Trả lời nhanh: Ca(OH)2 là canxi hiđroxit, thường gọi là vôi tôi. Đây là chất rắn màu trắng, ít tan trong nước nhưng phần đã tan phân li mạnh, tạo dung dịch có tính bazơ. Nước vôi trong là dung dịch Ca(OH)2 trong suốt; vôi sữa còn chứa các hạt rắn chưa tan nên có màu trắng đục. Trong bài tập, thường lấy khối lượng mol Ca(OH)2 bằng 74 g/mol. Phản ứng điều chế quen thuộc là CaO + H2O → Ca(OH)2.
1. Ca(OH)2 là gì?
Canxi hiđroxit có công thức hóa học Ca(OH)2. Trong chất rắn, các ion Ca²⁺ và OH⁻ sắp xếp thành mạng tinh thể theo tỉ lệ 1 : 2. Số 2 ngoài ngoặc cho biết có hai nhóm OH ứng với một Ca: tổng cộng gồm 1 Ca, 2 O và 2 H trong một đơn vị công thức.
1.1 Định nghĩa và công thức
Tên dân gian của Ca(OH)2 là vôi tôi. Chất này cần được phân biệt với vôi sống CaO và đá vôi có thành phần chính là CaCO3. Khoáng vật tự nhiên của canxi hiđroxit có tên portlandit. Tiếng Anh gọi là slaked lime.
Ca(OH)2 là hợp chất ion, nên công thức này biểu thị tỉ lệ ion trong chất, không nên hiểu HO–Ca–OH là một phân tử riêng lẻ có các liên kết cộng hóa trị giống phân tử nước. Phần Ca(OH)2 đã tan phân li thành Ca²⁺ và 2OH⁻, làm dung dịch có tính bazơ. “Ít tan” nói về lượng chất tan được; “bazơ mạnh” nói về sự phân li của phần đã tan. Hai tính chất này không mâu thuẫn.
1.2 Phân biệt vôi sống, vôi tôi, nước vôi trong và vôi sữa
Bốn tên gọi dưới đây chỉ các chất hoặc hỗn hợp khác nhau. Đặc biệt, dung dịch trong suốt không có nghĩa là dung dịch không chứa chất tan.
| Tên gọi |
Bản chất |
Ghi chú |
| Vôi sống |
CaO, chất rắn |
Gặp nước phản ứng mạnh, tỏa nhiệt |
| Vôi tôi |
Ca(OH)2, chất rắn |
Sinh ra khi tôi vôi sống |
| Nước vôi trong |
Dung dịch Ca(OH)2 |
Phần dung dịch trong suốt, thu được sau khi để lắng rồi gạn hoặc lọc bỏ chất rắn. |
| Vôi sữa |
Hỗn hợp nước và Ca(OH)2, còn hạt rắn chưa tan. |
Trắng đục do các hạt rắn phân tán trong nước; có thể lắng khi để yên. |
2. Tính chất vật lý của Ca(OH)2
Ở điều kiện thường, Ca(OH)2 là bột trắng hoặc tinh thể không màu, không mùi. Chỉ một lượng nhỏ tan được trong nước; phần còn lại tồn tại dưới dạng rắn nếu cho quá nhiều. Độ tan giảm khi nhiệt độ tăng.
2.1 Bảng thông số cần nhớ
| Thông số |
Giá trị |
| Khối lượng mol |
Khoảng 74,09 g/mol; bài tập phổ thông thường lấy 74 g/mol. |
| Khối lượng riêng |
khoảng 2,211 g/cm³ |
| Độ tan ở 0 °C |
Khoảng 1,9 g/L. |
| Độ tan ở 20 °C |
Khoảng 1,7 g/L. |
| Độ tan ở 100 °C |
Khoảng 0,7 g/L. |
| pH dung dịch bão hòa (25 °C) |
khoảng 12,5 |
| Số CAS |
1305-62-0 |
Các giá trị độ tan trong bảng là số liệu gần đúng để thấy xu hướng giảm khi đun nóng; khi tính toán, dùng số liệu đề cung cấp. Nung mạnh Ca(OH)2, thường nêu khoảng 580 °C, chất bị phân hủy theo phương trình Ca(OH)2 → CaO + H2O (đun nóng). Đây là phân hủy, không phải nóng chảy đơn thuần.
3. Tính chất hóa học của Ca(OH)2
Tính bazơ của dung dịch Ca(OH)2 chủ yếu do ion OH⁻. Các phản ứng cơ bản gồm đổi màu chất chỉ thị, trung hòa axit và phản ứng với một số oxit axit, muối. Mỗi phản ứng cần có điều kiện phù hợp; không phải mọi muối đều phản ứng với Ca(OH)2.
3.1 Làm đổi màu chất chỉ thị
Dung dịch Ca(OH)2 có tính kiềm nên làm quỳ tím hóa xanh và phenolphtalein không màu chuyển hồng trong phép thử thông thường. Tuy nhiên, NaOH và nhiều dung dịch bazơ khác cũng cho hiện tượng này. Chỉ dùng chất chỉ thị thì chưa thể khẳng định dung dịch là Ca(OH)2.
3.2 Tác dụng với axit và muối
Với axit HCl, Ca(OH)2 phản ứng trung hòa tạo muối canxi clorua và nước. Một Ca(OH)2 có hai nhóm OH nên cần hai HCl:
Ca(OH)2 + 2HCl → CaCl2 + 2H2O
Với dung dịch Na2CO3, ion Ca²⁺ kết hợp với CO3²⁻ tạo CaCO3 ít tan, tách khỏi dung dịch thành kết tủa trắng. Ký hiệu ↓ chỉ chất kết tủa:
Ca(OH)2 + Na2CO3 → CaCO3↓ + 2NaOH
3.3 Tác dụng với oxit axit (CO2)
Khi dẫn từ từ một lượng nhỏ CO2 vào nước vôi trong, xuất hiện kết tủa CaCO3 màu trắng làm hỗn hợp vẩn đục. Lúc này CO2 đang phản ứng với Ca(OH)2:
Ca(OH)2 + CO2 → CaCO3↓ + H2O
Sau khi Ca(OH)2 đã phản ứng hết, tiếp tục dẫn đủ CO2 dư thì CaCO3 bị hòa tan dần, tạo canxi hiđrocacbonat tan trong nước. Hỗn hợp có thể trong trở lại:
CaCO3 + CO2 + H2O → Ca(HCO3)2
Để tính nhanh trong bài tập chỉ có CO2 và Ca(OH)2, coi CO2 được hấp thụ và phản ứng hoàn toàn, không đun nóng: đặt a = n(Ca(OH)2) ban đầu, x = n(CO2) đã hấp thụ. Nếu 0 < x ≤ a, kết tủa có x mol; Ca(OH)2 còn dư khi x < a. Nếu a < x < 2a, kết tủa còn 2a − x mol và dung dịch có Ca(HCO3)2. Nếu x ≥ 2a, không còn kết tủa; muối canxi tồn tại dưới dạng hiđrocacbonat trong dung dịch, còn CO2 dư khi x > 2a. Tại x = a, lượng kết tủa đạt lớn nhất là a mol. Nếu x = 0 thì chưa có CaCO3 tạo thành từ phản ứng này.
4. Cách điều chế Ca(OH)2
4.1 Tôi vôi sống với nước
Cách phổ biến nhất là cho vôi sống tác dụng với nước, gọi là phản ứng tôi vôi:
CaO + H2O → Ca(OH)2
Phản ứng tôi vôi tỏa nhiều nhiệt. Trong quy trình sản xuất từ đá vôi, trước hết nung CaCO3 để thu CaO: CaCO3 → CaO + CO2 (nung ở nhiệt độ cao); sau đó cho CaO phản ứng với nước để tạo Ca(OH)2.
4.2 Các cách khác trong phòng thí nghiệm
Một cách khác tạo Ca(OH)2 là cho kim loại canxi phản ứng với nước. Phản ứng này đồng thời giải phóng khí hiđro:
Ca + 2H2O → Ca(OH)2 + H2↑
Ca(OH)2 hoặc nước vôi trong để tiếp xúc lâu với không khí có thể hấp thụ CO2, tạo CaCO3. Vì vậy mẫu cần được bảo quản kín để hạn chế thay đổi thành phần.
5. Ứng dụng của Ca(OH)2
5.1 Xây dựng và nông nghiệp
Trong xây dựng, Ca(OH)2 có trong vữa vôi và nước quét vôi. Vôi phản ứng dần với CO2 trong không khí tạo CaCO3, góp phần làm vữa vôi cứng lại. Trong nông nghiệp, một số loại vôi được dùng để giảm độ chua của đất hoặc xử lý môi trường chuồng trại theo quy trình phù hợp; vôi tôi Ca(OH)2 khác với bột đá vôi CaCO3.
5.2 Xử lý nước và công nghiệp
Trong xử lý nước, Ca(OH)2 được dùng để nâng pH, trung hòa nước có tính axit, hỗ trợ kết tủa một số ion kim loại và làm mềm một số loại nước cứng. Tác dụng cụ thể phụ thuộc thành phần nước và liều sử dụng. Trong một số quy trình, việc điều chỉnh pH cũng hỗ trợ keo tụ, kết bông. Trong phòng thí nghiệm, nước vôi trong thường dùng để minh họa phản ứng tạo CaCO3 khi có CO2.
5.3 Y tế và nha khoa
Trong nha khoa, các chế phẩm chuyên dụng chứa Ca(OH)2 có thể được dùng làm thuốc đặt trong ống tủy khi điều trị nội nha, giúp kiểm soát vi sinh vật nhờ môi trường kiềm. Đây không phải cách dùng vôi tôi thông thường để chữa sâu răng; việc sử dụng do nha sĩ chỉ định và thực hiện.
Trong phòng thí nghiệm hay lớp học, việc trình bày quy trình tôi vôi và thử nghiệm với nước vôi trong đôi khi cần âm thanh rõ ràng. Một chiếc loa phù hợp sẽ giúp buổi học thuận tiện hơn.
6. Ví dụ và bài tập về Ca(OH)2
6.1 Ví dụ có lời giải
Ví dụ 1: Viết phương trình Ca(OH)2 phản ứng với HCl và với CO2 trong trường hợp tạo kết tủa CaCO3.
- Ca(OH)2 + 2HCl → CaCl2 + 2H2O
- Ca(OH)2 + CO2 → CaCO3↓ + H2O
Ví dụ 2: Sục và hấp thụ hoàn toàn 0,1 mol CO2 vào dung dịch chứa 0,15 mol Ca(OH)2, không đun nóng. Tính khối lượng kết tủa, lấy M(CaCO3) = 100 g/mol.
- Phương trình: Ca(OH)2 + CO2 → CaCO3↓ + H2O. Tỉ lệ mol là 1 : 1. Vì 0,1 < 0,15 nên CO2 phản ứng hết, Ca(OH)2 còn dư 0,15 − 0,1 = 0,05 mol; chưa có bước hòa tan kết tủa do CO2 dư.
- Theo phương trình, n(CaCO3) = n(CO2) = 0,1 mol.
- Dùng công thức m = n × M: m(CaCO3) = 0,1 × 100 = 10 g. Chất kết tủa là CaCO3, không phải Ca(OH)2.
6.2 Bài tập tự luyện có đáp án
- Kiểm tra tính bazơ của dung dịch Ca(OH)2 bằng chất chỉ thị. Đáp án: quỳ tím chuyển xanh hoặc phenolphtalein không màu chuyển hồng. Các phép thử này chỉ cho biết tính bazơ, chưa đủ phân biệt Ca(OH)2 với mọi bazơ khác. Nếu chỉ có hai mẫu nước và nước vôi trong thì có thể dùng phép thử này để phân biệt.
- Cân bằng phương trình đã cho: Ca(OH)2 + H3PO4 → Ca3(PO4)2 + H2O. Đáp án: 3Ca(OH)2 + 2H3PO4 → Ca3(PO4)2↓ + 6H2O. Có 3 Ca và 2 nhóm PO4 ở mỗi vế; 6 nhóm OH kết hợp với 6 H tạo 6H2O. Đây là trường hợp đề đã xác định muối tạo thành là Ca3(PO4)2.
- Hấp thụ hoàn toàn 0,2 mol CO2 vào dung dịch chứa 0,2 mol Ca(OH)2, không đun nóng. Tính khối lượng kết tủa, lấy M(CaCO3) = 100 g/mol. Đáp án: hai chất phản ứng vừa đủ theo tỉ lệ 1 : 1, nên n(CaCO3) = 0,2 mol và m = 0,2 × 100 = 20 g.
- Hấp thụ hoàn toàn 0,3 mol CO2 vào dung dịch chứa 0,2 mol Ca(OH)2, không đun nóng. Tính khối lượng kết tủa cuối cùng, lấy M(CaCO3) = 100 g/mol. Đáp án: 0,2 mol CO2 đầu tạo 0,2 mol CaCO3; 0,1 mol CO2 còn lại hòa tan 0,1 mol CaCO3. Kết tủa còn 0,2 − 0,1 = 0,1 mol, khối lượng 10 g. Có thể kiểm tra bằng công thức n(CaCO3) = 2 × 0,2 − 0,3 = 0,1 mol.
Khi gặp bài CO2, hãy so sánh số mol CO2 với số mol Ca(OH)2 trước khi tính. Tỉ lệ 1 : 1 cho kết tủa lớn nhất; lượng CO2 tăng thêm sau mốc này có thể làm kết tủa giảm, nên không luôn lấy n(CaCO3) bằng toàn bộ n(CO2).
7. An toàn khi dùng Ca(OH)2 và mẹo ghi nhớ
7.1 Lưu ý an toàn khi tiếp xúc
Bụi và dung dịch Ca(OH)2 có thể gây kích ứng hoặc bỏng da, mắt; bụi cũng gây hại đường hô hấp. Cần tránh hít bụi và dùng kính, găng tay cùng phương tiện bảo hộ phù hợp. Phản ứng tôi vôi tỏa nhiệt mạnh, có nguy cơ làm hỗn hợp nóng bắn ra; chỉ thực hiện theo quy trình và dưới sự hướng dẫn của người có chuyên môn. Không uống nước vôi trong dùng làm thí nghiệm.
7.2 Mẹo nhớ tính chất
Ghi nhớ theo từng ý: CaO là vôi sống; Ca(OH)2 là vôi tôi; dung dịch Ca(OH)2 trong suốt là nước vôi trong. Ca(OH)2 ít tan nhưng phần đã tan tạo OH⁻ nên có tính bazơ mạnh. Khi gặp CO2, kết tủa CaCO3 xuất hiện trước, rồi có thể tan nếu tiếp tục thêm đủ CO2 dư.
Câu hỏi thường gặp
Ca(OH)2 là axit hay bazơ?
Ca(OH)2 là bazơ mạnh. Phần chất đã tan phân li thành Ca²⁺ và 2OH⁻. Ít tan không có nghĩa là bazơ yếu: lượng tan được và mức độ phân li của phần đã tan là hai vấn đề khác nhau.
Ca(OH)2 có kết tủa không?
Ca(OH)2 là chất rắn trắng, ít tan; phần vượt quá độ tan có thể còn lại dưới dạng rắn. Còn khi sục CO2 vào nước vôi trong, kết tủa trắng mới tạo thành là CaCO3. Tiếp tục thêm đủ CO2 dư có thể làm CaCO3 tan thành Ca(HCO3)2 trong dung dịch. Cần phân biệt chất ban đầu với sản phẩm kết tủa.
Ca(OH)2 có tan trong nước không?
Chỉ tan ít, và độ tan giảm khi nhiệt độ tăng.
Ca(OH)2 có độc hại không?
Bụi và dung dịch kiềm gây kích ứng, thậm chí bỏng. Cần đeo đồ bảo hộ khi sử dụng.
Vôi tôi và vôi sống khác nhau thế nào?
Vôi sống là CaO. Khi cho vào nước, nó thành vôi tôi Ca(OH)2 và tỏa nhiệt.
Khối lượng mol của Ca(OH)2 là bao nhiêu?
Trong bài tập thường lấy M = 40 + 2 × (16 + 1) = 74 g/mol. Số 2 ngoài ngoặc nhân với cả O và H. Khi dùng nguyên tử khối chi tiết hơn, M khoảng 74,09 g/mol; hãy dùng số liệu mà đề yêu cầu.
Bạn có thể xem thêm các bài viết khác bên dưới.