Trả lời nhanh: Trong hóa học, hiệu suất thu sản phẩm H = (lượng sản phẩm thực tế/lượng sản phẩm lý thuyết) × 100%. Trong vật lý, hiệu suất chuyển hóa năng lượng H = (năng lượng có ích/năng lượng đầu vào) × 100%. Ví dụ lý thuyết thu được 10 g sản phẩm nhưng thực tế thu 8 g thì H = (8/10) × 100% = 80%. Các lượng đem chia phải cùng đơn vị; riêng hóa học phải so sánh cùng một sản phẩm.
❓ Công thức tính hiệu suất phản ứng hóa học viết thế nào?
❓ Khi đề cho sẵn hiệu suất thì tính lượng chất tham gia và sản phẩm ra sao?
❓ Công thức hiệu suất trong vật lý khác gì hóa học?
1. Hiệu suất là gì?
Hiệu suất cho biết phần kết quả mong muốn đạt được so với mức lý thuyết hoặc phần năng lượng có ích so với năng lượng cung cấp. Khi viết dưới dạng hiệu suất phần trăm, con số này được hiểu theo mỗi 100 phần. Chẳng hạn H = 80% nghĩa là đạt 80 trong 100 phần. Để tính lượng sản phẩm hoặc nguyên liệu, có thể đổi thành hệ số k = 80/100 = 0,8; k không phải 80.
Với hiệu suất thu sản phẩm tinh khiết và hiệu suất chuyển hóa năng lượng xét đúng trong bài này, 0% ≤ H ≤ 100%. H = 100% là mốc lý tưởng khi không mất phần kết quả mong muốn; nhiều quá trình thực tế có H thấp hơn. Ví dụ khi sạc điện thoại, một phần điện năng chuyển thành nhiệt thay vì được tích trữ trong pin. Nếu tính ra H > 100%, cần kiểm tra đơn vị, lượng lý thuyết, độ tinh khiết và phạm vi năng lượng được tính.
2. Công thức tính hiệu suất phản ứng hóa học
Giả sử phương trình đã cân bằng cho phép tính tối đa m gam sản phẩm từ lượng nguyên liệu ban đầu, khi phản ứng và thu hồi sản phẩm đều đạt 100%. Thực tế thu được m′ gam sản phẩm tinh khiết. Hiệu suất cho biết m′ chiếm bao nhiêu phần trăm của m.
2.1 Tính theo sản phẩm
Khối lượng lý thuyết là lượng sản phẩm tối đa tính theo phương trình đã cân bằng và lượng chất giới hạn ban đầu, giả sử phản ứng tạo sản phẩm mong muốn hoàn toàn; khối lượng thực tế là lượng sản phẩm tinh khiết thật sự thu được. Ví dụ lý thuyết là 10 g, thực tế là 8 g thì lấy 8 chia 10, không lấy 10 chia 8.
H = (m′/m) × 100%
Nếu tính theo số mol:
H = (n′/n) × 100%
Trong đó m, n lần lượt là khối lượng và số mol sản phẩm lý thuyết; m′, n′ là khối lượng và số mol sản phẩm thực tế. Phải so sánh cùng sản phẩm, cùng đơn vị: g với g hoặc mol với mol, không chia g cho mol. Mol là đơn vị đo lượng chất; khi cần đổi khối lượng sang số mol, dùng n = m/M, với M là khối lượng mol tính bằng g/mol.
2.2 Tính theo chất tham gia: khi nào dùng được?
Độ chuyển hóa của một chất = (số mol chất đó đã phản ứng/số mol chất đó ban đầu) × 100%.
Độ chuyển hóa cho biết bao nhiêu phần chất ban đầu đã phản ứng, còn hiệu suất thu sản phẩm cho biết thu được bao nhiêu sản phẩm mong muốn. Hai giá trị chỉ bằng nhau trong mô hình đơn giản khi xét chất giới hạn, chất ấy chỉ tham gia phản ứng tạo sản phẩm đang xét và sản phẩm được thu hồi hoàn toàn. Nếu có phản ứng phụ hoặc mất sản phẩm khi thu hồi, không được tự coi hai giá trị là một. Ví dụ nguyên liệu có thể phản ứng hết nhưng sản phẩm chỉ thu được 80% do hao hụt.
3 lưu ý khi tính hiệu suất:
- Nếu biết lượng của nhiều chất tham gia, hãy tìm chất giới hạn (còn gọi là chất thiếu): chất sẽ hết trước nếu phản ứng theo đúng phương trình và diễn ra hoàn toàn. Chất này quyết định lượng sản phẩm lý thuyết. Không chọn chỉ dựa vào chất có khối lượng hoặc số mol nhỏ hơn.
- Ghi rõ từng số liệu là lượng ban đầu, lượng đã phản ứng, sản phẩm lý thuyết hay sản phẩm thực tế. Nếu nguyên liệu có tạp chất, phải tính lượng chất tinh khiết trước; tạp chất không tự được tính là chất tham gia phản ứng.
- Với chuỗi giai đoạn nối tiếp, khi mỗi hiệu suất được tính trên lượng sản phẩm thực sự chuyển sang bước tiếp theo và không có nguồn nguyên liệu bổ sung hay tái chế làm thay đổi cách tính, có thể nhân các hệ số hiệu suất. Ví dụ H₁ = 90%, H₂ = 80% thì hệ số chung k = 0,9 × 0,8 = 0,72, tương ứng H chung = 72%. Đây là phần mở rộng, không cần dùng cho bài một phản ứng.
3. Tính khối lượng chất khi có hiệu suất
Trước hết xác định đề cho lượng nguyên liệu để tìm sản phẩm, hay cho lượng sản phẩm cần thu để tìm nguyên liệu. Đổi hiệu suất thành hệ số k: nếu H = 80% thì k = 0,8. Ký hiệu mlt dưới đây là khối lượng tính theo phương trình ở mức 100%; nó chỉ chất nào sẽ được nói rõ trong từng trường hợp.
3.1 Khối lượng nguyên liệu cần đưa vào để thu lượng sản phẩm yêu cầu
Trường hợp này đề cho lượng sản phẩm thực tế muốn thu. Hãy tính lượng nguyên liệu cần dùng ở mức 100% trước, gọi là mlt. Sau đó chia cho k để tìm lượng nguyên liệu tinh khiết cần đưa vào, trong mô hình hiệu suất không đổi và các chất còn lại đủ hoặc dư:
m nguyên liệu cần đưa vào = mlt/k, với 0 < k ≤ 1.
3.2 Khối lượng sản phẩm thực tế
Trường hợp này đề cho lượng nguyên liệu ban đầu. Tính lượng sản phẩm lý thuyết mlt theo chất giới hạn, rồi nhân với k để tìm lượng sản phẩm thực tế:
m sản phẩm thực tế = mlt × k, với 0 ≤ k ≤ 1.
| Đại lượng cần tìm |
Công thức |
Khi 0 < H < 100% |
| Nguyên liệu cần đưa vào để thu lượng sản phẩm yêu cầu |
mlt của nguyên liệu/k |
Lớn hơn lượng nguyên liệu tính ở mức 100% cho cùng yêu cầu sản phẩm |
| Sản phẩm thực tế từ lượng nguyên liệu ban đầu đã cho |
mlt của sản phẩm × k |
Nhỏ hơn lượng sản phẩm lý thuyết từ cùng lượng nguyên liệu ban đầu |
Ví dụ H = 80%, tức k = 0,8: nếu lý thuyết tạo 10 g sản phẩm thì thực tế thu 10 × 0,8 = 8 g. Ngược lại, nếu ở mức 100% cần 10 g nguyên liệu để thu lượng sản phẩm yêu cầu thì ở hiệu suất này cần đưa vào 10/0,8 = 12,5 g. Lưu ý 12,5 g là lượng đưa vào, không khẳng định tất cả đều đã phản ứng. Khi H = 100%, hai giá trị bằng nhau; khi H = 0%, không dùng phép chia để tính lượng nguyên liệu nhằm thu một lượng sản phẩm dương.
4. Công thức tính hiệu suất trong vật lý
Đây là phần công thức tính hiệu suất vật lý: lấy phần năng lượng hoặc công có ích chia cho phần năng lượng hoặc công đầu vào của cùng quá trình. “Có ích” nghĩa là phục vụ mục đích đang xét, không có nghĩa năng lượng còn lại biến mất.
4.1 Theo năng lượng và công
H = (E có ích/E đầu vào) × 100%; nếu xét công: H = (Aci/Atp) × 100%.
E biểu thị năng lượng; Aci là công có ích, Atp là công toàn phần cung cấp. Các lượng trong cùng tỉ số phải cùng đơn vị, thường là jun (J). Trong mô hình xét đủ các phần của cùng quá trình, năng lượng đầu vào bằng năng lượng có ích cộng năng lượng hao phí. Nếu dùng kJ và J lẫn nhau, đổi về cùng đơn vị trước: 1 kJ = 1000 J.
Năng lượng có ích hay hao phí phụ thuộc mục đích. Với máy sưởi điện, phần nhiệt làm ấm không gian cần sưởi là có ích; với động cơ dùng để kéo vật, phần năng lượng làm vật chuyển động là có ích, còn nhiệt không phục vụ mục đích đó là hao phí. Trong công thức tính hiệu suất điện, hãy xác định năng lượng đầu vào và đầu ra mong muốn. Chẳng hạn xét bóng đèn dùng để chiếu sáng: ánh sáng là phần có ích, nhiệt tỏa ra không phục vụ mục đích chiếu sáng là phần hao phí.
4.2 Theo công suất
H = (P có ích/P đầu vào) × 100%.
Công suất có ích và công suất đầu vào phải cùng đơn vị, thường là oát (W), với 1 W = 1 J/s. Muốn so với cách tính bằng năng lượng, các công suất phải ứng với cùng quá trình và khoảng thời gian; có thể dùng công suất không đổi hoặc giá trị trung bình trong cùng khoảng đó. Hiệu suất là tỉ số nên không có đơn vị. Ví dụ 350/500 = 0,7, còn (350/500) × 100% = 70%. Khi tính phần có ích từ đầu vào, dùng hệ số k = 0,7; không nhân thêm 100 lần nữa.
5. Các bước vận dụng và lỗi thường gặp
5.1 Quy trình giải bài hiệu suất hóa học
- Viết và cân bằng phương trình. Đổi dữ kiện về số mol khi cần: n = m/M; với khí, n = V/Vm, trong đó Vm là thể tích mol ứng với nhiệt độ và áp suất đề cho.
- Nếu có lượng của nhiều chất, lấy số mol ban đầu mỗi chất chia cho hệ số của nó trong phương trình. Tỉ số nhỏ nhất xác định chất giới hạn; nếu các tỉ số bằng nhau thì các chất được đưa vào đúng tỉ lệ. Ví dụ 2Na + Cl₂ → 2NaCl phải so n(Na)/2 với n(Cl₂)/1, không so trực tiếp n(Na) với n(Cl₂).
- Theo tỉ lệ hệ số trong phương trình, tính lượng sản phẩm lý thuyết từ chất giới hạn. Sau đó dùng H = (thực tế/lý thuyết) × 100%. Nếu đề đã cho H, xác định đúng chiều tính: từ nguyên liệu tìm sản phẩm thì nhân k; từ sản phẩm yêu cầu tìm nguyên liệu thì tính ở mức 100% rồi chia k.
5.2 Mẹo nhớ và lỗi hay mắc
Không dùng riêng mẹo “lấy số nhỏ chia số lớn” để chọn công thức. Trước tiên phải xác định ý nghĩa các lượng. Trong hóa học, lấy lượng sản phẩm thực tế chia lượng lý thuyết của chính sản phẩm đó; trong vật lý, lấy phần có ích chia đầu vào. Số liệu phải cùng đơn vị. Chỉ khi thỏa điều kiện ở mục 2.2 mới được thay hiệu suất thu sản phẩm bằng độ chuyển hóa của chất giới hạn.
Các lỗi hay gặp:
- Không phân biệt lượng nguyên liệu đưa vào, lượng đã phản ứng và lượng sản phẩm thu được.
- Coi độ chuyển hóa của nguyên liệu luôn bằng hiệu suất thu sản phẩm, dù có phản ứng phụ hoặc mất sản phẩm.
- Tính sản phẩm lý thuyết theo chất dư; hoặc tìm chất giới hạn bằng cách so số gam, thay vì so số mol chia cho hệ số.
- Thấy H < 100% rồi kết luận mọi lượng chất tham gia đều phải tăng. Chỉ tăng lượng nguyên liệu cần đưa vào khi đang giữ cố định lượng sản phẩm thực tế muốn thu, trong mô hình áp dụng công thức mục 3.1.
- Nhầm 80% với 80 hoặc 0,08; viết 350/500 = 70% thay vì 350/500 = 0,7 = 70%. Khi dùng 0,7 để tính phần có ích, không nhân thêm 100%.
- Dùng V = n × 24,79 cho dung dịch hoặc cho khí ở mọi điều kiện. Với khí gần lý tưởng ở 25°C, 1 bar, Vm ≈ 24,79 L/mol. Ở nhiệt độ, áp suất khác phải dùng Vm tương ứng hoặc dữ kiện đề cho; không tự áp dụng cho dung dịch.
- Tính H > 100% rồi chấp nhận ngay. Cần kiểm tra cách tính sản phẩm lý thuyết, đơn vị, sản phẩm có lẫn nước hoặc tạp chất không và năng lượng đầu vào đã được tính đủ chưa.
6. Ví dụ có lời giải
6.1 Ví dụ 1: Nung CaCO₃
Đề: nung 0,1 mol CaCO₃ tinh khiết, thu được 0,08 mol CaO tinh khiết. Tính hiệu suất thu CaO. Để liên hệ thêm với chất đã phản ứng, giả sử chỉ có phản ứng phân hủy này và toàn bộ CaO tạo thành được thu hồi.
Phương trình: CaCO₃ → CaO + CO₂ (nung nóng). Hệ số 1 : 1 cho biết 1 mol CaCO₃ phân hủy tạo 1 mol CaO.
Cách 1, tính theo sản phẩm: nếu toàn bộ 0,1 mol CaCO₃ phân hủy thì lý thuyết tạo 0,1 mol CaO. Thực tế thu 0,08 mol CaO; hai lượng đều là số mol của CaO nên có thể đem chia:
H = 0,08/0,1 × 100% = 80%
Cách 2, liên hệ chất tham gia trong điều kiện đã nêu: 0,08 mol CaO thu được tương ứng 0,08 mol CaCO₃ đã phản ứng. Vì không có phản ứng phụ hay mất CaO, độ chuyển hóa của CaCO₃ cũng bằng hiệu suất thu CaO:
H = 0,08/0,1 × 100% = 80%
6.2 Ví dụ 2: Zn tác dụng với Cl₂
Đề: cho 19,5 g Zn tác dụng với 7,747 L Cl₂, thu 36,72 g ZnCl₂ tinh khiết. Tính hiệu suất thu ZnCl₂. Cho Vm khí = 24,79 L/mol ở 25°C, 1 bar; dùng Zn = 65, Cl = 35,5, nên M(ZnCl₂) = 65 + 2 × 35,5 = 136 g/mol.
- Đổi sang mol: n(Zn) = 19,5/65 = 0,3 mol; n(Cl₂) = 7,747/24,79 ≈ 0,3125 mol. Lượng ZnCl₂ thực tế: n = 36,72/136 = 0,27 mol.
- Phương trình: Zn + Cl₂ → ZnCl₂, hệ số là 1 : 1 : 1. So n(Zn)/1 = 0,3 với n(Cl₂)/1 ≈ 0,3125; Zn là chất giới hạn, Cl₂ dư so với tỉ lệ phương trình.
- Theo Zn, lượng ZnCl₂ lý thuyết là 0,3 mol, tương ứng 0,3 × 136 = 40,8 g. Lượng thực tế thu được là 0,27 mol, tương ứng 36,72 g.
- H = (0,27/0,3) × 100% = 90%. Kiểm tra theo khối lượng của cùng sản phẩm: H = (36,72/40,8) × 100% = 90%. Không lấy 36,72 g ZnCl₂ chia trực tiếp cho 19,5 g Zn.
Hai ví dụ vật lý, với số liệu giả định: động cơ nhận công suất 500 W, cho công suất cơ có ích 350 W thì H = (350/500) × 100% = 70%. Đèn nhận 100 J điện năng và phát ra 60 J ánh sáng có ích trong cùng quá trình thì H = (60/100) × 100% = 60%; 40 J còn lại thuộc phần hao phí trong mô hình này.
7. Bài tập tự luyện có đáp án
Bài 1. Tính lượng Na và Cl₂ ban đầu cần đưa vào theo đúng tỉ lệ phương trình để thu 4,68 g NaCl tinh khiết, hiệu suất toàn quá trình 80%; không tính thêm phần nguyên liệu dư ngoài tỉ lệ này. Cho Vm(Cl₂) = 24,79 L/mol ở 25°C, 1 bar; dùng Na = 23, Cl = 35,5.
Đáp án: n(NaCl) thực tế = 4,68/58,5 = 0,08 mol; k = 0,8. Lượng NaCl lý thuyết tương ứng phải là 0,08/0,8 = 0,1 mol. Theo 2Na + Cl₂ → 2NaCl, cần đưa vào n(Na) = 0,1 mol và n(Cl₂) = 0,1/2 = 0,05 mol. Vậy m(Na) = 0,1 × 23 = 2,3 g; V(Cl₂) = 0,05 × 24,79 = 1,2395 L. Đây là lượng nguyên liệu đưa vào theo giả thiết, không phải kết luận toàn bộ đã phản ứng.
Bài 2. Một động cơ nhận công suất đầu vào 500 W và cho công suất có ích 350 W trong cùng chế độ hoạt động. Tính hiệu suất.
Đáp án: H = (350/500) × 100% = 70%. Nếu cần hệ số để nhân vào công suất đầu vào thì dùng k = 0,7.
Bài 3. Một đèn nhận 100 J điện năng, chuyển thành 60 J ánh sáng có ích trong cùng quá trình. Tính hiệu suất chiếu sáng theo dữ kiện này.
Đáp án: H = (60/100) × 100% = 60%. Không viết 60/100 = 60%, vì 60/100 = 0,6.
Bài 4. Phản ứng A → B có hệ số 1 : 1. Đưa vào 0,1 mol A tinh khiết và thu được 0,08 mol B tinh khiết. Tính hiệu suất thu B.
Đáp án: lượng B lý thuyết là 0,1 mol. H = (0,08/0,1) × 100% = 80%. So sánh hai lượng của B, không cần giả định mọi nguyên nhân làm giảm hiệu suất đều là do A chưa phản ứng hết.
8. Hiệu suất khác hiệu quả thế nào?
Trong bài này, hiệu suất là một đại lượng có công thức và ý nghĩa cụ thể: lượng sản phẩm thu được so với lý thuyết, hoặc năng lượng có ích so với đầu vào. “Hiệu quả” thường diễn tả mức đạt mục tiêu, nên cần biết mục tiêu và tiêu chí đánh giá. Không dùng câu “làm đúng cách/làm đúng việc” thay cho định nghĩa trong bài tính. Tỉ số doanh thu/chi phí là một chỉ tiêu khác, không có cùng giới hạn 100% như hiệu suất chuyển hóa năng lượng.
Câu hỏi thường gặp
Hiệu suất có thể lớn hơn 100% không?
Với sản phẩm tinh khiết, lượng lý thuyết được tính đúng và không có nguồn chất bổ sung ngoài dữ kiện, hiệu suất thu sản phẩm không vượt 100%. Hiệu suất chuyển hóa năng lượng cũng không vượt 100% khi tính đủ đầu vào và đúng quá trình. Nếu kết quả đo vượt 100%, có thể sản phẩm chưa khô, lẫn tạp chất hoặc cách tính, phép đo chưa đúng. Không suy rằng thiết bị tự tạo thêm năng lượng. Một số chỉ số khác như hệ số hiệu quả của bơm nhiệt có thể lớn hơn 1, nhưng đó là đại lượng khác, không áp dụng máy móc công thức và giới hạn của bài này.
Hiệu suất 90% nghĩa là gì?
Trong hóa học, H = 90% nghĩa là lượng sản phẩm tinh khiết thu được bằng 0,9 lần lượng lý thuyết; phần chưa thu được là 10% lượng sản phẩm lý thuyết, không nhất thiết là 10% nguyên liệu chưa phản ứng. Trong vật lý, 90% nghĩa là phần có ích bằng 0,9 lần năng lượng hoặc công suất đầu vào đang xét.
Hiệu suất có đơn vị không?
Không. Hiệu suất là một tỉ số, viết dạng số thập phân hoặc phần trăm.
Khi nào tính hiệu suất theo chất tham gia?
Chỉ khi có đủ dữ kiện để suy ra lượng chất giới hạn tạo sản phẩm mong muốn, đồng thời không có phản ứng phụ hoặc hao hụt thu hồi làm khác đi tỉ lệ ở mục 2.2. Nếu chỉ biết lượng ban đầu và lượng đã phản ứng, trước hết bạn tính được độ chuyển hóa của chất đó; chưa chắc tính được hiệu suất thu sản phẩm.
Hiệu suất khác hiệu quả thế nào?
Hiệu suất trong bài là tỉ số định lượng giữa phần kết quả mong muốn và mức lý thuyết hoặc đầu vào. Hiệu quả nói đến việc đạt mục tiêu theo tiêu chí đang xét. Hai từ có thể gần nhau trong lời nói, nhưng khi giải toán phải theo đúng đại lượng và công thức được định nghĩa.
Luyện thêm các dạng bài tính toán khác sẽ giúp bạn quen cách đặt công thức và trình bày lời giải gọn hơn, như các bài ở khối gợi ý bên dưới.
Xem thêm các bài toán tính toán liên quan: