Trả lời nhanh: Công thức xác suất có điều kiện của A khi biết B đã xảy ra là P(A|B) = P(A ∩ B)/P(B), với P(B) > 0. Đọc là “xác suất của A với điều kiện B”. Nếu không gian mẫu hữu hạn có các kết quả đồng khả năng, còn có thể tính P(A|B) = n(A ∩ B)/n(B). Hiểu đơn giản: chỉ xét các kết quả thuộc B, rồi tìm phần trong đó cũng thuộc A.
Trong bài xác suất có điều kiện, điều quan trọng là phân biệt điều đã biết và điều cần tìm. Chẳng hạn, “chọn được lá K, biết lá đã chọn là J, Q hoặc K” khác với “chọn được J, Q hoặc K, biết lá đã chọn là K”. Bài viết hướng dẫn cách đọc ký hiệu, chọn đúng mẫu số và giải từng ví dụ.
1. Xác suất có điều kiện là gì? Định nghĩa và ký hiệu chuẩn
1.1 Khái niệm và quy ước ký hiệu P(A|B)
Không gian mẫu Ω là tập hợp tất cả kết quả có thể xảy ra của phép thử. Biến cố là một nhóm kết quả trong tập hợp đó. Khi biết thêm B đã xảy ra, ta chỉ xét những kết quả thuộc B; xác suất của A trong phạm vi này gọi là xác suất có điều kiện.
Ký hiệu P(A|B) đọc là “xác suất của A với điều kiện B”. Phần bên phải dấu | là điều đã biết, phần bên trái là điều cần tìm. Công thức tỉ số trong bài chỉ dùng khi P(B) > 0; nếu P(B) = 0 thì không áp dụng phép chia này. Điều kiện không nhất thiết là sự kiện xảy ra trước về thời gian.
Khi đảo thứ tự điều kiện, ta có xác suất của B với điều kiện A, ký hiệu P(B|A), với P(A) > 0. Lúc này ta chỉ xét các kết quả thuộc A. P(A|B) và P(B|A) không nhất thiết bằng nhau, nên phải đọc đúng thứ tự.
1.2 Bản chất thu hẹp không gian mẫu và cách tính bằng số phần tử
Bản chất hình học và tập hợp của xác suất có điều kiện chính là hiện tượng thu hẹp không gian mẫu. Ban đầu, phép thử ngẫu nhiên được đo lường trên toàn bộ không gian Ω. Khi sự kiện B được xác nhận đã xuất hiện, tất cả các khả năng nằm ngoài B lập tức bị loại bỏ. Biến cố B chính thức trở thành "không gian mẫu mới" đại diện cho toàn bộ thực tế đang xét.
Phần giao A ∩ B (cũng có thể viết AB) gồm những kết quả vừa thuộc A vừa thuộc B. Xác suất P(A|B) bằng xác suất phần giao chia cho xác suất B. Diện tích trong hình chỉ giúp minh họa tập hợp; không mặc định tỉ lệ diện tích hình vẽ bằng xác suất nếu chưa có mô hình phù hợp.
Đối với không gian mẫu hữu hạn gồm các kết quả đồng khả năng, việc tính xác suất bằng số phần tử giúp tìm ra đáp số nhanh chóng mà không cần qua bước trung gian:
P(A|B) = n(A ∩ B)/n(B)
Trong đó:
- n(A ∩ B) là số kết quả thuận lợi cho cả hai biến cố A và B.
- n(B) là số kết quả thuộc B; cần n(B) > 0.
Hãy xét một ví dụ rút bài trực quan: Từ bộ bài tây tiêu chuẩn 52 lá, ta rút ngẫu nhiên 1 lá bài. Ban đầu, xác suất rút được một lá vua (K) là P(A) = 4/52 = 1/13 ≈ 7,7%. Nếu người rút hé lộ rằng lá bài nhận được là một quân bài mặt người (J, Q, K - gọi đây là biến cố B), không gian mẫu lập tức co hẹp từ 52 lá xuống chỉ còn 12 lá mặt. Trong 12 lá này, số lượng lá vua vẫn là 4 lá. Khi đó, xác suất rút trúng vua khi biết đó là lá mặt người đã tăng vọt lên thành:
P(A|B) = n(A ∩ B)/n(B) = 4/12 = 1/3 ≈ 33,3%
2. Hệ thống công thức xác suất có điều kiện và các tính chất quan trọng
2.1 Công thức cơ bản và công thức nhân xác suất
Xét hai biến cố A và B bất kỳ của cùng một phép thử ngẫu nhiên. Khi biến cố điều kiện có xác suất dương, ta xác lập hệ thống đẳng thức nền tảng:
P(A|B) = P(A ∩ B)/P(B) với P(B) > 0
P(B|A) = P(A ∩ B)/P(A) với P(A) > 0
Từ các định nghĩa trên, khi nhân chéo mẫu số, chúng ta thu được công thức nhân xác suất với điều kiện từng xác suất có điều kiện trong biểu thức phải xác định:
P(A ∩ B) = P(B) × P(A|B) = P(A) × P(B|A), với P(A) > 0 và P(B) > 0.
Nếu chỉ dùng P(A ∩ B) = P(B) × P(A|B), chỉ cần P(B) > 0. Tương tự, biểu thức theo P(B|A) cần P(A) > 0. Nếu một biến cố có xác suất 0 thì phần giao có xác suất 0; không viết thêm một xác suất có điều kiện chưa xác định.
Trong đời sống thực tế, các tỷ lệ thống kê thường được phát biểu dưới dạng phần trăm. Khi đưa vào mô hình tính toán, bạn cần linh hoạt đổi phần trăm sang số thập phân hoặc phân số tối giản. Chẳng hạn, khả năng một linh kiện điện tử hoạt động trơn tru là 95% tương ứng với xác suất 0,95; tỉ lệ gặp sự cố phần mềm là 2% tương ứng với giá trị xác suất 0,02.
2.2 Quy tắc phần bù và tính chất của hai biến cố độc lập
Một công cụ đại số cực kỳ hữu hiệu khi giải các bài toán xác suất phức tạp là quy tắc phần bù xác suất có điều kiện. Với P(B) > 0, ký hiệu A̅ là biến cố đối của A, tức A không xảy ra. Trong phạm vi B, A và A̅ vẫn là hai khả năng loại trừ nhau và bao quát hết:
P(A̅|B) = 1 - P(A|B)
Quy tắc này giúp bạn xử lý rất nhanh những câu hỏi dạng "có ít nhất một", "không xảy ra" bằng cách tính biến cố đối rồi lấy 1 trừ đi kết quả.
Khái niệm biến cố độc lập và phụ thuộc cũng được làm sáng tỏ trực tiếp qua ngôn ngữ xác suất có điều kiện. Hai biến cố A và B được gọi là độc lập nếu việc biến cố này xảy ra hay không xảy ra hoàn toàn không ảnh hưởng gì đến khả năng xuất hiện của biến cố kia. Về mặt toán học, với 0 < P(B) < 1, hai biến cố độc lập khi và chỉ khi:
P(A|B) = P(A|B̅) = P(A)
Khi mối quan hệ độc lập này được xác lập, công thức nhân xác suất tổng quát sẽ thu gọn về dạng nhân đơn giản quen thuộc:
P(AB) = P(A) × P(B)
Với P(B) > 0, nếu P(A|B) ≠ P(A) thì A và B không độc lập. Định nghĩa dùng được cho mọi biến cố là P(A ∩ B) = P(A) × P(B). Độc lập khác với xung khắc: xung khắc nghĩa là không thể cùng xảy ra; nếu cả hai có xác suất dương thì hai biến cố xung khắc không độc lập.
3. Phương pháp giải toán xác suất có điều kiện bằng sơ đồ hình cây
3.1 Nguyên lý xây dựng và tính toán trên sơ đồ hình cây
Đối với các bài toán xác suất nhiều giai đoạn, diễn ra theo trình tự thời gian hoặc qua nhiều bước lựa chọn kế tiếp nhau, sơ đồ hình cây xác suất giúp liệt kê các khả năng theo từng bước. Một nhánh sau bước đầu mang xác suất với điều kiện là toàn bộ kết quả đã biết trên đường đi trước đó.
Cấu trúc chuẩn của một sơ đồ hình cây bao gồm các đỉnh và nhánh:
- Từ gốc, vẽ các nhánh biểu diễn các trường hợp ở bước đầu, chẳng hạn B và B̅, rồi ghi P(B), P(B̅). Các nhánh đi ra từ cùng một nút phải bao quát các khả năng và loại trừ nhau; tổng các xác suất trên chúng bằng 1.
- Từ nút có xác suất dương, các nhánh tiếp theo ghi xác suất có điều kiện dựa trên đường đi trước đó, ví dụ P(A|B) và P(A̅|B). Nếu một nút có xác suất 0 thì có thể bỏ qua nhánh đó, không tính bằng công thức chia cho 0.
- Khi tính xác suất của một kết cục cụ thể (nằm ở ngọn cây cuối cùng), ta áp dụng quy tắc nhân dọc nhánh: lấy tích toàn bộ các xác suất xuất hiện trên hành trình từ gốc đi đến ngọn đó.
- Nếu một biến cố tổng quát có thể đạt được qua nhiều lộ trình rẽ nhánh khác nhau, ta áp dụng quy tắc cộng: cộng xác suất của các đường đi đầy đủ tương ứng. Những trường hợp này xung khắc, tức không trùng kết quả; không gọi chúng là các biến cố độc lập.
3.2 Ví dụ kinh điển về dự báo thời tiết và chuỗi hành động
Xét ví dụ giả định sau để luyện quy tắc nhân và cộng trên cây xác suất:
Bạn Việt đi chơi vào thứ Bảy và Chủ nhật. Trong mô hình đơn giản của bài toán, mỗi ngày chỉ xét hai trạng thái nắng hoặc mưa, với các dữ kiện giả định:
- Nếu một ngày trời nắng, khả năng ngày hôm sau chuyển mưa là 20% (suy ra khả năng tiếp tục nắng là 80%).
- Nếu một ngày trời mưa, khả năng ngày hôm sau vẫn còn mưa là 30% (suy ra khả năng ngày sau chuyển nắng là 70%).
- Xác suất thứ Bảy nắng là 0,7; xác suất thứ Bảy mưa là 0,3.
Cách lập cây: từ gốc tách thành “Thứ Bảy nắng: 0,7” và “Thứ Bảy mưa: 0,3”. Từ mỗi nhánh này, tách tiếp hai khả năng nắng/mưa của Chủ nhật.
Điền các xác suất như sau. Hình thời tiết ở phần sau chỉ minh họa, không phải sơ đồ chuẩn có đủ nhãn và xác suất để tính toán:
- Nhánh xuất phát tầng 1 từ gốc đến thứ Bảy mưa: Vì xác suất nắng là 0,7 nên xác suất mưa vào thứ Bảy là 1 - 0,7 = 0,3.
- Nhánh cấp hai rẽ từ nút "Thứ Bảy nắng": Khả năng Chủ nhật mưa khi biết thứ Bảy nắng là P(Mưa CN | Nắng T7) = 20% = 0,2. Từ quy tắc phần bù, nhánh Chủ nhật nắng khi biết thứ Bảy nắng sẽ mang giá trị 1 - 0,2 = 0,8.
- Nhánh cấp hai rẽ từ nút "Thứ Bảy mưa": Đề bài cho biết khả năng Chủ nhật tiếp tục mưa khi thứ Bảy mưa là P(Mưa CN | Mưa T7) = 30% = 0,3. Tương tự, nhánh Chủ nhật chuyển nắng sẽ có giá trị 1 - 0,3 = 0,7.
Từ các nhánh này, ta có thể tính xác suất cho mọi kịch bản xảy ra:
- Xác suất cả hai ngày đều nắng: P(Nắng T7 ∩ Nắng CN) = 0,7 × 0,8 = 0,56.
- Xác suất thứ Bảy nắng nhưng Chủ nhật mưa: P(Nắng T7 ∩ Mưa CN) = 0,7 × 0,2 = 0,14.
- Xác suất thứ Bảy mưa và Chủ nhật nắng: P(Mưa T7 ∩ Nắng CN) = 0,3 × 0,7 = 0,21.
- Xác suất cả hai ngày đều mưa: P(Mưa T7 ∩ Mưa CN) = 0,3 × 0,3 = 0,09.
Bốn đường đi đầy đủ là bốn trường hợp xung khắc và bao quát mô hình: 0,56 + 0,14 + 0,21 + 0,09 = 1. Vì vậy, chẳng hạn xác suất Chủ nhật mưa là 0,14 + 0,09 = 0,23.
4. Bài tập rút thẻ, gieo xúc xắc và thí nghiệm
Khi biết B đã xảy ra, không gian mẫu co lại còn B; xác suất A là tỉ lệ phần giao A∩B trong B.
Các bài dưới đây được trình bày theo dữ kiện trong bài viết. Khi giải, hãy gọi tên biến cố cần tìm, biến cố điều kiện, rồi xác định giao của chúng. Tên và số bài dùng để tiện theo dõi; nội dung đã được biên tập, không dùng thay cho đề nguyên văn trong sách.
4.1 Rút thẻ và gieo xúc xắc (Bài 6.1 đến 6.4)
Bài 6.1: Một hộp chứa 20 chiếc thẻ cùng loại, được đánh số liên tiếp từ 1 đến 20. Rút ngẫu nhiên một chiếc thẻ từ trong hộp. Tính xác suất để rút được thẻ ghi số 10, biết rằng chiếc thẻ được rút ra mang số chẵn.
Phân tích bài toán: Dữ kiện "biết rằng chiếc thẻ được rút ra mang số chẵn" cho thấy không gian biến cố đã bị thu hẹp lại. Biến cố điều kiện ở đây là việc rút được thẻ số chẵn. Ta cần tính khả năng xuất hiện thẻ số 10 trên tập hợp các thẻ số chẵn này.
Lời giải chi tiết: Xét 20 thẻ đồng khả năng, Ω = {1; 2; …; 20}. Gọi A = {10} và B = {2; 4; 6; 8; 10; 12; 14; 16; 18; 20}. Khi đó n(B) = 10 và A ∩ B = {10}, nên n(A ∩ B) = 1. Ta có P(B) = 10/20 = 1/2; P(A ∩ B) = 1/20. Áp dụng công thức xác suất có điều kiện, ta xác định xác suất rút được thẻ số 10 khi biết thẻ rút ra là số chẵn: P(A|B) = P(AB)/P(B) = (1/20)/(10/20) = 1/10
Cách tư duy nhanh qua thu hẹp không gian mẫu: Vì ta đã biết chắc chắn thẻ rút ra là số chẵn, toàn bộ các thẻ lẻ bị loại bỏ hoàn toàn khỏi cuộc chơi. Không gian lúc này chỉ còn đúng 10 tấm thẻ chẵn mang cơ hội ngang nhau. Thẻ số 10 chiếm đúng 1 vị trí trong 10 khả năng đó, nên xác suất trực tiếp bằng n(AB)/n(B) = 1/10 = 0,1.
Bài 6.2: Cho hai biến cố A và B thỏa mãn P(A) = 0,2; P(B) = 0,51 và xác suất có điều kiện P(B|A) = 0,8. Hãy tính giá trị của P(A|B).
Phân tích bài toán: Có thể tính phần giao bằng công thức nhân, rồi chia cho P(B). Tương đương, dùng trực tiếp P(A|B) = P(A) × P(B|A)/P(B).
Lời giải chi tiết: P(A ∩ B) = P(A) × P(B|A) = 0,2 × 0,8 = 0,16. Do đó P(A|B) = 0,16/0,51 = 16/51 ≈ 0,3137, tương đương khoảng 31,37%.
Bài 6.3: Gieo đồng thời hai con xúc xắc cân đối và đồng chất. a) Tính xác suất để tổng số chấm xuất hiện trên hai con xúc xắc bằng 7, biết rằng có ít nhất một con xúc xắc xuất hiện mặt 5 chấm. b) Tính xác suất để có ít nhất một con xúc xắc xuất hiện mặt 5 chấm, biết rằng tổng số chấm xuất hiện trên hai con xúc xắc bằng 7.
Phân tích bài toán: Đây là dạng bài toán gieo xúc xắc điển hình giúp người học rèn luyện kỹ năng sử dụng biến cố đối và nhận thức rõ tính bất đối xứng giữa hai biểu thức P(A|B) và P(B|A).
Lời giải chi tiết: Phân biệt hai xúc xắc và giả sử chúng được gieo độc lập. Mỗi kết quả là một cặp có thứ tự (x; y), với x, y từ 1 đến 6. Có 36 kết quả đồng khả năng. Gọi A: “Tổng bằng 7”; B: “Có ít nhất một mặt 5”.
A = {(1; 6); (2; 5); (3; 4); (4; 3); (5; 2); (6; 1)}. Vậy n(A) = 6 và P(A) = 6/36 = 1/6.
Biến cố đối B̅: “Cả hai xúc xắc đều không ra mặt 5”. Mỗi con có 5 kết quả thuộc {1; 2; 3; 4; 6}, nên n(B̅) = 25. Do đó P(B) = 1 − 25/36 = 11/36, hay n(B) = 11. Lưu ý: “ít nhất một mặt 5” vẫn bao gồm cặp (5; 5).
A ∩ B = {(2; 5); (5; 2)}, nên n(A ∩ B) = 2 và P(A ∩ B) = 2/36 = 1/18.
a) Tính xác suất để tổng số chấm bằng 7 khi biết có ít nhất một mặt 5 chấm, tức tính P(A|B): P(A|B) = P(AB)/P(B) = (2/36)/(11/36) = 2/11
b) Tính xác suất để có ít nhất một mặt 5 chấm khi biết tổng số chấm bằng 7, tức tính P(B|A): P(B|A) = P(AB)/P(A) = (2/36)/(6/36) = 2/6 = 1/3
Hai xác suất có cùng phần giao nhưng khác điều kiện: trong 11 kết quả có ít nhất một mặt 5, có 2 kết quả tổng bằng 7; trong 6 kết quả tổng bằng 7, có 2 kết quả chứa mặt 5.
Bài 6.4: Gieo đồng thời hai con xúc xắc cân đối, đồng chất. Tính xác suất để tổng số chấm trên hai con xúc xắc không nhỏ hơn 10, biết rằng có ít nhất một con xúc xắc xuất hiện mặt 5 chấm.
Phân tích bài toán: Cụm từ "không nhỏ hơn 10" mang ý nghĩa toán học là tổng số chấm lớn hơn hoặc bằng 10, tức có thể nhận các giá trị 10, 11 hoặc 12.
Lời giải chi tiết: Không gian mẫu gieo 2 con xúc xắc gồm n(Ω) = 36 phần tử. Gọi A là biến cố: "Tổng số chấm xuất hiện trên hai con xúc xắc không nhỏ hơn 10". Gọi B là biến cố: "Có ít nhất một con xúc xắc xuất hiện mặt 5 chấm". Tương tự như Bài 6.3, số phần tử của biến cố đối B̅ (không xuất hiện mặt 5 nào) là 5 × 5 = 25. Suy ra xác suất của B là: P(B) = 1 - 25/36 = 11/36 Biến cố giao AB là tập hợp các cặp điểm vừa có ít nhất một số 5 vừa có tổng ≥ 10:
- Tổng bằng 10 và có mặt 5: cặp (5; 5).
- Tổng bằng 11 và có mặt 5: các cặp (5; 6) và (6; 5).
- Cặp (6; 6) có tổng 12 nhưng không chứa mặt 5 nên bị loại. Vậy A ∩ B = {(5; 5); (5; 6); (6; 5)}, gồm 3 kết quả. Suy ra P(A|B) = (3/36)/(11/36) = 3/11 ≈ 27,27%.
4.2 Giải bài toán thí nghiệm và rút kẹo không hoàn lại (Bài 6.5 và 6.6)
Bài 6.5: Có hai thí nghiệm hóa học nối tiếp nhau. Xác suất thí nghiệm thứ nhất thành công là 0,7. Nếu thí nghiệm thứ nhất thành công thì xác suất thí nghiệm thứ hai thành công là 0,9. Nếu thí nghiệm thứ nhất không thành công thì xác suất thí nghiệm thứ hai thành công là 0,4. a) Tính xác suất để cả hai thí nghiệm đều diễn ra thành công. b) Tính xác suất để cả hai thí nghiệm đều không thành công.
Phân tích bài toán: Đề bài cho chuỗi hành động phụ thuộc vào kết quả của bước đi trước. Cần phân tách rõ biến cố thành công và thất bại ở từng giai đoạn để thiết lập công thức nhân xác suất chính xác.
Lời giải chi tiết: Gọi A là biến cố: "Thí nghiệm thứ nhất thành công". Suy ra biến cố đối A̅ là: "Thí nghiệm thứ nhất không thành công". Xác suất tương ứng là P(A) = 0,7 và P(A̅) = 1 - 0,7 = 0,3. Gọi B là biến cố: "Thí nghiệm thứ hai thành công". Biến cố đối B̅ là: "Thí nghiệm thứ hai không thành công". Theo dữ kiện đề bài cung cấp:
- Nếu thí nghiệm 1 thành công thì thí nghiệm 2 thành công có xác suất là 0,9: P(B|A) = 0,9.
- Nếu thí nghiệm 1 thất bại thì thí nghiệm 2 thành công có xác suất là 0,4: P(B|A̅) = 0,4.
a) Cả hai thí nghiệm thành công là A ∩ B. P(A ∩ B) = P(A) × P(B|A) = 0,7 × 0,9 = 0,63 = 63%.
b) Cả hai thất bại là A̅ ∩ B̅. Ta có P(A̅) = 0,3 và P(B̅|A̅) = 1 − 0,4 = 0,6. Do đó P(A̅ ∩ B̅) = 0,3 × 0,6 = 0,18 = 18%.
Bài 6.6: Trong một túi kẹo có một số cái kẹo màu cam và một số cái kẹo màu vàng. Bạn Hà lấy ngẫu nhiên liên tiếp 2 cái kẹo từ túi mà không hoàn lại. Biết rằng trong túi ban đầu có đúng 6 chiếc kẹo màu cam và xác suất để Hà lấy được 2 chiếc kẹo màu cam liên tiếp là 1/3. Hỏi ban đầu trong túi kẹo có tất cả bao nhiêu chiếc kẹo?
Phân tích bài toán: Gọi n là tổng số kẹo. Khi đã rút một chiếc màu cam và không hoàn lại, tổng số kẹo giảm từ n xuống n − 1, số kẹo cam giảm từ 6 xuống 5. Từ xác suất hai lần đều lấy kẹo cam, ta lập phương trình tìm n.
Lời giải chi tiết: Gọi n là tổng số kẹo ban đầu (n ∈ ℕ*, n > 6 vì còn có kẹo vàng). Gọi A: “Lần đầu lấy kẹo cam”, B: “Lần hai lấy kẹo cam”. Ta cần P(A ∩ B) = 1/3. Ở lượt đầu, P(A) = 6/n. Khi A xảy ra và không hoàn lại:
- Tổng số kẹo còn lại trong túi là n - 1 chiếc.
- Còn 5 kẹo cam trong n − 1 chiếc, nên P(B|A) = 5/(n − 1). Do đó P(A ∩ B) = (6/n) × [5/(n − 1)] = 30/[n(n − 1)]. Theo đề, 30/[n(n − 1)] = 1/3 ⇒ n(n − 1) = 90 ⇒ n2 − n − 90 = 0. Có thể giải phương trình bằng máy tính hoặc phân tích: (n − 10)(n + 9) = 0. Hai nghiệm là n = 10 (nhận) và n = −9 (loại vì không phải số lượng hợp lệ). Vậy có 10 kẹo, gồm 6 cam và 4 vàng.
Để hỗ trợ tính toán nhanh các phương trình bậc hai hay kiểm tra các phép tính xác suất phân số phức tạp như trên, các dòng máy tính bỏ túi hiện đại sẽ giúp bạn rút ngắn tối đa thời gian làm bài.
Xem thêm cách bấm xác suất trên máy tính cầm tay khi làm bài tập:
5. Bài tập phân loại sách, học sinh và sự cố thiết bị
Cây thời tiết hai ngày: bốn nhánh ngọn cho bốn kịch bản, tổng xác suất các nhánh bằng 1.
Các bài này dùng cách chia kết quả thành các nhóm không trùng nhau. Có thể liệt kê số lượng hoặc lập cây, rồi áp dụng quy tắc nhân và cộng.
5.1 Giải bài toán chọn sách và biến đổi biến cố xung khắc (Bài 1 và 2)
Bài 1: Tại một thư viện trường học, chọn ngẫu nhiên một cuốn sách trên giá. Biết xác suất chọn được cuốn sách khoa học tự nhiên là 0,14; xác suất chọn được một cuốn sách khoa học là 0,35. Tính xác suất để cuốn sách được chọn là sách khoa học tự nhiên, biết rằng cuốn sách đó là sách khoa học.
Phân tích bài toán: Mọi cuốn sách khoa học tự nhiên đương nhiên đều thuộc tập hợp các cuốn sách khoa học. Do đó, tập hợp các kết quả thuận lợi của sách khoa học tự nhiên nằm trọn vẹn bên trong tập hợp sách khoa học, tức A ⊂ B.
Lời giải chi tiết: Gọi A: “Sách khoa học tự nhiên”, B: “Sách khoa học”. Vì A ⊂ B nên A ∩ B = A. Suy ra P(A|B) = P(A)/P(B) = 0,14/0,35 = 0,4 = 40%.
Bài 2: Cho hai biến cố A và B thỏa mãn P(A) = 0,4; P(B) = 0,8 và P(A|B̅) = 0,5. Hãy tính xác suất có điều kiện P(A|B).
Phân tích bài toán: Đề bài không cho trực tiếp biến cố giao AB mà cho dữ kiện liên quan đến phần bù B̅. Ta cần sử dụng nguyên lý cộng xác suất của hai biến cố xung khắc để phân rã biến cố toàn thể A.
Lời giải chi tiết: P(B̅) = 1 − 0,8 = 0,2. Phần giao với B̅ có xác suất P(A ∩ B̅) = P(B̅) × P(A|B̅) = 0,2 × 0,5 = 0,1. Hai phần A ∩ B và A ∩ B̅ xung khắc, hợp lại thành A, nên P(A ∩ B) = 0,4 − 0,1 = 0,3. Do đó P(A|B) = 0,3/0,8 = 3/8 = 0,375.
5.2 Giải bài toán chọn học sinh và sự cố thiết bị qua sơ đồ cây (Bài 3 và 4)
Bài 3: Một lớp học có 45 học sinh, trong đó có 25 học sinh nữ và 20 học sinh nam. Khảo sát về ngoại ngữ cho thấy có 60% học sinh nữ học tiếng Anh và 70% học sinh nam học tiếng Anh. Chọn ngẫu nhiên một học sinh trong lớp. a) Vẽ sơ đồ hình cây biểu diễn quá trình phân loại học sinh theo giới tính và việc học tiếng Anh. b) Tính xác suất để học sinh được chọn là nữ và không học tiếng Anh. c) Tính xác suất để học sinh được chọn học tiếng Anh.
Phân tích bài toán: Tình huống phân tầng hai giai đoạn: giai đoạn một phân theo giới tính, giai đoạn hai phân theo tình trạng học ngoại ngữ. Sơ đồ hình cây là công cụ trực quan hóa hoàn hảo cho bài toán này.
Lời giải chi tiết: Gọi biến cố M: "Học sinh được chọn là nữ". Biến cố đối M̅: "Học sinh được chọn là nam". Số học sinh nữ là 25, nam là 20 trên tổng số 45 học sinh. Do đó xác suất ở tầng thứ nhất: P(M) = 25/45 = 5/9P(M̅) = 20/45 = 4/9 Gọi biến cố N: "Học sinh được chọn học tiếng Anh". Biến cố đối N̅: "Học sinh được chọn không học tiếng Anh". Theo số liệu đề bài cung cấp về các xác suất có điều kiện:
- Trong nhóm nữ: P(N|M) = 60% = 0,6 = 3/5. Suy ra xác suất nữ không học tiếng Anh là P(N̅|M) = 1 - 0,6 = 0,4 = 2/5.
- Trong nhóm nam: P(N|M̅) = 70% = 0,7 = 7/10. Suy ra xác suất nam không học tiếng Anh là P(N̅|M̅) = 1 - 0,7 = 0,3 = 3/10.
Sơ đồ cây minh hoạ tính xác suất qua các bước biến cố liên tiếp
a) Từ gốc, tách M với xác suất 5/9 và M̅ với xác suất 4/9. Từ M, tách N: 0,6 và N̅: 0,4. Từ M̅, tách N: 0,7 và N̅: 0,3. Đây là cây phân loại một học sinh, không phải hai lượt chọn học sinh khác nhau.
b) Tính xác suất học sinh được chọn là nữ và không học tiếng Anh: Biến cố này tương ứng với nhánh đi từ gốc qua M rồi rẽ sang N̅, tức biến cố giao MN̅. Theo quy tắc nhân xác suất dọc theo nhánh: P(MN̅) = P(M) × P(N̅|M) = 5/9 × 0,4 = 5/9 × 2/5 = 2/9 Tương đương 10 học sinh nữ không học tiếng Anh trong 45 học sinh của lớp.
c) N xảy ra qua hai trường hợp xung khắc: nữ học tiếng Anh hoặc nam học tiếng Anh. P(M ∩ N) = (5/9) × (3/5) = 1/3 = 15/45; P(M̅ ∩ N) = (4/9) × (7/10) = 14/45. Cộng lại: P(N) = 29/45 ≈ 0,6444.
Bài 4: Một hệ thống dùng UPS khi điện lưới gặp sự cố. Trong tình huống mất điện, xác suất UPS hỏng là 0,02. Nếu UPS hỏng, xác suất dữ liệu máy tính bị hỏng là 0,1. Nếu UPS không hỏng, dữ liệu không bị hỏng theo giả thiết bài toán. Tính: a) Xác suất dữ liệu không bị hỏng; b) Xác suất dữ liệu bị hỏng. “Dữ liệu không bị hỏng” không đồng nghĩa máy luôn tiếp tục hoạt động khi UPS hỏng.
Phân tích bài toán: Mô hình này ứng dụng quản lý rủi ro thiết bị công nghệ văn phòng khi mất điện đột ngột.
Lời giải chi tiết: Xét thời điểm xảy ra sự cố điện lưới. Gọi biến cố A: "Bộ lưu điện UPS bị hỏng". Biến cố đối A̅: "Bộ lưu điện UPS hoạt động tốt (không bị hỏng)". Theo đề bài: P(A) = 0,02 ⇒ P(A̅) = 1 - 0,02 = 0,98. Gọi biến cố B: "Hệ thống máy tính bị hỏng dữ liệu". Biến cố đối B̅: "Hệ thống máy tính an toàn, không hỏng dữ liệu". Các xác suất có điều kiện được thiết lập từ đề bài:
- Nếu UPS hỏng, P(B|A) = 0,1 và P(B̅|A) = 0,9. Chú ý hình ngay dưới có lỗi: xác suất nhánh A rồi B̅ phải là 0,02 × 0,9 = 0,018, không phải 0,18. Hình được giữ nguyên; khi tính hãy dùng giá trị đã sửa trong lời giải.
- Theo giả thiết mô hình, nếu UPS không hỏng thì dữ liệu không hỏng: P(B̅|A̅) = 1 và P(B|A̅) = 0.
Sơ đồ cây biểu diễn xác suất có điều kiện cho các biến cố
a) Biến cố “Dữ liệu không hỏng” là B̅, gồm hai trường hợp xung khắc:
- Nhánh 1: UPS không hỏng và máy an toàn: P(A̅B̅) = P(A̅) × P(B̅|A̅) = 0,98 × 1 = 0,98
- UPS hỏng nhưng dữ liệu không hỏng: P(A ∩ B̅) = 0,02 × 0,9 = 0,018. Cộng hai trường hợp xung khắc: P(B̅) = 0,98 + 0,018 = 0,998.Nếu hỏi riêng xác suất UPS không hỏng thì đáp số là 0,98; đó là biến cố khác với dữ liệu không hỏng.
b)P(B) = P(A) × P(B|A) + P(A̅) × P(B|A̅) = 0,02 × 0,1 + 0,98 × 0 = 0,002 = 0,2%. Hai đáp số 0,998 và 0,002 cộng lại bằng 1, đúng với hai biến cố đối nhau.
6. Bài tập luyện tập: độc lập, lấy mẫu và xác suất có điều kiện
Các bài dưới đây giúp phân biệt xác suất có điều kiện với xác suất phần giao. Khi lấy mẫu, đọc kỹ đề có hoàn lại hay không hoàn lại và mỗi vật có được chọn với cơ hội như nhau không.
6.1 Giải bài tập trắc nghiệm và đếm số phần tử (Bài 1 đến Bài 4)
Bài 1: Cho hai biến cố độc lập A và B có xác suất P(A) = 0,8 và P(B) = 0,25. Xác suất có điều kiện P(A|B) bằng bao nhiêu? A. 0,2 B. 0,8 C. 0,25 D. 0,3125
Lời giải chi tiết: Vì A và B độc lập, P(A|B) = P(A) = 0,8. Kiểm tra lại: P(A ∩ B) = 0,8 × 0,25 = 0,2; chia cho P(B) = 0,25 được 0,8. Đáp án: B.
Bài 2: Khảo sát 100 hộ gia đình tại một khu phố, có 60 nhà gắn biển số chẵn và 50 nhà vừa gắn biển số chẵn vừa sở hữu ô tô con. Chọn ngẫu nhiên một nhà trong khu phố. Xác suất nhà được chọn có ô tô, biết rằng nhà đó mang biển số chẵn là bao nhiêu? A. 0,5 B. 0,6 C. 6/5 D. 5/6
Lời giải chi tiết: Gọi A: “Hộ có ô tô”, B: “Nhà mang số chẵn”. Có 60 nhà thuộc B, trong đó 50 nhà có ô tô. Vì chọn đều trong 100 hộ, P(A|B) = n(A ∩ B)/n(B) = 50/60 = 5/6. Đáp án: D.
Bài 3: Một phòng có 40 máy tính đánh số từ 1 đến 40. Chọn mỗi máy với xác suất như nhau. Biết xác suất máy được chọn vừa mang số lẻ vừa cài Python là 0,45. Tính xác suất máy đã cài Python, biết máy được chọn mang số lẻ.
Lời giải chi tiết: Gọi A: “Máy cài Python”, B: “Máy số lẻ”. Có 20 máy số lẻ trong 40 máy, nên P(B) = 20/40 = 0,5. Theo đề, P(A ∩ B) = 0,45. Do đó P(A|B) = 0,45/0,5 = 0,9. Kết quả: 0,9 (tức 90%).
Bài 4: Cho hai biến cố A và B có xác suất lần lượt là P(A) = 0,6 và xác suất giao P(A ∩ B) = 0,4. a) Tính xác suất có điều kiện P(B|A). b) Tính xác suất giao giữa biến cố A và biến cố đối của B, tức P(A ∩ B̅). c) Tính xác suất có điều kiện P(B̅|A).
Lời giải chi tiết: a) Áp dụng trực tiếp định nghĩa xác suất có điều kiện: P(B|A) = P(A ∩ B)/P(A) = 0,4/0,6 = 4/6 = 2/3
b) A chia thành hai phần xung khắc A ∩ B và A ∩ B̅. Vì vậy P(A ∩ B̅) = P(A) − P(A ∩ B) = 0,6 − 0,4 = 0,2.
c) Tính xác suất có điều kiện P(B̅|A) bằng hai phương pháp: Cách 1 (Dùng công thức thương): P(B̅|A) = P(A ∩ B̅)/P(A) = 0,2/0,6 = 1/3. Cách 2 (Dùng quy tắc phần bù đối với cùng một điều kiện A): P(B̅|A) = 1 − P(B|A) = 1 − 2/3 = 1/3. Hai cách cho cùng kết quả.
6.2 Giải bài toán bóng trong hộp, kiểm tra sản phẩm và sách song ngữ (Bài 5 đến Bài 9)
Bài 5: Một hộp chứa 3 quả bóng màu xanh và 4 quả bóng màu đỏ có cùng kích thước và khối lượng. Lấy ngẫu nhiên ra một quả bóng, ghi lại màu sắc rồi bỏ lại vào hộp. Sau đó lấy ngẫu nhiên tiếp quả bóng thứ hai. Gọi A là biến cố quả thứ nhất màu xanh, B là biến cố quả thứ hai màu đỏ. Chứng minh rằng A và B là hai biến cố độc lập.
Phân tích bài toán: Phép thử có hoàn lại là chìa khóa bảo toàn trạng thái ban đầu của không gian mẫu.
Lời giải chi tiết: Tổng số bóng trong hộp ban đầu là 3 + 4 = 7 quả bóng.
- Xác suất lấy được bóng xanh ở lần thứ nhất là P(A) = 3/7.
- Giả sử biến cố A xảy ra (lần một lấy bóng xanh). Do quả bóng được hoàn trả lại vào trong hộp, trạng thái số lượng của hộp trước khi lấy lần hai vẫn nguyên vẹn 3 quả xanh và 4 quả đỏ. Xác suất lấy được bóng đỏ ở lần hai khi đó là: P(B|A) = 4/7
- Giả sử biến cố A không xảy ra (lần một lấy được bóng đỏ). Quả bóng đỏ này sau khi ghi nhận màu sắc cũng được bỏ ngược lại vào hộp, nên cấu trúc hộp bóng không có gì thay đổi. Xác suất lấy được bóng đỏ ở lần hai khi đó là: P(B|A̅) = 4/7 Ta thấy rằng: P(B|A) = P(B|A̅) = P(B) = 4/7. Việc biến cố A có xảy ra hay không xảy ra hoàn toàn không ảnh hưởng gì đến khả năng xuất hiện của biến cố B. Do đó, theo định nghĩa, A và B là hai biến cố độc lập.
Bài 6: Gieo lần lượt hai con xúc xắc cân đối, đồng chất. Tính xác suất để tổng số chấm xuất hiện trên hai con xúc xắc bằng 6, biết rằng con xúc xắc thứ nhất xuất hiện mặt 4 chấm.
Lời giải chi tiết: Phân biệt hai xúc xắc và gieo độc lập, có 36 kết quả đồng khả năng. Gọi B: “Con thứ nhất ra 4”, A: “Tổng bằng 6”. Trong 6 kết quả thuộc B, chỉ (4; 2) thỏa A, nên A ∩ B = {(4; 2)} và P(A|B) = 1/6. Nhận xét nhanh: Vì con thứ nhất đã ấn định là mặt 4, tổng bằng 6 phụ thuộc hoàn toàn vào con thứ hai phải ra mặt 2. Con xúc xắc thứ hai có 6 mặt đồng khả năng nên xác suất ra mặt 2 chính là 1/6.
Bài 7: Một chiếc áo phải qua hai khâu kiểm định để đạt chuẩn xuất khẩu. Xác suất qua khâu đầu là 0,98. Khi đã qua khâu đầu, xác suất qua khâu sau là 0,95. Tính xác suất áo qua cả hai khâu. Dữ kiện xác suất có điều kiện này đủ để tính, không cần giả thiết hai khâu độc lập.
Lời giải chi tiết: Gọi A: “Qua khâu đầu”, B: “Qua khâu sau”. Áo đạt chuẩn khi A ∩ B xảy ra. Do đó P(A ∩ B) = P(A) × P(B|A) = 0,98 × 0,95 = 0,931 = 93,1%.
Bài 8: Một thùng hàng có 20 sản phẩm, trong đó có 5 sản phẩm chất lượng thấp và 15 sản phẩm đạt chuẩn. Người kiểm tra lấy lần lượt ra 2 sản phẩm mà không hoàn lại. Tính xác suất để sản phẩm lấy ra ở lần thứ hai có chất lượng thấp, biết rằng sản phẩm lấy ra ở lần thứ nhất là sản phẩm chất lượng thấp.
Lời giải chi tiết: Gọi A là biến cố: "Lần thứ nhất lấy ra sản phẩm chất lượng thấp". Gọi B là biến cố: "Lần thứ hai lấy ra sản phẩm chất lượng thấp". Biến cố bài toán yêu cầu tính toán chính là xác suất có điều kiện P(B|A). Phân tích hiện trạng sau khi biến cố A đã xảy ra:
- Lô hàng ban đầu có 20 sản phẩm, sau khi lấy đi 1 sản phẩm ở lần đầu mà không hoàn lại thì trong lô chỉ còn lại 20 - 1 = 19 sản phẩm.
- Ban đầu có 5 sản phẩm chất lượng thấp, lần thứ nhất đã lấy đi mất 1 sản phẩm loại này nên trong lô chỉ còn lại 5 - 1 = 4 sản phẩm chất lượng thấp. Mỗi sản phẩm còn lại đều có khả năng được rút ngang nhau. Do đó, xác suất rút trúng sản phẩm chất lượng thấp ở lần thứ hai là: P(B|A) = 4/19 ≈ 0,2105 Như vậy xác suất cần tìm là 4/19.
Bài 9: Trên một giá sách có 25 cuốn sách gồm hai thể loại: 10 cuốn sách Khoa học và 15 cuốn sách Nghệ thuật. Trong đó, có 9 cuốn sách được viết bằng tiếng Anh (gồm 3 cuốn sách Khoa học và 6 cuốn sách Nghệ thuật), toàn bộ các cuốn sách còn lại đều được viết bằng tiếng Việt. Chọn ngẫu nhiên một cuốn sách từ giá. Hãy vẽ sơ đồ cây và tính xác suất để cuốn sách được lấy ra là sách viết bằng tiếng Việt, biết rằng cuốn sách đó thuộc thể loại Khoa học.
Phân tích bài toán: Ta cần phân chia số lượng các cuốn sách theo bảng chéo hai tiêu chí: thể loại (Khoa học / Nghệ thuật) và ngôn ngữ (tiếng Anh / tiếng Việt).
Lời giải chi tiết: Tổng số sách là 25 cuốn. Phân loại nhóm sách Khoa học:
- Khoa học: tổng 10 cuốn; xác suất nhánh đầu 10/25.
- Trong nhóm Khoa học: 3 cuốn tiếng Anh, xác suất có điều kiện 3/10.
- Trong nhóm Khoa học: 7 cuốn tiếng Việt, xác suất có điều kiện 7/10.
- Nghệ thuật: tổng 15 cuốn; xác suất nhánh đầu 15/25.
- Trong nhóm Nghệ thuật: 6 cuốn tiếng Anh, xác suất có điều kiện 6/15.
- Trong nhóm Nghệ thuật: 9 cuốn tiếng Việt, xác suất có điều kiện 9/15. Cây bắt đầu bằng thể loại, rồi từ mỗi thể loại tách hai nhánh ngôn ngữ. Tổng số sách tiếng Việt là 7 + 9 = 16.
Gọi B là biến cố: "Cuốn sách lấy ra là sách Khoa học". Gọi A là biến cố: "Cuốn sách lấy ra là sách viết bằng tiếng Việt". Đề bài yêu cầu tính xác suất lấy được sách tiếng Việt biết rằng đó là sách Khoa học, tức tìm P(A|B).
Trong 10 sách Khoa học có 7 sách tiếng Việt, nên P(A|B) = n(A ∩ B)/n(B) = 7/10 = 0,7 = 70%. Cũng có thể tính P(B) = 10/25, P(A ∩ B) = 7/25, rồi lấy (7/25)/(10/25) = 7/10.
7. Kỹ thuật giải nhanh và bẫy sai lầm thường gặp khi làm bài thi
Để tránh chọn sai mẫu số, hãy viết riêng điều đã biết và điều cần tìm trước khi thay số. Các bước sau giúp kiểm tra lại cách đọc đề.
7.1 Mẹo nhận diện nhanh dữ kiện và cấu trúc đề thi
Các từ khóa chỉ là dấu hiệu gợi ý. Cần đọc cả câu để xác định chính xác biến cố nào đã biết xảy ra:
- Biến cố điều kiện B: Thường được diễn đạt bằng các cụm như "biết rằng", "với điều kiện", "cho biết", "khi đã xảy ra", "sao cho". Hãy xác định sự kiện thực sự đã biết xảy ra; P(B) hoặc n(B) mới là mẫu số. Không chỉ dựa vào vị trí từ khóa.
- Biến cố cần tính xác suất A: Thường đứng trực tiếp sau các yêu cầu lệnh như "tính xác suất để", "khả năng xảy ra", "tìm xác suất". Đây là đối tượng xuất hiện ở tử số dưới dạng giao biến cố P(A ∩ B) hoặc n(A ∩ B).
Quy tắc giữ nguyên phân số trung gian: Nên giữ phân số hoặc đủ chữ số ở bước trung gian, chỉ làm tròn kết quả cuối theo yêu cầu. Ví dụ giữ 11/36 sẽ chính xác hơn việc làm tròn sớm thành 0,3056.
Phân biệt hai quy tắc tính xác suất:
- Quy tắc nhân: Áp dụng khi một phép thử được thực hiện qua nhiều công đoạn liên tiếp; dùng xác suất có điều kiện theo các bước trước đó khi nhân dọc một đường đi. Không tự nhân các xác suất không điều kiện nếu chưa biết độc lập.
- Quy tắc cộng: Áp dụng khi phân tách một bài toán thành các trường hợp xung khắc, không trùng kết quả. Khi các trường hợp bao quát biến cố cần tìm, cộng xác suất của chúng. Xung khắc không có nghĩa là độc lập.
7.2 Những lỗi sai kinh điển khiến học sinh mất điểm
Những lỗi dưới đây thường xuất phát từ việc đọc thiếu điều kiện hoặc dùng nhầm quy tắc:
Lỗi nhầm lẫn giữa hoàn lại và không hoàn lại: Đây là cái bẫy thường gặp nhất trong các bài toán bốc bi, rút thẻ hay chọn sản phẩm.
- Khi lấy mẫu có hoàn lại: Nếu trả vật về, trộn lại và mỗi lượt chọn ngẫu nhiên độc lập theo cùng cách, phân bố kết quả được giữ nguyên. Khi đó các biến cố chỉ phụ thuộc riêng từng lượt chọn là độc lập.
- Khi lấy mẫu không hoàn lại: Tổng số vật giảm 1 sau mỗi lượt. Số vật thuộc nhóm cần tìm chỉ giảm 1 nếu vừa lấy đúng vật thuộc nhóm đó; nếu lấy nhóm khác thì số này không đổi. Vì vậy phải cập nhật đúng thành phần còn lại trước khi tính lượt sau, không kết luận mọi cặp biến cố đều phụ thuộc chỉ vì không hoàn lại.
Lỗi quên tính đủ công đoạn hành động: Khi đề bài yêu cầu chọn lần lượt hai vật thể, nhiều bạn chỉ tính số cách chọn của vật thứ hai mà quên mất công đoạn chọn vật thứ nhất cũng cần nhân một xác suất ban đầu. Khi tính toán biến cố giao AB, bắt buộc phải thực hiện đủ tích P(A) × P(B|A), không được lấy duy nhất giá trị có điều kiện của lượt sau làm kết quả.
Lỗi ngộ nhận tính giao hoán của xác suất có điều kiện: P(A|B) và P(B|A) không nhất thiết bằng nhau. Với P(A) > 0 và P(B) > 0, chúng bằng nhau khi P(A ∩ B) = 0 hoặc P(A) = P(B). Ví dụ hai biến cố xung khắc có xác suất 1/3 và 1/6 vẫn có cả hai xác suất có điều kiện bằng 0.
8. Mở rộng liên hệ: Công thức xác suất toàn phần và định lý Bayes
Xác suất có điều kiện còn là cơ sở của công thức xác suất toàn phần và định lý Bayes. Hai công thức này giúp cộng các trường hợp khác nhau và đổi chiều điều kiện.
8.1 Công thức xác suất toàn phần và nguyên lý hệ đầy đủ
Trong lý thuyết xác suất, một nhóm các biến cố B1, B2, …, Bn được gọi là một hệ đầy đủ (phân hoạch) của Ω nếu thỏa mãn hai điều kiện sau. Để dùng các xác suất P(A|Bi) trong công thức phía dưới, giả sử thêm P(Bi) > 0 với mọi i:
- Các biến cố đôi một xung khắc rời nhau: Bi ∩ Bj = ∅ với mọi i ≠ j.
- Hợp của tất cả các biến cố phủ kín toàn bộ không gian mẫu: B1 ∪ B2 ∪ … ∪ Bn = Ω.
Khi đó, các phần A ∩ Bi đôi một xung khắc và hợp lại thành A. Vì vậy có công thức xác suất toàn phần: P(A) = ∑i=1n P(Bi) × P(A|Bi) = P(B1)P(A|B1) + P(B2)P(A|B2) + … + P(Bn)P(A|Bn)
Ý nghĩa của công thức toàn phần thể hiện tư duy chia để trị: để tính xác suất của một sự kiện tổng thể phức tạp, ta chia không gian thành các kịch bản nền tảng Bi, tính xác suất của A trong từng kịch bản đó rồi lấy trung bình có trọng số theo xác suất xảy ra của từng kịch bản.
8.2 Định lý Bayes và nghịch lý xét nghiệm y khoa
Nếu biết xác suất của A trong từng nhóm, định lý Bayes cho phép tính xác suất thuộc một nhóm khi đã biết A xảy ra. Việc đảo điều kiện không tự chứng minh quan hệ nguyên nhân và kết quả.
Với P(A) > 0 và P(Bi) > 0 cho mọi i trong phân hoạch:P(Bk|A) = P(Bk ∩ A)/P(A)= [P(Bk) × P(A|Bk)]/[∑i=1n P(Bi) × P(A|Bi)].Mẫu số là tổng các xác suất phần giao qua tất cả nhóm, chính là P(A).
Ví dụ giả định về xét nghiệm: Giả sử một bệnh có tỉ lệ mắc 0,1%. Xét nghiệm có độ nhạy 99% (người mắc bệnh có xác suất dương tính 99%) và độ đặc hiệu 99% (người không mắc bệnh có xác suất âm tính 99%). Chọn ngẫu nhiên một người từ quần thể này, xét nghiệm cho kết quả dương tính. Theo mô hình đã cho, xác suất người này mắc bệnh được tính bằng Bayes như sau. Các số liệu chỉ dùng cho bài toán minh họa.
Phân tích bằng định lý Bayes: Gọi B: “Người được chọn mắc bệnh đang xét”, nên P(B) = 0,001. B̅ là “Không mắc bệnh đang xét”, không có nghĩa hoàn toàn khỏe mạnh; P(B̅) = 0,999. Gọi A: “Xét nghiệm dương tính”. Ta có:
- Người có bệnh nhận kết quả dương tính: P(A|B) = 0,99.
- Người không mắc bệnh đang xét vẫn có xác suất dương tính giả P(A|B̅) = 0,01. Do đó P(A) = 0,001 × 0,99 + 0,999 × 0,01 = 0,01098.
Áp dụng Bayes: P(B|A) = [P(B) × P(A|B)]/P(A) = 0,00099/0,01098 ≈ 0,09016 = 9,016%. Vậy đáp số xấp xỉ 9,02% trong mô hình này, khác với độ nhạy 99%.
Giải thích bằng số lượng kỳ vọng: Với 100.000 người theo mô hình, có khoảng 100 người mắc bệnh và 99.900 người không mắc bệnh. Số dương tính thật kỳ vọng là 100 × 0,99 = 99; số dương tính giả kỳ vọng là 99.900 × 0,01 = 999. Trong 1.098 kết quả dương tính kỳ vọng, phần mắc bệnh là 99/1.098 ≈ 9,02%.
Câu hỏi thường gặp
Xác suất có điều kiện P(A|B) có bằng P(B|A) không?
Không nhất thiết. Với P(A) > 0 và P(B) > 0, P(A|B) = P(B|A) khi P(A ∩ B) = 0 hoặc P(A) = P(B). Nếu phần giao có xác suất dương thì hai xác suất có điều kiện bằng nhau khi và chỉ khi P(A) = P(B).
Khi nào thì xác suất có điều kiện P(A|B) bằng đúng xác suất P(A)?
Với P(B) > 0, P(A|B) = P(A) khi và chỉ khi A và B độc lập. Có thể kiểm tra bằng đẳng thức P(A ∩ B) = P(A) × P(B).
Phân biệt xác suất phần giao P(A ∩ B) và xác suất có điều kiện P(A|B)
A ∩ B là biến cố “A và B cùng xảy ra”; P(A ∩ B) là xác suất của biến cố đó trên không gian ban đầu. P(A|B) là xác suất A khi đã biết B xảy ra, tức lấy P(A ∩ B) chia cho P(B). Bản thân P(A ∩ B) là một số, không phải tên biến cố.
Tại sao trong công thức xác suất có điều kiện mẫu số bắt buộc phải lớn hơn 0?
Vì phép chia cho 0 không xác định, công thức P(A|B) = P(A ∩ B)/P(B) chỉ dùng khi P(B) > 0. Trong xác suất tổng quát, xác suất 0 không luôn đồng nghĩa biến cố rỗng; bài này chỉ sử dụng định nghĩa có điều kiện bằng tỉ số.
Có thể tính xác suất có điều kiện trực tiếp bằng số phần tử không gian mẫu không?
Có, nếu không gian mẫu hữu hạn và các kết quả đồng khả năng. Khi n(B) > 0, P(A|B) = n(A ∩ B)/n(B). Đếm kết quả vừa thuộc A vừa thuộc B ở tử số, đếm toàn bộ kết quả thuộc B ở mẫu số.
Khi giải bài, hãy đọc phần bên phải dấu | để xác định điều đã biết, tìm phần giao, rồi chia cho xác suất điều kiện. Kiểm tra đáp số nằm từ 0 đến 1; chỉ dùng cách đếm phần tử khi các kết quả hữu hạn và đồng khả năng.
Xem thêm các công thức toán học liên quan để ôn tập: