Trả lời nhanh: Bảng nguyên tử khối giúp tra giá trị khối lượng nguyên tử để tính khối lượng của phân tử, đơn vị công thức và giải bài tập hóa học. Các giá trị gần đúng thường dùng là H = 1, C = 12, O = 16, Na = 23, Fe = 56. Ví dụ, H₂O gồm 2 nguyên tử H và 1 nguyên tử O nên có phân tử khối bằng 2 × 1 + 16 = 18. Khi làm bài, ưu tiên số liệu đề bài cho.
❓ Nguyên tử khối khác số khối ở điểm nào?
❓ Làm sao nhớ nhanh nguyên tử khối của các nguyên tố?
❓ Vì sao clo có nguyên tử khối là 35,5?
1. Nguyên tử khối là gì?
Nguyên tử khối cho biết nguyên tử nặng bao nhiêu khi so với đơn vị khối lượng nguyên tử, còn quen gọi là đơn vị cacbon (đvC, ký hiệu quốc tế là u hoặc Da). Nguyên tử rất nhỏ nên dùng đơn vị này thuận tiện hơn gam. Ví dụ, khối lượng một nguyên tử cacbon-12 bằng đúng 12 u. Trước khi tính toán, bạn chỉ cần biết cách tra ký hiệu và giá trị trong bảng nguyên tử khối.
1.1 Đơn vị khối lượng nguyên tử (đvC, u)
Khối lượng một nguyên tử rất nhỏ; chẳng hạn một nguyên tử cacbon-12 chỉ nặng khoảng 1,99 × 10^-23 g. Để viết gọn hơn, người ta dùng đơn vị khối lượng nguyên tử, quen gọi là đơn vị cacbon, ký hiệu đvC. Ký hiệu quốc tế u và Da chỉ cùng một đơn vị; trong tài liệu học tập bạn cũng có thể gặp cách viết amu.
1 u bằng 1/12 khối lượng một nguyên tử cacbon-12 trung hòa, ở trạng thái cơ bản. Khi viết O = 16 trong bảng học tập, ta hiểu khối lượng nguyên tử oxi xấp xỉ 16 u. Cần phân biệt: khối lượng nguyên tử có thể ghi bằng u; còn nguyên tử khối tương đối, ký hiệu Aᵣ, là tỉ số so sánh với 1 u nên không có đơn vị. Vì vậy, Aᵣ(O) ≈ 16 tương ứng với khối lượng nguyên tử oxi khoảng 16 u. Trong bài, các cách viết H = 1, O = 16 là giá trị tra bảng gần đúng.
1.2 Nguyên tử khối có phải là số khối không?
Không. Hãy phân biệt số đo khối lượng với số lượng hạt trong hạt nhân.
- Nguyên tử khối tương đối là tỉ số giữa khối lượng nguyên tử và 1 u. Giá trị này không có đơn vị và có thể là số thập phân; khối lượng nguyên tử tương ứng thì được ghi bằng u.
- Số khối (ký hiệu A) là tổng số proton và neutron trong hạt nhân của một nguyên tử: A = Z + N. Proton là hạt mang điện dương; neutron là hạt không mang điện. Số khối luôn là số nguyên.
Với một đồng vị cụ thể, khối lượng nguyên tử tính bằng u thường gần số khối vì mỗi proton hoặc neutron có khối lượng gần 1 u, còn electron nhẹ hơn nhiều. Đây chỉ là gần đúng: chẳng hạn Cl-35 có số khối 35 và khối lượng nguyên tử khoảng 34,97 u. Giá trị trung bình của clo trong bảng không phải số khối của một nguyên tử clo riêng lẻ.
Cũng đừng nhầm với số hiệu nguyên tử. Số hiệu chính là Z, tức số proton, dùng để xác định vị trí nguyên tố trong bảng tuần hoàn. Ví dụ oxi có Z = 8, còn giá trị nguyên tử khối gần đúng thường dùng là 16. Số 8 cho biết có 8 proton; số 16 được dùng khi tính khối lượng. Không lấy số proton thay cho nguyên tử khối.
1.3 Quy đổi u sang gam và kilogam
Phần quy đổi này dùng khi đề yêu cầu khối lượng của một nguyên tử theo gam hoặc kilogam; nếu chỉ tính phân tử khối, bạn chưa cần học thuộc. Để liên hệ với mol, hằng số Avogadro (N_A) cho biết một mol chứa đúng 6,02214076 × 10^23 hạt. Đơn vị u và gam là hai đơn vị khối lượng khác nhau, với quan hệ gần đúng:
1 u ≈ 1,66054 × 10^-24 g, tương đương 1,66054 × 10^-27 kg. Dấu ≈ nghĩa là xấp xỉ; không coi 1 u bằng chính xác 1 chia cho trị số của N_A rồi gắn đơn vị gam.
Hai cách viết cần nhớ:
- 1 u ≈ 1,6605 × 10^-24 g
- 1 u ≈ 1,66054 × 10^-27 kg
Khối lượng nguyên tử và khối lượng mol là hai đại lượng khác nhau. Một nguyên tử Na có khối lượng khoảng 23 u; một mol nguyên tử Na có khối lượng khoảng 23 g, nên khối lượng mol M(Na) ≈ 23 g/mol. Trong bài tập phổ thông, có thể dùng cùng trị số 23 cho hai phép tính này, nhưng phải ghi đúng đơn vị. Mol là đơn vị đếm một lượng hạt rất lớn, không phải đơn vị khối lượng.
Bảng nguyên tử khối và hóa trị các nguyên tố thường gặp
Xem thêm cách tìm và tính toán liên quan đến số và công thức:
2. Bảng nguyên tử khối các nguyên tố thường gặp
Bảng nguyên tử khối là bảng ghi nguyên tử khối cùng các thông tin đi kèm như ký hiệu và hóa trị của nguyên tố. Không cần học hết ngay: trước tiên hãy tập tra đúng ký hiệu, tìm đúng giá trị và dùng số đó trong công thức. Hóa trị là thông tin hỗ trợ lập công thức, không phải khối lượng hay số proton.
2.1 Bảng 30 nguyên tố thường gặp
Bảng dưới đây là bảng nguyên tử khối lớp 8 gồm 30 nguyên tố được chọn để tra cứu, không phải đầy đủ 30 nguyên tố đầu của bảng tuần hoàn. Các giá trị là số liệu gần đúng thường dùng trong bài tập phổ thông; khi đề bài cho số khác, hãy dùng số của đề. Cột hóa trị nêu các giá trị thường gặp theo cách lập công thức ở phổ thông, không thay thế bảng số oxi hóa.
| Số p |
Tên nguyên tố |
Ký hiệu |
Nguyên tử khối |
Hóa trị thường gặp |
| 1 |
Hiđro |
H |
1 |
I |
| 2 |
Heli |
He |
4 |
|
| 3 |
Liti |
Li |
7 |
I |
| 4 |
Beri |
Be |
9 |
II |
| 5 |
Bo |
B |
11 |
III |
| 6 |
Cacbon |
C |
12 |
IV, II |
| 7 |
Nitơ |
N |
14 |
II, III, IV, V… |
| 8 |
Oxi |
O |
16 |
II |
| 9 |
Flo |
F |
19 |
I |
| 10 |
Neon |
Ne |
20 |
|
| 11 |
Natri |
Na |
23 |
I |
| 12 |
Magie |
Mg |
24 |
II |
| 13 |
Nhôm |
Al |
27 |
III |
| 14 |
Silic |
Si |
28 |
IV |
| 15 |
Photpho |
P |
31 |
III, V |
| 16 |
Lưu huỳnh |
S |
32 |
II, IV, VI… |
| 17 |
Clo |
Cl |
35,5 |
I… |
| 18 |
Agon |
Ar |
39,9 |
|
| 19 |
Kali |
K |
39 |
I |
| 20 |
Canxi |
Ca |
40 |
II |
| 24 |
Crom |
Cr |
52 |
II, III, VI |
| 25 |
Mangan |
Mn |
55 |
II, IV, VII… |
| 26 |
Sắt |
Fe |
56 |
II, III |
| 29 |
Đồng |
Cu |
64 |
I, II |
| 30 |
Kẽm |
Zn |
65 |
II |
| 35 |
Brom |
Br |
80 |
I… |
| 47 |
Bạc |
Ag |
108 |
I |
| 56 |
Bari |
Ba |
137 |
II |
| 80 |
Thủy ngân |
Hg |
201 |
I, II |
| 82 |
Chì |
Pb |
207 |
II, IV |
2.2 Cách đọc bảng: số proton, ký hiệu, nguyên tử khối, hóa trị
Bảng có năm cột. Ngoài tên nguyên tố, hãy chú ý bốn thông tin sau:
- Số p: số proton, cũng là số hiệu nguyên tử Z.
- Ký hiệu hóa học: ký hiệu đại diện cho nguyên tố, như Fe là sắt. Ký hiệu có một hoặc hai chữ cái: chữ đầu viết hoa, chữ sau viết thường; Co và CO không có cùng ý nghĩa.
- Nguyên tử khối: giá trị dùng để tính khối lượng nguyên tử, phân tử hoặc đơn vị công thức. Ví dụ hàng Fe cho giá trị gần đúng 56; đừng lấy số proton 26 để tính khối lượng.
- Hóa trị: khả năng liên kết, thường biểu diễn bằng số La Mã như I, II, III để lập công thức. Một nguyên tố có thể có nhiều hóa trị. Ô để trống của He, Ne, Ar nghĩa là bảng không nêu hóa trị thông thường cho các khí hiếm này.
Ví dụ đọc hàng Na: tên natri, ký hiệu Na, có 11 proton, giá trị nguyên tử khối gần đúng 23 và hóa trị I. Đọc tương tự với Fe: số proton 26, giá trị nguyên tử khối 56, hóa trị thường gặp II hoặc III. Bảng này dùng Cl = 35,5; Ar = 39,9 và K = 39. Một số tài liệu lấy Ar = 40, vì vậy luôn thống nhất theo đề bài hoặc bảng được yêu cầu sử dụng.
3. Nguyên tử khối trung bình và vì sao có số thập phân
Nhiều nguyên tố trong tự nhiên tồn tại dưới dạng hỗn hợp các đồng vị, tức các nguyên tử cùng số proton nhưng khác số neutron. Ví dụ Cl-35 và Cl-37 đều có 17 proton, nhưng lần lượt có 18 và 20 neutron. Giá trị tra cho clo phản ánh nguyên tử khối trung bình của hỗn hợp ấy. Lưu ý: số thập phân không chỉ xuất hiện do có nhiều đồng vị. Ngay khối lượng của một đồng vị riêng lẻ tính bằng u cũng thường không phải số nguyên.
3.1 Công thức tính nguyên tử khối trung bình
Nguyên tử khối trung bình = (a₁ × p₁ + a₂ × p₂ + …)/100, với a₁, a₂… là nguyên tử khối tương đối của các đồng vị và p₁, p₂… là phần trăm số nguyên tử tương ứng.
Ví dụ, 75% nghĩa là trung bình trong 100 nguyên tử có 75 nguyên tử thuộc đồng vị đó. Tổng các tỉ lệ phải bằng 100%. Nếu đề cho tỉ lệ dạng 0,75 và 0,25 thì nhân trực tiếp rồi cộng, không chia thêm cho 100. Trong bài tập gần đúng, đề có thể cho phép lấy số khối thay cho nguyên tử khối của từng đồng vị.
3.2 Ví dụ Cl với hai đồng vị
Để minh họa cách tính, giả sử một mẫu clo có 75% số nguyên tử là Cl-35 và 25% là Cl-37; lấy gần đúng nguyên tử khối hai đồng vị là 35 và 37:
- Phần của Cl-35: 35 × 75 = 2625.
- Phần của Cl-37: 37 × 25 = 925.
- Cộng lại rồi chia 100: (2625 + 925)/100 = 35,5. Đây là trung bình có tính đến số lượng mỗi loại nguyên tử, không phải (35 + 37)/2 = 36.
Giá trị 35,5 không có nghĩa một nguyên tử clo chứa 35,5 hạt trong hạt nhân. Nó là giá trị trung bình gần đúng của nhiều nguyên tử. Số liệu đồng vị tự nhiên và khối lượng đồng vị chính xác cho giá trị thường dùng khoảng 35,45; trong nhiều bài tập phổ thông người ta quy ước lấy Cl = 35,5. Tương tự, Cu thường lấy 64. Không tự thay đổi số liệu giữa chừng khi giải cùng một bài.
4. Bảng nguyên tử khối chuẩn quốc tế đọc thế nào?
Đây là phần đọc thêm; người mới chỉ cần nắm bảng gần đúng ở mục 2 trước. Bảng tuần hoàn có 118 nguyên tố, nhưng không phải nguyên tố nào cũng được gán nguyên tử khối chuẩn. Khi tra dữ liệu quốc tế của IUPAC/CIAAW, hãy đọc năm công bố và chú giải của chính bảng đó; bảng chuẩn có số lẻ, khoảng giá trị hoặc ký hiệu khác với bảng học tập rút gọn.
4.1 Số trong ngoặc đơn và ngoặc vuông
- Ngoặc đơn: các chữ số trong ngoặc chỉ độ không đảm bảo của những chữ số cuối cùng, không phải cộng thêm vào nguyên tử khối. Ví dụ He = 4,002602(2) có phần độ không đảm bảo tương ứng 0,000002. Người mới làm bài phổ thông có thể dùng giá trị đề bài cho, chưa cần tính với phần này.
- Ngoặc vuông: phải xem bên trong có một số hay hai đầu mút. Trên bảng tuần hoàn IUPAC, một số nguyên riêng như [209] ở Po biểu thị số khối của đồng vị có chu kỳ bán rã dài nhất đã được xác nhận theo dữ liệu của bảng. Đây không phải nguyên tử khối trung bình. Không suy rằng mọi nguyên tố phóng xạ đều phải ghi như vậy; chẳng hạn urani vẫn có nguyên tử khối chuẩn.
4.2 Nguyên tố có giá trị dạng khoảng
Một cặp số như H = [1,00784; 1,00811] biểu thị khoảng nguyên tử khối chuẩn do thành phần đồng vị thay đổi giữa các mẫu tự nhiên thông thường. Nó khác với một số nguyên đơn lẻ trong ngoặc vuông ở mục trên. Một số nguyên tố được ghi dạng khoảng gồm H, Li, B, C, N, O. Khi làm bài phổ thông, dùng giá trị gần đúng mà đề hoặc tài liệu học tập quy định.
Không dùng mẹo “nguyên tử khối chẵn thì số proton chẵn, lẻ thì số proton lẻ”. Hai đại lượng này không có quy tắc chẵn/lẻ chung: chẳng hạn N có 7 proton nhưng giá trị nguyên tử khối thường dùng là 14. Muốn biết số proton, tra cột số p; muốn tính khối lượng, tra cột nguyên tử khối.
5. Cách học thuộc bảng nguyên tử khối
Bạn chưa cần học thuộc toàn bảng. Hãy bắt đầu bằng H = 1, C = 12, N = 14, O = 16 rồi tập tính các chất quen thuộc. Nếu đề cho sẵn số liệu, ưu tiên dùng số liệu đó. Một cách học thuộc bảng nguyên tử khối là học ít giá trị mỗi lần, dùng ngay trong bài tập và tự kiểm tra lại sau một thời gian.
5.1 Làm bài tập thường xuyên
Mỗi lần học 4–5 nguyên tố, che cột giá trị rồi tự điền lại. Sau đó dùng chúng để tính H₂O, CO₂ hoặc một chất đang học. Ví dụ H₂O có 2 nguyên tử H và 1 nguyên tử O nên tính 2 × 1 + 16 = 18. Lặp lại sau một ngày và vài ngày tiếp theo sẽ giúp bạn nhận ra những giá trị mình hay nhầm.
5.2 Học qua bài ca nguyên tử khối
Bài ca nguyên tử khối có vần điệu nên có thể hỗ trợ ghi nhớ các giá trị gần đúng. Tuy nhiên, bài vè không thay thế việc tra số liệu và không giúp phân biệt số proton với nguyên tử khối. Bạn có thể chọn một đoạn phù hợp để học:
Hidro số 1 bạn ơi
Liti số 7 nhớ ngay dễ dàng
Cacbon thì nhớ 12
Nito 14 bạn thời chớ quên
Oxy 16 trăng lên
Flo 19 vấn vương riêng sầu
Hay bài:
Hidro là 1
12 cột Cacbon
Nitơ 14 tròn
Oxi trăng 16
Natri hay láu táu
Nhảy tót lên 23
Khiến Magie gần nhà
Ngậm ngùi nhận 24
27 nhôm la lớn
Lưu huỳnh giành 32
Khác người thật là tài
Clo 35 rưỡi (35,5)
Kali thích 39
Canxi tiếp 40
55 Mangan cười
Sắt đây rồi 56
64 đồng nổi cáu
vì kém kẽm 65
80 brom nằm
xa bạc 108
Bari thì chán ngán
137 ích chi
Kém người ta còn gì
Thuỷ ngân 201
Còn lại chì một cột
207 thật to
Heli thì buồn so
Mình đây được có 4
Liti thật khiêm tốn
Số 7 là được rồi
Số 9 Beri ngồi
Trêu bạn Bo 11
19 đây chết ngột
Flo đang than phiền
Nêon thì cười hiền
Tớ 20 tròn chẵn
Silic người đứng đắn
Nhận 28 đẹp ko
Photpho đỏ hồng hồng
Nhận 31 cuối tháng
Agon cười trong sáng
Các giá trị cần bổ sung sau đoạn trên là Ar = 39,9 và Cr = 52 theo bảng của bài. Bài vè dùng Hg = 201, Cu = 64 và các
giá trị gần đúng khác; nếu đề cho số liệu khác thì theo đề, không theo bài vè.
5.3 Lỗi thường gặp khi ghi nhớ
- Chỉ đọc một lần là nghĩ mình đã thuộc. Thực tế cần luyện lặp lại.
- Nhầm giá trị gần đúng trong bài vè với số liệu có nhiều chữ số trong bảng quốc tế. Không trộn hai bộ số liệu khi giải cùng một bài.
- Nhầm số proton với nguyên tử khối, hoặc nhầm Ar = 39,9 với K = 39.
- Bỏ luôn việc tra bảng tuần hoàn vì đã có mẹo.
Lộ trình dễ theo là học H, C, N, O trước; tiếp đến Na, Mg, Al, S, Cl, K, Ca; rồi thêm Fe, Cu, Zn, Ag, Ba khi gặp trong bài. Học cách tra và sử dụng trước, mở rộng số lượng nguyên tố sau.
6. Ứng dụng bảng nguyên tử khối trong bài tập hóa học
Cách tính chung là đếm số nguyên tử của từng nguyên tố trong công thức, nhân với giá trị tra bảng rồi cộng lại. Với chất gồm các phân tử riêng như H₂O, CO₂, ta tính phân tử khối. Với chất ion như NaCl, CaCO₃, CuSO₄, nên gọi là khối lượng công thức: vẫn cộng theo công thức hóa học nhưng không coi chất đó gồm các phân tử riêng lẻ. Ví dụ chỉ số 4 trong SO₄ nghĩa là có 4 nguyên tử O trong một đơn vị công thức; nguyên tố không có chỉ số thì hiểu là 1.
6.1 Ví dụ 1: Tìm nguyên tố trong muối XSO₄
Đề bài: kim loại X tạo muối XSO₄ có khối lượng công thức tương đối bằng 160. Tìm X, dùng các giá trị gần đúng trong bảng. Mỗi đơn vị công thức XSO₄ có 1 nguyên tử X, 1 nguyên tử S và 4 nguyên tử O.
- Tra bảng: S = 32, O = 16.
- Gọi x là nguyên tử khối của X. Tổng khối lượng theo công thức cho: x + 32 + 4 × 16 = 160.
- Phần SO₄ có giá trị 32 + 4 × 16 = 96, nên x = 160 − 96 = 64.
- Tra cột nguyên tử khối: giá trị 64 ứng với đồng, ký hiệu Cu; không tra cột số proton.
Vậy X là Cu, muối là CuSO₄. Kiểm tra: 64 + 32 + 4 × 16 = 160, đúng với đề.
6.2 Ví dụ 2: Tìm nguyên tố có nguyên tử khối gấp 2 lần oxi
- Tra bảng: oxi có giá trị nguyên tử khối gần đúng 16. Không dùng số proton 8 cho phép tính này.
- Gấp 2 lần: 2 × 16 = 32.
- Tra ngược bảng: giá trị nguyên tử khối gần đúng 32 ứng với lưu huỳnh, ký hiệu S.
Vậy nguyên tố cần tìm là S.
6.3 Bài tập tự luyện có đáp án
Bài 1. Tính phân tử khối tương đối của H₂O. Một phân tử có 2 H và 1 O nên kết quả là 2 × 1 + 16 = 18; khối lượng một phân tử tương ứng khoảng 18 u.
Bài 2. Tính phân tử khối tương đối của CO₂. Một phân tử có 1 C và 2 O nên kết quả là 12 + 2 × 16 = 44; khối lượng một phân tử tương ứng khoảng 44 u.
Bài 3. Tính khối lượng công thức tương đối của NaCl. Theo công thức có 1 Na và 1 Cl: 23 + 35,5 = 58,5. Không gọi đây là khối lượng của một phân tử NaCl riêng lẻ trong tinh thể muối.
Bài 4. Tính khối lượng công thức tương đối của CaCO₃. Theo công thức có 1 Ca, 1 C và 3 O: 40 + 12 + 3 × 16 = 100.
Bài 5. Tìm X biết hợp chất XO có khối lượng công thức tương đối bằng 40. Gọi x là nguyên tử khối của X: x + 16 = 40, nên x = 24. Tra bảng được X là Mg; hợp chất là MgO.
Khi làm bài, hãy thực hiện theo ba bước: nhận đúng ký hiệu nguyên tố → đếm số nguyên tử trong công thức → nhân với giá trị tra bảng rồi cộng lại. Phân biệt số proton, số khối, khối lượng nguyên tử tính bằng u và khối lượng mol tính bằng g/mol. Nếu chưa nhớ giá trị nào, cứ tra bảng; hiểu cách dùng quan trọng hơn học thuộc ngay toàn bộ.
Câu hỏi thường gặp
Nguyên tử khối của Fe, Cu, Zn là bao nhiêu?
Các giá trị gần đúng thường dùng là Fe = 56, Cu = 64, Zn = 65. Chẳng hạn Aᵣ(Fe) ≈ 56, khối lượng nguyên tử Fe khoảng 56 u, còn khối lượng mol nguyên tử Fe khoảng 56 g/mol. Khi đề cho số liệu khác, dùng số liệu của đề.
Học sinh lớp 8 cần học thuộc những nguyên tố nào?
Không có danh sách duy nhất áp dụng cho mọi bài kiểm tra. Người mới nên học H, C, N, O trước, sau đó thêm Na, Mg, Al, S, Cl, K, Ca và các nguyên tố hay gặp như Fe, Cu, Zn. Nếu giáo viên có danh sách hoặc bảng số liệu riêng, hãy theo tài liệu đó.
Đơn vị của nguyên tử khối là gì?
Khối lượng nguyên tử có thể tính bằng u (Da), quen gọi là đvC; 1 u bằng 1/12 khối lượng nguyên tử cacbon-12 theo điều kiện chuẩn của định nghĩa. Còn nguyên tử khối tương đối Aᵣ là một tỉ số nên không có đơn vị. Ví dụ khối lượng nguyên tử khoảng 16 u tương ứng Aᵣ ≈ 16.
Nguyên tử khối có phải khối lượng mol không?
Không. Khối lượng nguyên tử nói về một nguyên tử, có thể dùng đơn vị u; khối lượng mol cho biết khối lượng trên một mol, có đơn vị g/mol. Trong tính toán phổ thông, chúng có thể dùng cùng trị số gần đúng: một nguyên tử Na khoảng 23 u, còn một mol nguyên tử Na khoảng 23 g, nên M(Na) ≈ 23 g/mol.
Số hiệu nguyên tử có phải nguyên tử khối không?
Không. Số hiệu nguyên tử Z là số proton. Ví dụ clo có Z = 17, còn giá trị nguyên tử khối gần đúng thường dùng là 35,5. Số 17 dùng để nhận biết nguyên tố; 35,5 dùng khi tính khối lượng theo bảng của bài.
Xem thêm các bài học tập liên quan:
Bạn có làm được hướng dẫn này không?
Có
Không