Trả lời nhanh: Amino axit, còn gọi là axit amin, là hợp chất hữu cơ có nhóm chức amin và nhóm cacboxyl –COOH. Trong bài phổ thông, thường xét các chất chứa –NH2 và –COOH như glyxin H2N–CH2–COOH. Chúng có thể phản ứng với cả axit lẫn bazơ, gọi là tính lưỡng tính. Có 20 amino axit chuẩn thường được học khi nói về cấu tạo protein; đây không phải tổng số mọi amino axit tồn tại.
1. Amino axit là gì?
Bài này dành cho học sinh lớp 12 đang học Hóa 12 và những bạn quan tâm đến dinh dưỡng. Bạn sẽ nắm được định nghĩa, công thức, cách gọi tên, tính chất, vai trò với cơ thể và cách giải các bài tập cơ bản.
1.1 Định nghĩa và ký hiệu
Amino axit là hợp chất hữu cơ tạp chức, tức có các loại nhóm chức khác nhau. Trong phạm vi các bài tập cơ bản ở đây, phân tử chứa nhóm amino –NH2 có tính bazơ và nhóm cacboxyl –COOH có tính axit. Theo nghĩa rộng, nhóm amin có thể không ở dạng –NH2 tự do; prolin là ví dụ có amin bậc hai trong vòng.
Với các amino axit chỉ xét nhóm –NH2 và –COOH gắn trên khung thích hợp, thường dùng dạng ký hiệu:
R(NH2)x(COOH)y
Trong dạng ký hiệu này, x và y là số nhóm –NH2 và –COOH; R biểu diễn phần khung còn lại. Khi bài giới hạn R là gốc hiđrocacbon, không được áp dụng nguyên xi cho mọi amino axit sinh học vì nhánh của nhiều chất còn chứa O, S hoặc N ở các nhóm chức khác.
Nếu gốc R là gốc hiđrocacbon no, mạch hở, công thức còn được viết:
CnH2n+2-x-y(NH2)x(COOH)y
Ở công thức này, n là số C trong phần khung hiđrocacbon, chưa tính C của –COOH; tổng số C cả phân tử là n + y. Ví dụ n = 1, x = y = 1 cho CH2(NH2)(COOH), tức glyxin C2H5NO2. Trong hình thứ hai dưới đây có thêm “−2k”: k là tổng số vòng và liên kết π của phần khung hiđrocacbon, không tính liên kết C=O trong –COOH; một liên kết ba góp hai liên kết π. Khi khung no, mạch hở, k = 0. Đây là công thức nâng cao có phạm vi giới hạn, không cần học trước cấu tạo glyxin và alanin.
Công thức tổng quát của amino axit
Công thức tổng quát của amino axit
Cấu trúc chung của phân tử amino axit
Trong sinh học, người ta còn gọi chúng là axit amin (tiếng Anh là amino acid). Hai cách gọi này chỉ cùng một nhóm chất.
1.2 Hình dung đơn giản
Hãy tưởng tượng một chuỗi vòng cổ. Mỗi hạt ngọc là một amino axit, còn cả sợi dây là một chuỗi polypeptide. Một hay nhiều chuỗi như vậy cuộn gấp lại theo hình dạng riêng sẽ thành protein.
Hai mươi amino axit chuẩn tạo nên phần lớn protein thường học trong sinh học. Thay đổi thứ tự và số lượng gốc amino axit có thể tạo rất nhiều chuỗi khác nhau. Không nên viết “chỉ có 20 loại amino axit tồn tại” hoặc coi mọi amino axit đều được cơ thể dùng để tổng hợp protein.
Cần phân biệt một chất với hỗn hợp sản phẩm: humic là nhóm chất hữu cơ phức tạp, không đồng nghĩa amino axit; sản phẩm đạm cá có thể chứa amino axit, peptit và nhiều thành phần khác.
2. Công thức cấu tạo của amino axit
2.1 Công thức tổng quát
Với một nhóm –NH2 và một nhóm –COOH, có thể biểu diễn sơ đồ:
H2N-R-COOH
Với α-amino axit, nhóm -NH2 gắn vào nguyên tử cacbon α, tức là cacbon liền kề nhóm -COOH. Trong trường hợp thông thường, cacbon này còn gắn một nguyên tử hiđro và gốc R. Ở công thức α-amino axit H2N–CH(R)–COOH, R chỉ nhánh gắn vào Cα, khác vai trò phần khung trong ký hiệu H2N–R–COOH phía trên. R có thể là H ở glyxin, CH3 ở alanin hoặc nhánh có vòng thơm và OH ở tyrosin.
Có ngoại lệ: prolin có nhóm amin nằm trong vòng, nên cacbon α không gắn nhóm -NH2 tự do theo kiểu thông thường. Vì vậy mô tả "khung chung" gồm -NH2, -COOH, H và R chỉ đúng cho phần lớn α-amino axit.
2.2 Dạng ion lưỡng cực
Trong glyxin dạng ion, nhóm amin được proton hóa thành –NH3⁺, còn nhóm cacboxyl mất H⁺ thành –COO⁻. Một tiểu phân có cả điện tích dương và âm, tổng bằng 0, được gọi là ion lưỡng cực. Hình ngay dưới minh họa khung α-amino axit ở dạng có –NH3⁺ và –COO⁻; đây là một cách biểu diễn trạng thái proton hóa, không phải mọi amino axit đều có cùng điện tích ở mọi pH.
Cấu tạo chung của một phân tử amino axit
Trong tinh thể và trong nước ở khoảng pH thích hợp, nhiều amino axit tồn tại chủ yếu ở dạng ion lưỡng cực. Khi thay đổi pH, có thể ưu thế dạng mang điện dương hoặc âm. Với glyxin, thường biểu diễn sự khác nhau giữa dạng không ion hóa và ion lưỡng cực như sau:
H2N–CH2–COOH ⇌ ⁺H3N–CH2–COO⁻
Vế trái là dạng không ion hóa; vế phải có hai điện tích trái dấu nhưng tổng bằng 0. Ở môi trường axit mạnh, dạng ⁺H3N–CH2–COOH ưu thế; ở môi trường bazơ mạnh, dạng H2N–CH2–COO⁻ ưu thế.
Tương tác giữa các ion giúp giải thích việc nhiều amino axit là tinh thể có nhiệt độ nóng chảy cao, thường kèm phân hủy. Điện tích và độ tan còn phụ thuộc cấu trúc, pH. Giá trị pH tại đó điện tích tổng trung bình của các tiểu phân amino axit bằng 0 được gọi là điểm đẳng điện, ký hiệu pI. Đây không có nghĩa pH phải bằng 7 hoặc mọi tiểu phân đều ở dạng không mang điện tích cục bộ. Độ tan thường thấp gần pI, có thể được khai thác để tách chất trong điều kiện phù hợp.
3. Danh pháp và cách gọi tên amino axit
Danh pháp amino axit có ba cách gọi: tên thay thế, tên bán hệ thống và tên thông thường. Học sinh thường phải nhớ cả ba.
3.1 Tên thay thế
Cấu trúc tên: axit + vị trí nhóm amino + amino + tên axit cacboxylic tương ứng.
Hai ví dụ:
- H2N-CH2-COOH có tên axit aminoetanoic.
- HOOC-[CH2]2-CH(NH2)-COOH có tên axit 2-aminopentanđioic.
Đếm C của –COOH là C số 1. Chọn mạch chính chứa nhóm axit và đánh số để nhóm amino có vị trí thích hợp, nhỏ nhất theo quy tắc gọi tên. Với axit có hai –COOH, phải dùng tên phản ánh đủ hai nhóm; ví dụ axit glutamic là axit 2-aminopentanđioic.
3.2 Tên bán hệ thống
Cấu trúc tên: axit + chữ cái Hy Lạp (α, β, γ, δ, ε, ω) chỉ vị trí nhóm -NH2 + amino + tên thông thường của axit cacboxylic tương ứng. Cacbon liền kề nhóm -COOH là α, tiếp theo là β, γ, δ, ε. Chữ ω dùng cho vị trí cuối mạch.
Ví dụ:CH3–CH(NH2)–COOH: axit α-aminopropionic, tức alanin.H2N–(CH2)5–COOH: axit ε-aminocaproic, tên thay thế axit 6-aminohexanoic.H2N–(CH2)6–COOH: axit 7-aminoheptanoic; có thể gọi axit ω-aminoenantoic. Tổng cộng có 7 C, không phải 5 C của axit pentanoic.
3.3 Tên thông thường
Các α-amino axit thiên nhiên đều có tên thường gọi riêng, được dùng nhiều nhất trong sách giáo khoa:
- H2N-CH2-COOH: glyxin (còn gọi glicocol).
- CH3-CH(NH2)-COOH: alanin.
- (CH3)2CH-CH(NH2)-COOH: valin (axit α-aminoisovaleric).
- H2N-[CH2]4-CH(NH2)-COOH: lysin (axit α,ε-điaminocaproic).
- HOOC-[CH2]2-CH(NH2)-COOH: axit glutamic.
- p-HO–C6H4–CH2–CH(NH2)–COOH: tyrosin; nhóm OH trên vòng ở vị trí para so với nhánh chứa amino axit.
Tên gọi và kí hiệu của một số α-amino axit thường gặp
Lưu ý đính chính hình bảng ngay trên: dòng axit glutamic ghi “axit 2-aminopentanoic” là thiếu phần “đioic”. Tên đúng là axit 2-aminopentanđioic vì chất có hai nhóm –COOH. Ngoài ra, không phải chỉ α-amino axit mới có tên thông thường: β-alanin là một ví dụ khác. Muốn xác định α, β hay ε, cần nhìn vị trí nhóm amin trên cấu tạo, không chỉ nhìn loại tên.
4. Phân loại amino axit
4.1 Năm nhóm theo gốc R
Một cách học 20 amino axit chuẩn là chia theo tính chất nhánh R thành năm nhóm dưới đây. Các mô tả điện tích xét gần pH sinh lý và chủ yếu nói về nhánh R, không phải mọi điện tích trên toàn phân tử ở mọi pH.
| Nhóm |
Đặc điểm gốc R |
Amino axit (ký hiệu) |
| 1 |
Nhánh chủ yếu không phân cực; Met chứa S nên không phải tất cả nhánh đều chỉ gồm C, H. Gly có nhánh là H. |
Gly (G), Ala (A), Val (V), Leu (L), Ile (I), Pro (P), Met (M) |
| 2 |
Nhân thơm |
Phe (F), Tyr (Y), Trp (W) |
| 3 |
Nhánh có tính bazơ; Lys, Arg thường mang điện dương gần pH sinh lý. His chỉ proton hóa một phần. |
Lys (K), Arg (R), His (H) |
| 4 |
Nhánh phân cực, thường không mang điện gần pH sinh lý. |
Ser (S), Thr (T), Cys (C), Asn (N), Gln (Q) |
| 5 |
Nhánh axit, thường mang điện âm gần pH sinh lý. |
Asp (D), Glu (E) |
Đây là một cách xếp để học, không phải các tiêu chí tách rời tuyệt đối. Tyr vừa có vòng thơm vừa có OH phân cực; Trp cũng có N trong vòng. Điện tích còn thay đổi theo pH, đặc biệt cần thận trọng với His. Bảng vẫn bao gồm đủ 20 chất, không lặp hay bỏ sót.
4.2 Mẹo nhớ ký hiệu 20 amino axit
- Đếm theo bảng trên: 7 + 3 + 3 + 5 + 2 = 20. Cộng lại đủ 20 là bạn không bỏ sót chất nào.
- Nhóm bazơ và axit ở bảng mô tả nhánh R trong bối cảnh sinh học. Không dùng bảng này thay cho việc xét dung dịch và nhóm chức cụ thể khi làm bài quỳ tím.
- Ký hiệu một chữ cái thường lấy chữ đầu của tên (G là glyxin, A là alanin, V là valin). Với tên trùng chữ đầu, ký hiệu có thể khác, chẳng hạn W là tryptophan, K là lysin.
- Nhóm 2 có "vòng thơm" nên nhớ cụm Phe - Tyr - Trp.
5. Tính chất vật lý của amino axit
Tính chất vật lý thường gặp gồm ba điều: ở dạng tinh thể, nhiều chất tan được trong nước và nóng chảy ở nhiệt độ cao.
- Ở điều kiện thường, amino axit là chất rắn kết tinh, thường không màu.
- Độ tan và một số tính chất cảm quan khác nhau theo từng chất; không nếm hóa chất để kiểm tra hay nhận biết amino axit.
- Độ tan trong nước cũng khác nhau. Nhiều chất tan tốt nhờ dạng ion lưỡng cực, nhưng một số tan ít hơn.
- Nhiều amino axit có nhiệt độ nóng chảy cao và có thể phân hủy khi đun nóng; không phải cứ nung lên là thu được chất lỏng bền.
- Trong 20 amino axit chuẩn thường học, glyxin có khối lượng mol nhỏ nhất, khoảng 75 g/mol theo nguyên tử khối làm tròn.
Cân bằng quen thuộc vẫn là:
H2N–CH2–COOH ⇌ ⁺H3N–CH2–COO⁻ (minh họa với glyxin; tỉ lệ dạng tồn tại phụ thuộc điều kiện).
6. Tính chất hóa học của amino axit
Phân tử amino axit có cả nhóm -NH2 lẫn -COOH nên có thể cho nhiều phản ứng. Tính chất hóa học của amino axit quy về phản ứng của từng nhóm chức và phản ứng chung của cả hai.
6.1 Màu quỳ tím trong các ví dụ amino axit thường gặp
Với glyxin, alanin, axit glutamic và lysin trong các bài phổ thông, việc đếm nhóm –NH2 và –COOH là một mẹo để dự đoán màu quỳ tím. Đây không phải quy tắc tuyệt đối cho mọi amino axit: tính axit – bazơ của các nhóm, nồng độ và các chất khác trong dung dịch cũng ảnh hưởng. Bảng dưới chỉ dùng cho các ví dụ đang nêu:
| Quan hệ x, y |
Màu quỳ tím |
Ví dụ |
| x = y, xét glyxin hoặc alanin. |
Không đổi màu |
Glyxin, alanin |
| x < y, xét axit glutamic. |
Chuyển đỏ |
Axit glutamic (1 nhóm -NH2, 2 nhóm -COOH) |
| x > y, xét lysin. |
Chuyển xanh |
Lysin (2 nhóm -NH2, 1 nhóm -COOH) |
Dung dịch glyxin và alanin thường không đổi màu quỳ trong bài học cơ bản; điều này không có nghĩa pH luôn chính xác bằng 7 hoặc chúng không phản ứng với axit, bazơ. Với cấu tạo phức tạp hơn, cần xét thêm các nhóm có khả năng nhận, nhường proton.
6.2 Tính lưỡng tính
Chất lưỡng tính vừa thể hiện tính axit vừa thể hiện tính bazơ. Amino axit có tính lưỡng tính vì nhóm -NH2 phản ứng với axit, còn nhóm -COOH phản ứng với bazơ.
Tác dụng với axit mạnh tạo muối:
H2N–CH2–COOH + HCl → [H3N⁺–CH2–COOH]Cl⁻
Tác dụng với bazơ mạnh tạo muối và nước:
H2N–CH2–COOH + KOH → H2N–CH2–COOK + H2O
6.3 Phản ứng trùng ngưng
Phản ứng trùng ngưng là kết hợp các monome tạo polime, kèm giải phóng phân tử nhỏ. Khi một –COOH kết hợp với một nhóm amin thích hợp, có thể tạo liên kết amit –CO–NH– và tách nước. Với chuỗi thẳng hữu hạn gồm n monome dạng H2N–(CH2)m–COOH, giữ một đầu NH2 và một đầu COOH, có n − 1 liên kết nối:
nH2N–(CH2)m–COOH → H2N–(CH2)m–CO–[NH–(CH2)m–CO]n−1–OH + (n − 1)H2O.
Ví dụ axit 6-aminohexanoic, m = 5, có thể trùng ngưng tạo poliamit nilon-6; axit 7-aminoheptanoic, m = 6, tạo nilon-7 khi có điều kiện phù hợp. Nhiều sách viết gọn bằng mắt xích (–NH–(CH2)m–CO–)n và nH2O khi bỏ qua hai đầu mạch; nếu tính chính xác một chuỗi thẳng từ n monome thì dùng n − 1 phân tử nước.
Với các α-amino axit, liên kết giữa các gốc qua nhóm amin ở Cα và nhóm cacboxyl tạo liên kết peptit. Trong bài tổ hợp chuỗi thẳng, nếu có n loại khác nhau và dùng mỗi loại đúng một lần thì có n! thứ tự. Nếu có k loại để chọn, chuỗi dài n gốc, được phép lặp lại và chỉ xét thứ tự thì có k^n chuỗi. Hai công thức ứng với hai điều kiện khác nhau, không phải số lượng protein luôn được tính bằng n! hay n^n.
6.4 Phản ứng với HNO2
Với nhóm amin bậc một gắn vào C no trong những chất đang xét, axit nitrơ HNO2 có thể thay nhóm amino bằng OH và giải phóng N2. Ví dụ glyxin:
H2N–CH2–COOH + HNO2 → HO–CH2–COOH + N2↑ + H2O
Một nhóm –NH2 thích hợp như trên tạo một phân tử N2 trong mô hình phản ứng. Không áp dụng nguyên xi cho prolin có amin bậc hai hoặc dùng lượng khí để đếm mọi nguyên tử N trong các nhóm chức khác. Phép thử chỉ thực hiện trong điều kiện phòng thí nghiệm được kiểm soát.
6.5 Phản ứng este hóa
Nhóm -COOH phản ứng với ancol khi có xúc tác axit vô cơ mạnh, tương tự axit cacboxylic. Đây là phản ứng este hóa:
H2N–CH2–COOH + C2H5OH ⇌ H2N–CH2–COOC2H5 + H2O (sơ đồ thể hiện biến đổi nhóm –COOH).
Có thể dùng môi trường ethanol/HCl để thực hiện este hóa. Trong môi trường axit, nhóm amin nhận proton, nên sản phẩm thường ở dạng muối [H3N⁺–CH2–COOC2H5]Cl⁻. HCl không chỉ là xúc tác nếu thu muối: phải tính cả lượng HCl tạo muối. Muốn thu este có nhóm NH2 tự do cần xử lý phù hợp sau đó.
Muối của amino axit
Muối của amino axit cũng phản ứng được với axit hoặc kiềm. Ví dụ:
H2N–CH2–COOK + 2HCl → [H3N⁺–CH2–COOH]Cl⁻ + KCl
[H3N⁺–CH2–COOH]Cl⁻ + 2KOH → H2N–CH2–COOK + KCl + 2H2O
Một mol muối trong phương trình thứ hai dùng 2 mol KOH: một mol OH⁻ lấy H⁺ từ –NH3⁺, một mol OH⁻ phản ứng với –COOH. Vì vậy tạo 2 mol H2O. Muối amino axit không có cùng tỉ lệ phản ứng như amino axit tự do trong mọi trường hợp.
7. Điều chế và ứng dụng của amino axit
7.1 Điều chế bằng thủy phân protein
Có thể thu hỗn hợp amino axit bằng thủy phân protein. Sản phẩm phụ thuộc môi trường: trong axit hoặc kiềm, amino axit có thể ở dạng muối, cần xử lý phù hợp để thu dạng mong muốn. Với một chuỗi glyxin thẳng hữu hạn có n gốc và hai đầu mạch tự do, phương trình minh họa là:
H2N–CH2–CO–[NH–CH2–CO]n−1–OH + (n − 1)H2O → nH2N–CH2–COOH (thủy phân hoàn toàn; biểu diễn sản phẩm ở dạng tự do).
7.2 Ứng dụng trong đời sống và công nghiệp
Các amino axit thiên nhiên, chủ yếu là α-amino axit, được dùng để tổng hợp protein. Protein là đại phân tử sinh học, gồm rất nhiều amino axit nối với nhau. Ngoài vai trò "gạch xây", một số amino axit còn là nguyên liệu cho các chất quan trọng khác:
- Glycine và glutamate là chất dẫn truyền thần kinh.
- Tryptophan là tiền chất của serotonin, một chất truyền tin trong hệ thần kinh.
- Glycine tham gia tổng hợp porphyrin.
- Arginin liên quan đến quá trình tạo nitric oxide.
Trong công nghiệp, phản ứng trùng ngưng của axit 6-aminohexanoic và axit 7-aminoheptanoic cho tơ nilon-6 và nilon-7.
8. Amino axit thiết yếu, không thiết yếu và vai trò với cơ thể
Trong dinh dưỡng, người ta chia amino axit theo khả năng cơ thể tự tổng hợp. Cách chia này khác với cách chia theo gốc R ở phần Hóa học nhưng vẫn nói về cùng một nhóm chất.
8.1 9 amino axit thiết yếu
Amino axit thiết yếu là những amino axit cơ thể người không tự tổng hợp được để đáp ứng nhu cầu, nên phải được cung cấp qua chế độ ăn. Chín loại thường được liệt kê là:
- Histidin (His)
- Isoleucin (Ile)
- Leucin (Leu)
- Lysin (Lys)
- Methionin (Met)
- Phenylalanin (Phe)
- Threonin (Thr)
- Tryptophan (Trp)
- Valin (Val)
8.2 Amino axit không thiết yếu và thiết yếu có điều kiện
Amino axit không thiết yếu là cách gọi các amino axit cơ thể thường tự tổng hợp được. Trong nhóm 20 chuẩn, có thể liệt kê 11 chất ngoài 9 chất thiết yếu. “Không thiết yếu” không có nghĩa là không quan trọng hoặc cơ thể không cần chúng.
Một số chất trong nhóm 11 được xếp là thiết yếu có điều kiện: khả năng tổng hợp có thể không đủ trong một số giai đoạn phát triển hoặc tình trạng bệnh lý. Không suy rằng mọi tình huống căng thẳng thông thường đều cần uống thêm amino axit; đánh giá nhu cầu phải theo hoàn cảnh cụ thể.
8.3 Amino axit làm gì trong cơ thể?
- Tạo nên cơ, da, tóc, móng và nhiều mô khác dưới dạng protein.
- Cấu tạo enzyme giúp các phản ứng trong cơ thể diễn ra.
- Tạo các hormone có bản chất peptit, protein và kháng thể; không phải mọi hormone đều là protein.
- Cung cấp năng lượng khi cần.
8.4 Thực phẩm giàu amino axit
Amino axit có trong thức ăn thường ngày, không chỉ ở thực phẩm bổ sung. Thịt, cá, trứng, sữa cung cấp đủ amino axit thiết yếu. Đậu, đậu nành, các loại hạt và ngũ cốc cũng góp phần. Ăn đa dạng nguồn đạm trong ngày thường là đủ cho người khỏe mạnh.
Đó là lý do bạn không nên nghĩ rằng cứ bổ sung càng nhiều càng tốt. Nếu định dùng dạng viên hoặc bột, hãy hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ trước.
9. Lỗi thường gặp và mẹo học amino axit
9.1 Vì sao amino axit phản ứng HCl tỉ lệ 1:1
Trong các bài ở đây, amino axit tự do chỉ có những nhóm chức đã nêu: mỗi nhóm amin được proton hóa hoàn toàn nhận một mol HCl. Nếu có x nhóm –NH2 và không có vị trí bazơ khác cần tính, n(HCl phản ứng) = x × n(amino axit). Đây là mô hình cho các ví dụ sau, không phải công thức đếm mọi nhóm –NH2 có mặt trong bất kỳ cấu tạo nào.
- Glyxin, alanin có 1 nhóm -NH2: tỉ lệ 1:1.
- Lysin có 2 nhóm -NH2: tỉ lệ 1:2.
- Axit glutamic có 1 nhóm -NH2: vẫn là 1:1, dù có 2 nhóm -COOH.
Với amino axit tự do chỉ có các nhóm axit là y nhóm –COOH đang xét, mỗi nhóm dùng một mol NaOH hoặc KOH: n(kiềm phản ứng) = y × n(amino axit). Axit glutamic có hai –COOH nên một mol cần hai mol NaOH. Nếu chất có nhóm phenol, thiol hoặc phản ứng phụ trong điều kiện đề cho, phải xét thêm, không chỉ đếm –COOH.
9.2 Lỗi hay gặp khi viết phương trình và đọc tên
- Nhầm amino axit với muối của nó. Ví dụ, H2N-CH2-COOK là muối, còn H2N-CH2-COOH mới là amino axit tự do.
- Sai hệ số nhóm -COOH: quên rằng axit glutamic cần 2 mol NaOH.
- Quên bảo toàn khối lượng khi tính oxi trong bài đốt cháy.
- Nhầm khối lượng mol: glyxin là 75, alanin là 89, axit glutamic là 147, lysin là 146.
- Nhầm loại: α-amino axit chỉ khi -NH2 gắn cacbon α, nên "axit ε-aminocaproic" không thuộc nhóm này.
Mẹo làm bài: viết cấu tạo trước, xác định đó là amino axit tự do hay muối, rồi đếm các nhóm chức có phản ứng với chất đề cho. Quy tắc quỳ tím chỉ dùng làm mẹo cho các ví dụ cơ bản phù hợp, không thay thế mọi thông tin về tính axit – bazơ.
Glyxin còn một điểm đặc biệt là không có tính đối quang. Cacbon α của glyxin gắn hai nguyên tử H giống nhau nên phân tử không có dạng ảnh gương khác nhau. Các α-amino axit còn lại trong protein đều có cacbon α bất đối nên có đồng phân quang học.
10. Ví dụ và bài tập về amino axit có lời giải
10.1 Ví dụ 1: tìm công thức phân tử từ phản ứng đốt cháy
Đề bài: đốt cháy hoàn toàn 17,4 g amino axit X có một nhóm –COOH, thu 0,6 mol CO2, 0,5 mol H2O và 0,1 mol N2. X chỉ chứa C, H, N, O; toàn bộ O nằm trong nhóm –COOH. Tìm công thức phân tử, không yêu cầu kết luận X là α-amino axit no.
Lời giải:
- Vì oxi chỉ nằm trong một nhóm -COOH nên X có 2 nguyên tử oxi. Đặt công thức CxHyO2Nz.
- Tính số mol nguyên tố: nC = nCO2 = 0,6 mol; nH = 2 × 0,5 = 1 mol; nN = 2 × 0,1 = 0,2 mol.
- Bảo toàn khối lượng để tìm oxi: mO = 17,4 − 0,6 × 12 − 1 × 1 − 0,2 × 14 = 6,4 gam, suy ra nO = 0,4 mol.
- Mỗi phân tử X có 2 O nên n(X) = n(O)/2 = 0,4/2 = 0,2 mol. Số nguyên tử trong một phân tử: C = 0,6/0,2 = 3; H = 1/0,2 = 5; N = 0,2/0,2 = 1; O = 2.
Vậy X có công thức phân tử C3H5NO2, M = 87 g/mol, kiểm tra 17,4/87 = 0,2 mol. Công thức phân tử này chưa xác định duy nhất cấu tạo; không tự coi X là alanin C3H7NO2.
10.2 Ví dụ 2: hỗn hợp alanin và axit glutamic
Đề bài: hỗn hợp X gồm alanin và axit glutamic. Cho m gam X phản ứng hoàn toàn với NaOH dư, riêng các muối tạo từ amino axit có khối lượng m + 30,8 g, không tính NaOH dư. Với một mẫu khác cùng khối lượng và thành phần, cho phản ứng hoàn toàn với HCl, thu các muối có tổng khối lượng m + 36,5 g, không tính HCl dư và nước. Tính m.
Hướng dẫn: gọi số mol alanin là x, số mol axit glutamic là y. Mỗi mol HCl làm khối lượng tăng 36,5 gam. Mỗi mol NaOH phản ứng với nhóm -COOH làm khối lượng tăng 23 − 1 = 22 gam.
Đáp án hướng dẫn giải chi tiếtTa gọi: nalanin = x mol; nacid glutamic = y molPhương trình phản ứng hóa học:Sơ đồ nhóm amin: R–NH2 + HCl → [R–NH3]Cl, áp dụng các nhóm amino trong hai chất đang xét.Sơ đồ nhóm axit: R–COOH + NaOH → R–COONa + H2O. Trong muối, H của COOH được thay bởi Na.Ta có:nHCl = x + y = (m + 36,5 - m)/36,5 = 1 molnNaOH = x + 2y = (m + 30,8 - m)/(23 - 1) = 1,4 mol⇒ x = 0,6 mol; y = 0,4 mol⇒ m = 112,2 gKết luận: Vậy giá trị của m là 112,2 gam.
Kiểm tra lại: 0,6 × 89 + 0,4 × 147 = 53,4 + 58,8 = 112,2 gam, khớp kết quả.
10.3 Bài tập 3: xác định amino axit từ phản ứng với HCl
Đề bài: X là α-amino axit no, mạch hở, chỉ chứa C, H, N, O, có một nhóm –NH2 và một nhóm –COOH, không có nhóm chức khác. Cho 0,1 mol X phản ứng vừa đủ với 50 mL HCl 2 mol/L. Một mẫu khác 26,7 g X phản ứng với HCl dư; sau khi loại nước và HCl dư thu 37,65 g muối khan. Xác định X.
Lời giải:
- n(HCl) = 0,050 × 2 = 0,1 mol. Tỉ lệ X : HCl = 1 : 1 phù hợp với giả thiết một nhóm –NH2; không dùng dữ kiện này để suy số nhóm –COOH.
- Khối lượng HCl đã phản ứng ở thí nghiệm thứ hai: 37,65 − 26,7 = 10,95 gam, tức 0,3 mol.
- Vì tỉ lệ 1 : 1 nên nX = 0,3 mol, suy ra MX = 26,7 : 0,3 = 89.
- Vì X no, mạch hở, chỉ có một NH2 và một COOH nên công thức là CnH2n+1NO2, n ≥ 2. Khối lượng mol M = 14n + 47 = 89, suy ra n = 3. Do đó X có công thức phân tử C3H7NO2.
- Trong C3H7NO2, điều kiện NH2 ở Cα cho cấu tạo CH3–CH(NH2)–COOH. Nếu NH2 ở Cβ thì là β-alanin, nên phải dùng cả điều kiện α trong đề.
Vậy X là alanin.
10.4 Bài tập tự luyện
Hãy tự làm trước khi xem đáp án.
- Cho 0,2 mol glyxin phản ứng hoàn toàn với KOH dư. Tính khối lượng muối glyxinat kali tạo thành, không tính KOH dư; dùng nguyên tử khối C = 12, H = 1, N = 14, O = 16, K = 39. (Dễ)
- Cho 14,6 gam lysin phản ứng vừa đủ với HCl. Tính số mol HCl và khối lượng muối. (Trung bình)
- Cho 15 g amino axit Y no, mạch hở, chỉ chứa một nhóm –NH2 và một nhóm –COOH, không có nhóm chức khác, phản ứng hoàn toàn với NaOH vừa đủ tạo 19,4 g muối khan. Xác định Y, dùng nguyên tử khối làm tròn. (Khó hơn)
Đáp án gọn:
- H2N-CH2-COOK có M = 113, nên m = 0,2 × 113 = 22,6 gam.
- Lysin M = 146 nên n = 0,1 mol. Có 2 nhóm -NH2 nên nHCl = 2 × 0,1 = 0,2 mol. Theo bảo toàn khối lượng, m muối = 14,6 + 0,2 × 36,5 = 21,9 gam.
- Khối lượng tăng 19,4 − 15 = 4,4 gam. Mỗi mol Y phản ứng với NaOH tăng 22 gam, nên nY = 0,2 mol và M = 15 : 0,2 = 75. Y là glyxin.
Để học amino axit, bắt đầu từ cấu tạo glyxin và alanin, sau đó so sánh với lysin và axit glutamic. Khi giải bài, xác định dạng tự do hay muối, đếm đúng nhóm phản ứng và dùng khối lượng mol nhất quán. Về sinh học, nhớ 20 amino axit chuẩn thường học và 9 loại thiết yếu; việc dùng thực phẩm bổ sung cần dựa vào nhu cầu thực tế.
Câu hỏi thường gặp
Amino axit là hợp chất hữu cơ gì?
Theo cách học phổ thông, amino axit là hợp chất hữu cơ tạp chức có nhóm amino và nhóm cacboxyl, thường minh họa bằng –NH2 và –COOH. Theo nghĩa rộng còn có dạng amin bậc hai như prolin, nên không bắt buộc mọi amino axit đều có NH2 tự do.
Amino axit có mấy loại?
Có nhiều amino axit, không chỉ 20. Khi học protein, thường xét 20 amino axit chuẩn. Với nhóm này, có thể chia theo nhánh R hoặc theo dinh dưỡng; ở người có 9 loại thiết yếu và 11 loại ngoài nhóm thiết yếu, trong đó một số là thiết yếu có điều kiện.
Amino axit nào có phân tử khối nhỏ nhất?
Trong 20 amino axit chuẩn thường học, glyxin H2N–CH2–COOH có khối lượng mol nhỏ nhất, khoảng 75 g/mol theo nguyên tử khối làm tròn.
Amino axit ở điều kiện thường là chất gì?
Các amino axit thường học là chất rắn kết tinh ở điều kiện thường. Độ tan khác nhau theo chất và pH; nhiều chất có nhiệt độ nóng chảy cao kèm phân hủy. Không nếm hóa chất để nhận biết.
Amino axit làm quỳ tím đổi màu như thế nào?
Với các ví dụ phổ thông, glyxin và alanin thường không đổi màu quỳ; axit glutamic làm quỳ đỏ, lysin làm quỳ xanh trong điều kiện phù hợp. Việc so số nhóm NH2 và COOH là mẹo có phạm vi giới hạn, vì màu còn phụ thuộc cấu trúc, tính axit – bazơ và nồng độ dung dịch.
Thế nào là α-amino axit?
Là amino axit có nhóm amin gắn vào Cα, tức C liền kề nhóm –COOH. Phần lớn được minh họa bằng H2N–CH(R)–COOH; prolin cũng là α-amino axit nhưng N thuộc amin bậc hai trong vòng.
Amino axit thiết yếu là gì?
Ở người, 9 loại thường được liệt kê là histidin, isoleucin, leucin, lysin, methionin, phenylalanin, threonin, tryptophan và valin. Cơ thể cần được cung cấp chúng qua chế độ ăn vì không tự tổng hợp đáp ứng nhu cầu.
Có nên uống amino axit bổ sung mỗi ngày không?
Thường chế độ ăn cân đối đã đủ. Nếu muốn bổ sung, bạn nên hỏi ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ trước.
Amino axit không chỉ nằm trong sách Hóa mà còn gắn với cơ thể và đời sống hằng ngày. Sau những giờ ôn bài, nếu bạn muốn nghe bài giảng hay thư giãn bằng âm nhạc thoải mái hơn, bạn có thể tham khảo thêm bên dưới.