Trả lời nhanh: Cân bằng phương trình hóa học là đặt hệ số trước công thức các chất để số nguyên tử của mỗi nguyên tố bằng nhau ở hai vế. Trong bài tập cơ bản, chọn bộ hệ số nguyên dương tối giản và không viết hệ số 1. Chỉ được đổi hệ số, không đổi chỉ số trong công thức. Ví dụ: H2 + O2 → H2O được cân bằng thành 2H2 + O2 → 2H2O: mỗi vế đều có 4 H và 2 O.
1. Cân bằng phương trình hóa học là gì?
Cân bằng phương trình hóa học là tìm các hệ số đứng trước công thức để số nguyên tử từng nguyên tố ở hai vế bằng nhau. Đây là kỹ năng cần từ các bài hóa học cơ bản đến cân bằng phương trình hóa học lớp 10. Khi mới học, hãy tập đếm đúng nguyên tử, phân biệt hệ số với chỉ số, rồi mới học các phương pháp khó hơn.
Cần phân biệt hai thuật ngữ: cân bằng phương trình là tìm hệ số; cân bằng hóa học là trạng thái của phản ứng thuận nghịch khi tốc độ hai chiều bằng nhau. Bài này hướng dẫn việc tìm hệ số.
1.1 Phương trình hóa học và định luật bảo toàn khối lượng
Phương trình hóa học biểu diễn phản ứng bằng công thức các chất. Chất ở vế trái là chất phản ứng, vế phải là sản phẩm. Theo định luật bảo toàn khối lượng, tổng khối lượng các chất tham gia phản ứng bằng tổng khối lượng sản phẩm trong hệ kín. Trong phản ứng hóa học thông thường, các nguyên tử chỉ sắp xếp lại thành chất mới, nên số nguyên tử mỗi nguyên tố được bảo toàn.
Em cũng nên nhớ các ký hiệu trạng thái: (s) là rắn, (l) là lỏng, (g) là khí, (aq) là dung dịch nước. Chúng không ảnh hưởng đến việc đếm nguyên tử.
1.2 Phân biệt hệ số và chỉ số
Hệ số và chỉ số là hai thứ dễ nhầm nhất:
- Hệ số đứng trước công thức và nhân với toàn bộ số nguyên tử được biểu diễn trong công thức đó. Không có hệ số ghi trước thì hiểu là 1.
- Chỉ số là số nhỏ viết thấp sau ký hiệu nguyên tố hoặc sau dấu ngoặc. Ví dụ H2O có 2 H và 1 O; Ca(OH)2 có 1 Ca, 2 O và 2 H. Không ghi chỉ số thì hiểu là 1.
Ví dụ 3H2O biểu diễn 3 phân tử nước, gồm 3 × 2 = 6 nguyên tử H và 3 × 1 = 3 nguyên tử O. Với công thức có ngoặc, cần nhân cả phần trong ngoặc: Fe2(SO4)3 có 2 Fe, 3 S và 4 × 3 = 12 O; nếu thêm hệ số 2 thì thành 4 Fe, 6 S và 24 O. Khi cân bằng, giữ nguyên công thức: H2O là nước, còn H2O2 là một chất khác.
2. Các bước cân bằng phương trình hóa học
Quy trình dưới đây phù hợp để bắt đầu luyện cân bằng phương trình hóa học lớp 8 và các phản ứng đơn giản khác. Nên viết số nguyên tử ở mỗi vế ra giấy để tránh bỏ sót.
2.1 Quy trình 4 bước cơ bản
- Viết sơ đồ bằng công thức đúng của các chất mà đề cho. Ví dụ khí hiđro, oxi, nitơ lần lượt là H2, O2, N2; không tự viết thành H, O, N để dễ cân bằng.
- Đếm từng nguyên tố ở mỗi vế. Nếu một nguyên tố xuất hiện trong nhiều chất cùng vế, tính ở từng chất rồi cộng lại.
- Đặt hoặc điều chỉnh hệ số trước công thức. Sau mỗi lần đổi hệ số, cập nhật số nguyên tử của tất cả nguyên tố trong chất vừa đổi.
- Đếm lại toàn bộ. Nếu có phân số, nhân tất cả hệ số với một số chung để khử mẫu; sau đó chia cho ước chung lớn nhất để được bộ số nguyên dương tối giản.
2.2 Mẹo chọn nguyên tố cân bằng trước
Với phản ứng đơn giản, thường bắt đầu từ nguyên tố chỉ có trong một chất ở mỗi vế. Nếu một nhóm nguyên tử như SO4 giữ nguyên ở hai vế, có thể đếm cả nhóm để làm nhanh. Trong phản ứng cháy chất hữu cơ, thường cân bằng C, rồi H, cuối cùng O. Đây là cách chọn thuận tiện, không phải quy tắc bắt buộc cho mọi phản ứng.
Có thể dùng hệ số phân số trong bước làm nháp. Ví dụ C2H6 + (7/2)O2 → 2CO2 + 3H2O đã cân bằng về nguyên tử. Nhân toàn bộ hệ số, kể cả hệ số 1, với 2 được 2C2H6 + 7O2 → 4CO2 + 6H2O.
2.3 Cách kiểm tra phương trình đã cân bằng
Với 4Fe + 3O2 → 2Fe2O3, vế trái có 4 Fe và 3 × 2 = 6 O; vế phải có 2 × 2 = 4 Fe và 2 × 3 = 6 O. Bộ 4 : 3 : 2 không còn ước chung lớn hơn 1 nên đã tối giản. Đây là cân bằng theo sản phẩm Fe2O3 được đề cho; không dùng thao tác cân bằng để tự quyết định sắt sẽ tạo oxit nào trong thực tế.
Một số sơ đồ có sẵn hệ số 1 ở mọi chất đã cân bằng: HCl + NaOH → NaCl + H2O; CaCO3 → CaO + CO2 (nung nóng). Chỉ cần kiểm tra, không phải phương trình nào cũng cần thêm hệ số lớn hơn 1. Cân bằng đúng nguyên tử không thay thế việc xác định đúng chất và điều kiện phản ứng.
3. Các phương pháp cân bằng phương trình hóa học thường dùng
Mỗi phương pháp cân bằng phương trình hóa học dưới đây có điểm mạnh riêng. Với người mới, nên nắm cách đếm trước rồi chọn phương pháp phù hợp:
| Phương pháp |
Khi dùng |
Ưu, nhược |
| Theo thứ tự nguyên tố |
Phản ứng đơn giản |
Dễ làm, hơi chậm với phản ứng dài |
| Chẵn – lẻ |
Số nguyên tử của cùng một nguyên tố có dạng chẵn và lẻ ở các công thức cần so sánh. |
Nhanh, hạn chế với phản ứng phức tạp |
| Đại số |
Muốn lập quan hệ hệ số một cách có hệ thống. |
Rõ cách lập luận, cần giải hệ và kiểm tra nghiệm. |
| Thăng bằng electron |
Có đổi số oxi hóa |
Chuẩn cho oxi hóa – khử, cần biết số oxi hóa |
| Cháy chất hữu cơ |
Cháy hoàn toàn hiđrocacbon hoặc chất chỉ chứa C, H, O. |
Cân bằng C, H trước; tính O sau. |
3.1 Phương pháp theo thứ tự nguyên tố
Cân bằng lần lượt từng nguyên tố nghĩa là đặt hệ số từ những nguyên tố dễ kiểm soát, rồi cập nhật các nguyên tố còn lại. Không cần luôn chọn nguyên tố có mặt trong nhiều chất nhất: nguyên tố đó thường khó theo dõi hơn. Một ví dụ có thể bắt đầu từ O vì O chỉ nằm trong KMnO4 ở vế trái và H2O ở vế phải:
Với KMnO4 + HCl → KCl + MnCl2 + Cl2 + H2O, tạm đặt hệ số KMnO4 bằng 1. Cân bằng K, Mn được 1KCl và 1MnCl2; 4 O đòi hỏi 4H2O; 8 H đòi hỏi 8HCl. Vế trái có 8 Cl, còn KCl và MnCl2 đã chứa 1 + 2 = 3 Cl, nên Cl2 cần (8 − 3)/2 = 5/2. Nhân mọi hệ số với 2, được phương trình dưới. Đây là phản ứng xét với HCl đặc, tạo khí clo:
2KMnO4 + 16HCl → 2KCl + 2MnCl2 + 5Cl2 + 8H2O
3.2 Phương pháp chẵn – lẻ
Phương pháp chẵn – lẻ là tận dụng tính chẵn, lẻ của số nguyên tử cùng một nguyên tố để tìm hệ số. Ví dụ Fe + O2 → Fe2O3: oxi ở dạng O2 có 2 nguyên tử, còn Fe2O3 có 3. Chọn 6 là bội chung nhỏ nhất của 2 và 3, nên đặt 3 trước O2 và 2 trước Fe2O3. Khi đó sản phẩm có 4 Fe, nên đặt 4 trước Fe:
4Fe + 3O2 → 2Fe2O3
3.3 Phương pháp đại số (hệ phương trình)
Phương pháp đại số đặt ẩn cho hệ số của từng chất rồi lập phương trình bảo toàn từng nguyên tố. Với phương trình ion, còn phải bảo toàn tổng điện tích. Sau khi tìm tỉ lệ các ẩn, quy về bộ số nguyên dương tối giản.
Ví dụ Al + O2 → Al2O3: đặt aAl + bO2 → cAl2O3. Đếm Al được a = 2c; đếm O được 2b = 3c. Muốn b nguyên thì chọn c chẵn; lấy c = 2 nhỏ nhất, suy ra a = 4 và b = 3:
4Al + 3O2 → 2Al2O3
Các bộ 4 : 3 : 2 và 8 : 6 : 4 đều cân bằng được phương trình trên, nhưng bộ thứ hai chia hết cho 2. Vì vậy chọn 4 : 3 : 2 làm đáp án tối giản. Các hệ số cho biết tỉ lệ lượng chất, không phải khối lượng tính bằng gam.
Có thể dùng máy tính để hỗ trợ giải hệ. Tuy nhiên, bước quan trọng vẫn là lập đúng các phương trình đếm nguyên tử; các ví dụ đơn giản ở đây có thể tính bằng tay.
Xem thêm cách dùng máy tính để giải phương trình nhanh hơn:
3.4 Phương pháp thăng bằng electron
Phương pháp này dùng cho phản ứng oxi hóa – khử, ở đó số oxi hóa của một số nguyên tố thay đổi. Em sẽ học kỹ ở mục kế tiếp.
3.5 Cân bằng phản ứng cháy chất hữu cơ
Với hiđrocacbon CxHy cháy hoàn toàn chỉ tạo CO2 và H2O, tạm lấy hệ số chất hữu cơ bằng 1. Cân bằng C được xCO2; cân bằng H được (y/2)H2O; hệ số O2 là x + y/4. Nếu còn phân số thì nhân tất cả hệ số để khử mẫu rồi rút gọn.
Với chất chỉ chứa C, H, O, có dạng CxHyOz, cũng tạm lấy hệ số chất đó bằng 1: CxHyOz + (x + y/4 − z/2)O2 → xCO2 + (y/2)H2O, áp dụng khi cháy hoàn toàn theo các sản phẩm này và hệ số O2 dương. Ví dụ C2H5OH + 3O2 → 2CO2 + 3H2O: vế phải có 7 O, ethanol đã có 1 O, nên cần (7 − 1)/2 = 3O2. Không áp dụng công thức này nguyên xi cho chất còn chứa N, S hoặc nguyên tố khác.
4. Phương pháp thăng bằng electron
Thăng bằng electron dựa trên nguyên tắc tổng electron nhường bằng tổng electron nhận. Số oxi hóa tăng là nhường electron, giảm là nhận electron. Đây là cách hỗ trợ tìm hệ số cho phản ứng oxi hóa – khử; vẫn phải kiểm tra đầy đủ số nguyên tử cuối cùng.
4.1 Ba bước cân bằng phản ứng oxi hóa – khử
- Xác định nguyên tố đổi số oxi hóa: số oxi hóa trước và sau phản ứng tăng hay giảm, mỗi nguyên tử thay đổi bao nhiêu đơn vị.
- Tính electron nhường và nhận, chú ý số nguyên tử trong sản phẩm như O2, Cl2. Tìm bội chung nhỏ nhất để hai tổng electron bằng nhau.
- Dựa vào tỉ lệ electron để đặt hệ số các chất liên quan, sau đó cân bằng các nguyên tố còn lại. Kiểm tra đủ nguyên tử và tổng điện tích nếu là phương trình ion.
Với sơ đồ P + O2 → P2O5 theo công thức đề cho: một P từ 0 lên +5 nhường 5 electron; một O từ 0 xuống −2 nhận 2 electron, nên một O2 nhận 4 electron. Bội chung nhỏ nhất của 5 và 4 là 20. Vì vậy cần 4 P nhường 20 electron và 5 O2 nhận 20 electron; 4 P tạo 2P2O5:
4P + 5O2 → 2P2O5
5. Ví dụ cân bằng có lời giải từng bước
5.1 Ví dụ 1: Al + O2 → Al2O3 hoặc Fe + O2 → Fe2O3
Xét sơ đồ Fe + O2 → Fe2O3 với sản phẩm đã cho. Trước tiên đặt 2 trước Fe2O3 để có 6 O ở vế phải. Tiếp đó đặt 3 trước O2 để có 6 O ở vế trái. Cuối cùng, 2Fe2O3 có 4 Fe, nên đặt 4 trước Fe. Mỗi lần thay hệ số đều cần cập nhật cả Fe lẫn O:
4Fe + 3O2 → 2Fe2O3
5.2 Ví dụ 2: đốt cháy CH4 hoặc C4H8
Với CH4 + O2 → CO2 + H2O trong phản ứng cháy hoàn toàn: tạm lấy 1CH4. Một C cho 1CO2; 4 H cho 2H2O. Sản phẩm có 2 + 2 = 4 O nên cần 2O2:
CH4 + 2O2 → CO2 + 2H2O
Với C4H8 cháy hoàn toàn, tạm lấy hệ số 1. Bốn C cho 4CO2, tám H cho 4H2O. Tổng O ở vế phải là 4 × 2 + 4 × 1 = 12, nên hệ số O2 là 12/2 = 6:
C4H8 + 6O2 → 4CO2 + 4H2O
Ví dụ khác: N2 + 3H2 → 2NH3. Mỗi vế có 2 N và 6 H. Phản ứng tổng hợp amoniac cần điều kiện nhiệt độ, áp suất và xúc tác thích hợp; các điều kiện này không làm thay đổi cách đếm nguyên tử.
5.3 Ví dụ 3: Cu + HNO3 → Cu(NO3)2 + NO + H2O
Xét Cu phản ứng với HNO3 loãng và NO là sản phẩm khử duy nhất. Cu từ 0 lên +2 nhường 2 electron; N trong HNO3 từ +5 xuống +2 trong NO nhận 3 electron. Bội chung nhỏ nhất là 6, nên chọn 3Cu và 2NO; 3Cu tạo 3Cu(NO3)2. Đếm N ở sản phẩm: 3 × 2 + 2 = 8 N, cần 8HNO3; 8 H cho 4H2O. Kiểm tra O: vế trái 8 × 3 = 24, vế phải 3 × 6 + 2 + 4 = 24. Thu được:
3Cu + 8HNO3 → 3Cu(NO3)2 + 2NO + 4H2O
6. Lỗi thường gặp khi cân bằng và cách tránh
Các lỗi thường gặp là đổi chỉ số, quên nhân hệ số với cả công thức, bỏ sót chất chứa cùng nguyên tố và không rút gọn hệ số. Nên viết phép đếm cụ thể thay vì chỉ nhìn xem phương trình có vẻ cân đối.
6.1 Sai ví dụ 2Mg + O2 → 4MgO
Biểu thức 2Mg + O2 → 4MgO sai ở cả hai nguyên tố: vế trái có 2 Mg và 2 O; vế phải có 4 Mg và 4 O. Giữ 2Mg và O2 ở vế trái thì sản phẩm phải là 2MgO:
2Mg + O2 → 2MgO
Mỗi lần thêm hệ số, em cần đếm lại tất cả nguyên tố, không chỉ một nguyên tố.
6.2 Khi hệ phương trình vô số nghiệm
Với nhiều bài cơ bản, các nghiệm khác nhau chỉ là bội của cùng một bộ hệ số, nên chọn bộ nguyên dương tối giản. Nếu không tìm được nghiệm dương, cần kiểm tra lại công thức và danh sách chất; không thể sửa mọi sơ đồ chỉ bằng đổi hệ số. Một số sơ đồ có nhiều tỉ lệ độc lập, chẳng hạn tạo hỗn hợp sản phẩm, có thể cần dữ kiện bổ sung. Trong phạm vi bài tập này, không để phân số ở đáp án cuối.
7. Bài tập tự luyện có đáp án
Phần bài tập cân bằng phương trình hóa học dưới đây sắp xếp từ dễ đến khó.
7.1 Bài 1–2: phương trình đơn giản
Bài 1: Cân bằng P + O2 → P2O5. Đáp án: 4P + 5O2 → 2P2O5. Vế phải có 10 O và 4 P, vế trái cũng vậy.
Bài 2: Cân bằng Fe2O3 + H2SO4 → Fe2(SO4)3 + H2O. Giữ hệ số 1 trước hai chất chứa Fe. Sản phẩm có 3 nhóm SO4 nên đặt 3H2SO4; lúc này có 6 H nên cần 3H2O. Đáp án: Fe2O3 + 3H2SO4 → Fe2(SO4)3 + 3H2O. Kiểm tra mỗi vế: 2 Fe, 3 S, 6 H và 15 O. Cụ thể O ở vế trái là 3 + 3 × 4 = 15; vế phải là 3 × 4 + 3 = 15.
7.2 Bài 3–4: phản ứng hữu cơ, có ẩn
Bài 3: Cân bằng phản ứng cháy hoàn toàn CnH2n+2 + O2 → CO2 + H2O, với n là số nguyên dương. Dạng trung gian: CnH2n+2 + [(3n + 1)/2]O2 → nCO2 + (n + 1)H2O. Nếu n lẻ, các hệ số đã là số nguyên tối giản. Nếu n chẵn, nhân toàn bộ với 2: 2CnH2n+2 + (3n + 1)O2 → 2nCO2 + 2(n + 1)H2O. Ví dụ n = 1: CH4 + 2O2 → CO2 + 2H2O; n = 2: 2C2H6 + 7O2 → 4CO2 + 6H2O.
Bài 4: Từ phương trình 4Na + O2 → 2Na2O theo sản phẩm được cho, xác định tỉ lệ mol các chất. Đáp án: n(Na) : n(O2) : n(Na2O) = 4 : 1 : 2. Ở mức hạt, tương ứng 4 nguyên tử Na, 1 phân tử O2 và 2 đơn vị công thức Na2O; không gọi Na2O rắn là các phân tử riêng lẻ. Tỉ lệ này không phải tỉ lệ khối lượng.
7.3 Bài 5: chọn hệ số, công thức điền chỗ trống
Bài 5: Điền hệ số và công thức còn thiếu trong sơ đồ ?Na + ? → 2Na2O. Vì sản phẩm được cho là Na2O, vế phải có 4 Na và 2 O; điền 4Na và O2. Kết quả: 4Na + O2 → 2Na2O. Việc chọn sản phẩm phản ứng phải dựa vào đề và điều kiện, không chỉ dựa vào nguyên tử đếm được.
Khi làm bài, hãy giữ nguyên công thức, đặt hệ số, đếm lại từng nguyên tố rồi rút gọn. Với phản ứng phức tạp hơn, dùng đại số hoặc thăng bằng electron để tìm tỉ lệ; sau cùng vẫn phải kiểm tra toàn bộ phương trình.
Câu hỏi thường gặp
Cân bằng phương trình hóa học dựa trên nguyên tắc nào?
Dựa trên sự bảo toàn số nguyên tử của mỗi nguyên tố trong phản ứng hóa học, phù hợp định luật bảo toàn khối lượng. Với phương trình ion, tổng điện tích ở hai vế cũng phải bằng nhau.
Cách cân bằng phương trình hóa học dễ nhất là gì?
Với bài đơn giản, bắt đầu từ nguyên tố chỉ xuất hiện trong một chất ở mỗi vế, đặt hệ số rồi cập nhật số nguyên tử. Với phản ứng cháy chất chỉ chứa C, H hoặc C, H, O, thường cân bằng C trước, H sau rồi đến O. Không có một thứ tự bắt buộc phù hợp mọi phản ứng.
Hệ số và chỉ số trong phương trình hóa học khác nhau thế nào?
Hệ số đứng trước và nhân toàn bộ công thức; chỉ số nằm trong công thức và cho biết thành phần chất. Ví dụ 2H2O có 4 H và 2 O. Khi cân bằng, chỉ đổi hệ số, giữ nguyên chỉ số và các công thức đã xác định đúng.
Làm sao biết phương trình đã cân bằng đúng?
Đếm tổng số nguyên tử từng nguyên tố ở mỗi vế, gồm cả những nguyên tử nằm trong nhiều chất và trong ngoặc. Các tổng phải bằng nhau, bộ hệ số phải nguyên dương tối giản theo yêu cầu bài. Nếu viết dạng ion, kiểm tra thêm điện tích. Cần xác định đúng chất và điều kiện phản ứng trước khi cân bằng.
Khi nào dùng phương pháp thăng bằng electron?
Khi phản ứng có nguyên tố thay đổi số oxi hóa, tức phản ứng oxi hóa – khử, thường học ở lớp 10.
Bạn có làm được hướng dẫn này không?
Có
Không