gọi là K, L, M, N, O, P, Q. Số electron tối đa theo lí thuyết của lớp n là 2n²: K 2, L 8, M 18, N 32, O 50, P 72, Q 98. Đây là sức chứa tối đa, không phải số electron thực có ở mọi nguyên tử. Lưu ý ảnh minh họa phía dưới ghi 32 cho cả O, P, Q: các ô này không đúng nếu gọi là số electron tối đa theo 2n²; hãy dùng dãy số vừa nêu.
| n |
1 |
2 |
3 |
4 |
5 |
6 |
7 |
| Tên lớp |
K |
L |
M |
N |
O |
P |
Q |
Số electron tối đa và phân bố electron theo từng lớp
5.2 Phân lớp s, p, d, f
Trong các ví dụ nguyên tử thường gặp, ta xét các phân lớp electron s, p, d, f, có sức chứa lần lượt 2, 6, 10, 14 electron. Không phải lớp nào cũng có đủ bốn phân lớp: lớp K chỉ có 1s, lớp L có 2s và 2p, lớp M có 3s, 3p, 3d. Lớp n có n phân lớp theo mô hình lượng tử; với n ≥ 5 còn có các loại phân lớp khác về mặt lí thuyết. Vì vậy, không dùng ảnh phía trên để kết luận mọi lớp từ O đến Q chỉ có s, p, d, f hoặc chỉ chứa được 32 electron.
| Phân lớp |
s |
p |
d |
f |
| Số e tối đa |
2 |
6 |
10 |
14 |
5.3 Cách viết cấu hình electron
- Xác định số electron: nguyên tử trung hòa có e = Z. Bài này viết cấu hình ở trạng thái cơ bản, tức trạng thái năng lượng thấp nhất của hệ.
- Phân bố electron theo quy tắc điền các phân lớp phù hợp, không vượt sức chứa. Thứ tự dùng cho các ví dụ cơ bản đầu bảng tuần hoàn: 1s → 2s → 2p → 3s → 3p → 4s → 3d → 4p. Một số nguyên tố có cấu hình ngoại lệ.
- Ghi số electron của mỗi phân lớp bằng số mũ rồi cộng các số mũ để kiểm tra đủ tổng electron. Khi trình bày theo từng lớp, sắp các phân lớp theo n và loại phân lớp phù hợp.
Trong quy tắc điền gần đúng cho nguyên tử trung hòa thường học, 4s được điền trước 3d. Không coi mức năng lượng 4s luôn thấp hơn 3d trong mọi nguyên tử hoặc ion; khi tạo ion của nhiều kim loại chuyển tiếp, electron 4s bị tách trước. Electron hóa trị có vai trò quan trọng với tính chất hóa học; ở nguyên tố chuyển tiếp, chúng có thể không chỉ thuộc lớp ngoài cùng.
Ví dụ Na có Z = 11: điền 1s² 2s² 2p⁶ 3s¹. Cộng số mũ: 2 + 2 + 6 + 1 = 11. Na có 3 lớp electron, phân bố theo lớp là 2, 8, 1. Số 3 trong 3s chỉ lớp thứ ba; s là tên phân lớp; số mũ 1 cho biết phân lớp đó có một electron.
6. Lịch sử các mô hình nguyên tử
6.1 Từ Democritus, Dalton đến Thomson
Democritus là một trong những nhà tư tưởng cổ đại nêu ý tưởng vật chất gồm các hạt rất nhỏ; đó chưa phải mô hình lượng tử hiện nay. Đầu thế kỉ XIX, Dalton phát triển thuyết nguyên tử trong hóa học. Thomson phát hiện electron năm 1897 và đề xuất mô hình thường gọi là “bánh pudding mận” năm 1904; không gộp hai mốc này thành cùng một sự kiện.
6.2 Rutherford, Bohr và Chadwick
Từ kết quả thí nghiệm tán xạ hạt alpha trên lá vàng do Geiger và Marsden thực hiện dưới sự chỉ đạo của Rutherford, năm 1911 Rutherford đề xuất mô hình có hạt nhân nhỏ, mang điện dương. Năm 1913, Bohr đưa ra mô hình các trạng thái năng lượng xác định, đặc biệt hữu ích khi xét hiđro. Năm 1932, Chadwick phát hiện nơtron.
6.3 Mô hình đám mây electron và obitan
Trong mô hình lượng tử, không gán cho electron một đường tròn cố định như hành tinh quay quanh Mặt Trời. Obitan nguyên tử là hàm mô tả trạng thái của electron; trong cách học phổ thông thường minh họa bằng vùng không gian có xác suất tìm thấy electron lớn, chẳng hạn vùng chứa khoảng 90% xác suất. “Đám mây electron” diễn tả sự phân bố xác suất, không phải một đám vật chất có đường biên cứng.
7. Những hiểu lầm thường gặp về nguyên tử
- Nguyên tử không phải một quả cầu đặc. Hạt nhân chiếm phần rất nhỏ về kích thước, còn vùng electron trải rộng hơn nhiều. Không nên hiểu hình vẽ có các hạt như viên bi là ảnh chụp chính xác cấu trúc thật.
- Không giải thích sự bền của nguyên tử chỉ bằng câu “electron quay nhanh nên không rơi vào hạt nhân”. Mô hình lượng tử mô tả các trạng thái electron; cách hình dung quỹ đạo hành tinh có giới hạn.
- Electron có khối lượng khác 0, nhưng rất nhẹ so với proton và nơtron. Chỉ bỏ qua khối lượng electron khi mức chính xác của bài toán cho phép.
- Lớp, phân lớp và obitan là các khái niệm khác nhau. Một phân lớp có thể có nhiều obitan; mỗi obitan chứa tối đa 2 electron. Các phân lớp s, p, d, f lần lượt có 1, 3, 5, 7 obitan.
8. Các dạng bài tập về cấu tạo nguyên tử
- Tìm nguyên tố từ số proton Z. Chỉ biết A hoặc tổng số hạt thường chưa đủ nếu không có thêm dữ kiện phù hợp.
- Đếm p, nơtron, e của nguyên tử và ion: p = Z, N = A − Z, còn e phải xét trạng thái trung hòa hay điện tích ion.
- Viết cấu hình electron trạng thái cơ bản của các nguyên tử quen thuộc; kiểm tra tổng số mũ và sức chứa phân lớp.
9. Ví dụ có lời giải
9.1 Ví dụ 1: tính số hạt từ Z và A
Đề bài: Nguyên tử Mg-26 có Z = 12, A = 26. Số proton p = Z = 12; vì trung hòa nên e = 12; số nơtron N = A − Z = 26 − 12 = 14. Tổng ba loại hạt là 12 + 14 + 12 = 38. Nếu tạo Mg²⁺, số electron còn 10, còn p và N giữ nguyên.
9.2 Ví dụ 2: bài tổng số hạt
Đề bài: Một nguyên tử trung hòa có tổng số proton, nơtron và electron là 40. Số hạt mang điện nhiều hơn số hạt không mang điện là 12. Tìm số lượng từng loại hạt.
- Gọi Z là số proton, N là số nơtron. Vì e = Z, số hạt mang điện là 2Z. Lập hệ: 2Z + N = 40 và 2Z − N = 12.
- Cộng hai phương trình: 4Z = 52, suy ra Z = 13. Vậy có 13 proton và 13 electron.
- Thay Z = 13 vào phương trình tổng: N = 40 − 2 × 13 = 14 nơtron.
- Số khối A = Z + N = 13 + 14 = 27. Kiểm tra: tổng hạt 13 + 14 + 13 = 40; chênh lệch (13 + 13) − 14 = 12.
Z = 13 nên nguyên tố là nhôm; nguyên tử đang xét thuộc đồng vị nhôm-27.
10. Bài tập tự luyện có đáp án
Đọc rõ đề cho nguyên tử trung hòa hay ion. Chỉ sử dụng những dữ kiện được cho hoặc những điều kiện đã được nêu, không tự thêm giả thiết về số nơtron.
10.1 Bài 1–2: nhận biết
Bài 1: Nêu thành phần hạt nhân nguyên tử và ngoại lệ quen thuộc. Đáp án: hạt nhân có proton và thường có nơtron; hạt nhân hiđro-1 chỉ có một proton, không có nơtron.
Bài 2: Xác định hạt mang điện dương trong ba loại p, nơtron, e. Đáp án: proton. Electron âm, nơtron không mang điện.
10.2 Bài 3–4: tính toán
Bài 3: Nguyên tử trung hòa X có tổng ba loại hạt là 18 và số nơtron bằng số proton. Tìm số proton. Lời giải: N = Z và e = Z nên 2Z + N = 3Z = 18; suy ra Z = 6. X có 6 proton, 6 nơtron, 6 electron và A = 12. Điều kiện N = Z là dữ kiện bổ sung cần thiết cho cách giải này; nếu chỉ cho tổng hạt bằng 18 thì không tự được dùng Z ≤ N ≤ 1,5Z như một định luật cho mọi nguyên tử.
Bài 4: Nguyên tử trung hòa có Z = 17, A = 35. Tìm p, N, e và số electron khi tạo ion 1−. Lời giải: p = e = 17, N = 35 − 17 = 18. Khi nhận thêm một electron để tạo ion 1−, e = 18; số proton và nơtron không đổi.
Cách nhớ để làm bài: Z đếm proton; A đếm proton cộng nơtron; nguyên tử trung hòa có e = Z. Với ion, chỉ thay đổi số electron theo điện tích trong các bài nhường, nhận electron. Luôn phân biệt sức chứa tối đa của một lớp với số electron thực tế được phân bố trong nguyên tử.
Câu hỏi thường gặp
Cấu tạo nguyên tử gồm những hạt nào?
Các hạt thường xét là proton, nơtron và electron. Proton cùng nơtron (nếu có) nằm trong hạt nhân; electron thuộc vỏ nguyên tử. Hiđro-1 không có nơtron.
Số hiệu nguyên tử và số khối khác nhau thế nào?
Z là số proton và xác định nguyên tố. A là tổng proton cộng nơtron, là số nguyên và không có đơn vị; không đồng nhất A với nguyên tử khối trung bình trên bảng tuần hoàn.
Vì sao nguyên tử trung hòa về điện?
Vì số proton mang điện dương bằng số electron mang điện âm, nên điện tích tổng bằng 0.
Đồng vị là gì?
Là các nguyên tử cùng số proton nhưng khác số nơtron.
Làm thế nào xác định số proton, nơtron, electron?
Với nguyên tử trung hòa: p = e = Z và N = A − Z. Với ion dương q+, e = Z − q; với ion âm q−, e = Z + q. Trong sự nhường hoặc nhận electron thông thường, p và N không đổi.
Obitan nguyên tử là gì?
Về chính xác, obitan là hàm mô tả trạng thái electron. Ở phổ thông, thường hình dung bằng vùng không gian quanh hạt nhân có xác suất tìm thấy electron lớn. Obitan không phải đường đi cố định của electron.
Cấu hình electron viết như thế nào?
Xác định tổng electron, phân bố theo các quy tắc điền phân lớp phù hợp rồi kiểm tra số mũ. Các phân lớp s, p, d, f chứa tối đa 2, 6, 10, 14 electron. Cấu hình của một số nguyên tố có ngoại lệ, nên không áp dụng máy móc một thứ tự gần đúng cho mọi nguyên tử và ion.
Bạn có thể đọc thêm các chủ đề khoa học và học tập dưới đây.
Tiếp tục tìm hiểu thêm về khoa học và học tập: