Trả lời nhanh: Định lý Talet cho biết: trong tam giác, một đường thẳng song song với một cạnh và cắt hai cạnh còn lại sẽ tạo ra các đoạn thẳng tương ứng tỉ lệ. Ví dụ: trong tam giác ABC, M nằm giữa A và B, N nằm giữa A và C. Nếu MN // BC thì AM/MB = AN/NC và AM/AB = AN/AC. Ký hiệu // có nghĩa là “song song”.
1. Định lý Talet trong tam giác
Định lý Talet (còn viết là Ta-lét) là kiến thức hình học lớp 8 giúp tính độ dài và chứng minh hai đường thẳng song song. Để bắt đầu, bạn cần biết cách tính tỉ số, nhận ra các đoạn tương ứng và phân biệt định lý thuận với định lý đảo.
1.1 Đoạn thẳng tỉ lệ
Tỉ số của hai đoạn thẳng là kết quả lấy độ dài đoạn thứ nhất chia cho độ dài đoạn thứ hai. Trước khi chia, cần đổi về cùng đơn vị; độ dài ở mẫu phải khác 0. Hai đoạn AB, CD được gọi là đoạn thẳng tỉ lệ với hai đoạn A'B', C'D' khi AB/CD = A'B'/C'D'. Đẳng thức giữa hai tỉ số này gọi là một tỉ lệ thức viết bằng độ dài.
Ví dụ: AB = 2 cm, CD = 4 cm, A'B' = 3 cm, C'D' = 6 cm. Ta có AB/CD = 2/4 = 1/2 và A'B'/C'D' = 3/6 = 1/2. Vì hai tỉ số bằng nhau nên AB, CD tỉ lệ với A'B', C'D'.
1.2 Phát biểu và công thức
Trong tam giác ABC, cho M nằm giữa A và B, N nằm giữa A và C. Nếu MN song song với BC thì định lý Talet cho các tỉ lệ sau:
AM/MB = AN/NC
AM/AB = AN/AC
MB/AB = NC/AC
Cách đọc: AM tương ứng với AN, MB tương ứng với NC, cả cạnh AB tương ứng với cả cạnh AC. Vì vậy, “đoạn đầu / đoạn còn lại” hoặc “đoạn đầu / cả cạnh” phải được viết cùng cách ở hai vế. Các đoạn trong mẫu số đều có độ dài lớn hơn 0.
Bảng dưới dùng chung điều kiện: ABC là tam giác, M nằm giữa A và B, N nằm giữa A và C.
| Nội dung |
Giả thiết |
Kết luận |
| Talet thuận |
MN // BC |
AM/MB = AN/NC; AM/AB = AN/AC; MB/AB = NC/AC |
| Talet đảo |
AM/MB = AN/NC hoặc AM/AB = AN/AC |
MN // BC |
| Hệ quả |
MN // BC |
AM/AB = AN/AC = MN/BC |
Dễ nhớ: đã biết song song và cần tính độ dài thì dùng Talet thuận hoặc hệ quả. Đã biết các tỉ số bằng nhau và cần chứng minh song song thì dùng Talet đảo.
Sau khi nắm cách áp dụng trong tam giác, bạn có thể học tiếp các bài liên quan đến hình thang và hình thoi.
Xem thêm các hình học liên quan:
2. Định lý Talet đảo
Định lý Talet đảo dùng để chứng minh hai đường thẳng song song. Trong tam giác ABC, nếu một đường thẳng cắt hai cạnh AB, AC lần lượt tại D, E nằm giữa các đầu mút và tạo ra các đoạn tương ứng tỉ lệ thì DE song song với BC.
Tam giác ABC với DE song song BC
Cụ thể: D nằm giữa A và B, E nằm giữa A và C. Nếu AD/DB = AE/EC thì DE // BC. Bạn cũng có thể dùng điều kiện AD/AB = AE/AC để kết luận như vậy.
Với D, E nằm trong hai cạnh như trên, hai chiều đều đúng: DE // BC thì có các tỉ lệ; ngược lại, có tỉ lệ phù hợp thì suy ra DE // BC.
Khi cần chứng minh DE // BC, hãy chỉ ra D, E nằm trên hai cạnh nào, rồi chứng minh AD/DB = AE/EC hoặc AD/AB = AE/AC. Sau đó mới kết luận bằng định lý đảo. Không được dùng ngay DE // BC để lập tỉ lệ, vì đó chính là điều đang cần chứng minh.
3. Hệ quả của định lý Talet
3.1 Công thức hệ quả
Hệ quả giúp tính cả đoạn thẳng song song với cạnh còn lại. Khi một đường thẳng cắt hai cạnh của tam giác và song song với cạnh thứ ba, ba cạnh của tam giác mới tỉ lệ với ba cạnh tương ứng của tam giác ban đầu.
Hình minh họa định lý Talet trong tam giác ABC với DE song song BC
Trong tam giác ABC, D nằm giữa A và B, E nằm giữa A và C, DE // BC. Khi đó:
AD/AB = AE/AC = DE/BC
Các cặp cạnh tương ứng là AD với AB, AE với AC, DE với BC. Ví dụ: nếu AD/AB = 1/3 thì AE/AC = DE/BC = 1/3, nên DE = BC/3. Hai tam giác ADE và ABC lúc này đồng dạng, nghĩa là các góc tương ứng bằng nhau và các cạnh tương ứng tỉ lệ.
3.2 Trường hợp cắt phần kéo dài hai cạnh
Hệ quả còn áp dụng khi đường thẳng song song cắt phần kéo dài của hai cạnh. Cho B' nằm trên đường thẳng AB, C' nằm trên đường thẳng AC, hai điểm đều khác A và B'C' // BC. Có hai trường hợp thường gặp:
- Trường hợp 1: B' nằm trên tia đối của tia AB, C' nằm trên tia đối của tia AC. Hai tam giác AB'C' và ABC nằm về hai phía của A, trông giống chiếc “đồng hồ cát”.
- Trường hợp 2: B nằm giữa A và B', C nằm giữa A và C'. Tam giác ABC nằm trong tam giác AB'C'.
Hình minh họa định lý Ta-lét với hai đường thẳng song song
Trong cả hai trường hợp, dùng độ dài các đoạn thẳng, ta vẫn có:
AB'/AB = AC'/AC = B'C'/BC
Để tránh ghép nhầm, hãy theo đúng cặp điểm tương ứng: A với A, B' với B, C' với C. Công thức này cần điều kiện B'C' // BC, dù các điểm nằm trên cạnh hay trên phần kéo dài.
4. Cách vận dụng và lỗi thường gặp
4.1 Các bước làm bài
- Đọc giả thiết, vẽ hình và đánh dấu dữ kiện. Với bài tính độ dài, xác định cặp đường thẳng đã biết song song; với bài chứng minh song song, xác định các tỉ số cần so sánh.
- Xác định tam giác đang xét, vị trí các điểm và những đoạn thẳng tương ứng.
- Bài tính độ dài: lập tỉ lệ theo Talet thuận hoặc hệ quả. Bài chứng minh song song: tính và so sánh hai tỉ số, rồi dùng Talet đảo.
- Thay số đã đổi về cùng đơn vị, nhân chéo để tìm độ dài còn thiếu nếu cần.
- Ghi kết luận và đơn vị của độ dài; tỉ số giữa hai độ dài cùng đơn vị không có đơn vị.
4.2 Mẹo ghi nhớ và lỗi hay sai
Với hình DE // BC trong tam giác ABC, hãy ghi nhớ các cặp tương ứng AD ↔ AB, AE ↔ AC, DE ↔ BC. Nếu viết AD/AB ở vế trái thì vế phải phải là AE/AC hoặc DE/BC. Cách ghép theo tên điểm đáng tin cậy hơn việc chỉ nhìn đoạn “nhỏ” hay “lớn” trên hình.
Ví dụ: trong tam giác ABC, M nằm giữa A và B, N nằm giữa A và C, MN // BC. Cho AM = 5 cm, MB = 3,5 cm. Cần tính tỉ số AM/AB.
- Cách sai: viết AM/AB = 5/3,5, tức lấy nhầm đoạn MB làm mẫu.
- Cách đúng: AB = AM + MB = 5 + 3,5 = 8,5 cm. Vậy AM/AB = 5/8,5 = 10/17.
Trước khi thay số, đọc đúng mẫu số: AB là cả cạnh, còn MB chỉ là phần còn lại của cạnh đó.
Đường trung bình của tam giác là đoạn thẳng nối trung điểm hai cạnh. Nếu M, N lần lượt là trung điểm AB, AC thì MN // BC và MN = BC/2. Lúc này AM/AB = AN/AC = MN/BC = 1/2. Đây là một trường hợp đặc biệt của hệ quả Talet.
4.3 Dạng toán thường gặp
Dạng 1: tính độ dài, tỉ số, chu vi hoặc diện tích. Dùng Talet để tìm tỉ số cạnh. Khi hai tam giác đồng dạng có tỉ số cạnh tương ứng bằng k, tỉ số chu vi cũng bằng k, nhưng tỉ số diện tích bằng k². Ví dụ: cạnh bằng 1/2 thì diện tích bằng 1/4, không phải 1/2.
Dạng 2: chứng minh hai đường thẳng song song bằng Talet đảo; chứng minh các đẳng thức độ dài bằng Talet thuận hoặc hệ quả kết hợp biến đổi tỉ lệ thức.
Khi giải bài, thường cần nhân chéo. Nếu a/b = c/d, với b và d khác 0, ta có các phép biến đổi sau. Mỗi phân thức chỉ có nghĩa khi mẫu số khác 0:
- ad = bc. Ví dụ: 2/3 = x/6 thì 3x = 2 × 6, suy ra x = 4.
- a/c = b/d, với điều kiện thêm c khác 0.
- (a + b)/b = (c + d)/d và (a − b)/b = (c − d)/d.
- a/b = c/d = (a + c)/(b + d), nếu b + d khác 0.
- a/b = c/d = (a − c)/(b − d), nếu b − d khác 0. Khi mới học, bạn có thể tập trung vào phép nhân chéo trước.
5. Định lý Talet trong hình thang, không gian và ứng dụng thực tế
5.1 Hình thang và không gian
Trong hình thang ABCD có AB // CD, lấy M nằm giữa A và D, N nằm giữa B và C sao cho MN // AB. Khi đó AM/MD = BN/NC. Phần mở rộng trong hình học không gian được học sau: ba mặt phẳng phân biệt, đôi một song song, cắt hai đường thẳng lần lượt tại A, B, C và A', B', C' theo cùng thứ tự các mặt phẳng thì AB/BC = A'B'/B'C'. Hai đường thẳng phải cắt cả ba mặt phẳng tại các điểm phân biệt.
5.2 Đo chiều cao bằng bóng
Để ước tính chiều cao cây, dựng một cọc thẳng đứng trên mặt đất nằm ngang và đo chiều cao h của phần cọc nhô trên mặt đất. Đo độ dài bóng cọc và bóng cây cùng thời điểm; cây cũng cần thẳng đứng, bóng nằm trên mặt đất ngang. Các tia nắng được coi là song song nên hai tam giác tạo bởi chiều cao và bóng đồng dạng. Khi đó: chiều cao cây = h × (độ dài bóng cây / độ dài bóng cọc). Ví dụ: h = 1 m, bóng cọc dài 0,8 m, bóng cây dài 6,4 m thì cây cao khoảng 1 × 6,4/0,8 = 8 m. Không lấy toàn bộ chiều dài cọc nếu một phần đã bị chôn dưới đất; cần tránh lúc bóng quá ngắn hoặc khó xác định đầu bóng.
5.3 Phân biệt với định lý Thales về góc nội tiếp
Định lý Thales về đường tròn nói rằng: góc nội tiếp chắn nửa đường tròn là góc vuông. Cụ thể, nếu AB là đường kính và C là một điểm trên đường tròn, khác A và B, thì góc ACB bằng 90°. Trong bài này, định lý Talet được dùng theo nghĩa về các đoạn thẳng tỉ lệ trong tam giác.
6. Ví dụ có lời giải
6.1 Ví dụ 1: tính độ dài đoạn thẳng
Cho tam giác ABC, D nằm giữa A và B, E nằm giữa A và C, DE // BC. Biết AD = 12 cm, DB = 18 cm, CE = 30 cm. Tính AE và AC.
- Vì DE // BC, theo định lý Talet: AD/DB = AE/EC. Lưu ý CE và EC cùng chỉ một đoạn thẳng.
- Thay số: 12/18 = AE/30. Nhân chéo được 18 × AE = 12 × 30.
- Suy ra AE = 12 × 30/18 = 20 cm.
- Vì E nằm giữa A và C nên AC = AE + EC = 20 + 30 = 50 cm.
6.2 Ví dụ 2: chứng minh hai đường thẳng song song
Cho hai tia Ox, Oy có chung gốc O, không trùng nhau và không đối nhau. Các điểm N, P thuộc tia Ox; M, Q thuộc tia Oy; P, Q khác O. Biết ON/OP = OM/OQ = 1/2. Chứng minh MN // PQ.
- Vì hai tia không trùng và không đối nhau nên O, P, Q tạo thành một tam giác. Từ ON = OP/2 và OM = OQ/2, suy ra N nằm giữa O và P, M nằm giữa O và Q.
- Trong tam giác OPQ, ta có ON/OP = OM/OQ = 1/2. Hai tỉ số cùng so sánh đoạn tính từ O với cả cạnh chứa đoạn đó.
- Theo định lý Talet đảo, MN // PQ. Trong ví dụ này, N và M cũng chính là trung điểm của OP và OQ.
Cách trình bày bài chứng minh song song: xác định tam giác và vị trí các điểm, chỉ ra hai tỉ số bằng nhau, viện dẫn Talet đảo, rồi kết luận.
7. Bài tập tự luyện có đáp án
Các bài dưới đây tăng dần độ khó. Bài 1–3 giúp luyện tính độ dài và nhận biết Talet đảo; bài 4 dành cho người đã nắm trường hợp cắt phần kéo dài.
Bài 1. Trong tam giác ABC, M nằm giữa A và B, N nằm giữa A và C, MN // BC. Biết AM = 3 cm, MB = 6 cm, AN = 2 cm. Tính NC.
Bài 2. Trong tam giác ABC, AB = 6 cm, AC = 9 cm. Điểm D nằm giữa A và B, AD = 2 cm; điểm E nằm giữa A và C, AE = 3 cm. Chứng minh DE // BC.
Bài 3. Trong tam giác ABC, D nằm giữa A và B, E nằm giữa A và C, DE // BC. Biết AD = 4 cm, AB = 10 cm, BC = 15 cm. Tính DE.
Bài 4. Tứ giác lồi ABCD có O là giao điểm hai đường chéo. Đường thẳng qua A song song BC cắt đường thẳng BD tại E, đường thẳng qua B song song AD cắt đường thẳng AC tại F. Chứng minh OE/OD = OF/OC.
Đáp án:
- Bài 1: Vì MN // BC nên AM/MB = AN/NC. Thay số: 3/6 = 2/NC. Nhân chéo: 3 × NC = 6 × 2, suy ra NC = 4 cm.
- Bài 2: AD/AB = 2/6 = 1/3 và AE/AC = 3/9 = 1/3. Vì D, E nằm trong hai cạnh AB, AC và AD/AB = AE/AC nên DE // BC theo định lý Talet đảo.
- Bài 3: Vì DE // BC, theo hệ quả Talet: DE/BC = AD/AB. Suy ra DE/15 = 4/10, nên DE = 15 × 4/10 = 6 cm.
- Bài 4: Vì ABCD là tứ giác lồi nên O nằm giữa A, C và nằm giữa B, D. Với AE // BC, áp dụng hệ quả Talet cho hai tam giác OAE và OCB được OE/OB = OA/OC (1). Với BF // AD, áp dụng hệ quả cho hai tam giác OBF và ODA được OB/OD = OF/OA (2). Nhân hai đẳng thức: (OE/OB) × (OB/OD) = (OA/OC) × (OF/OA). Rút gọn OB ở vế trái và OA ở vế phải, được OE/OD = OF/OC. Bài này dùng hệ quả trên các đường thẳng chứa cạnh, nên E, F có thể nằm ngoài đoạn BD, AC.
Khi luyện tập, hãy tập viết đúng cặp đoạn tương ứng trước khi thay số. Dùng Talet thuận và hệ quả khi đã biết song song; dùng Talet đảo khi cần chứng minh song song từ các tỉ số.
Câu hỏi thường gặp
Định lý Talet là gì?
Đường thẳng song song với một cạnh của tam giác và cắt hai cạnh còn lại sẽ chia hai cạnh đó thành các đoạn tương ứng tỉ lệ.
Định lý Talet đảo khác định lý thuận thế nào?
Định lý thuận dùng điều kiện song song để suy ra các tỉ lệ. Định lý đảo dùng các tỉ lệ phù hợp để suy ra song song. Cả hai đều cần xác định đúng vị trí các điểm trên hai cạnh của tam giác.
Định lý Talet có đúng khi đường thẳng cắt phần kéo dài hai cạnh không?
Có. Nếu B', C' khác A, lần lượt nằm trên đường thẳng AB, AC và B'C' // BC thì AB'/AB = AC'/AC = B'C'/BC. Hai hình thường gặp là cùng kéo dài qua B, C hoặc cùng kéo dài về phía bên kia A.
Khi nào dùng định lý Talet, khi nào dùng đường trung bình?
Dùng tính chất đường trung bình khi hai điểm là trung điểm của hai cạnh: đoạn nối chúng song song với cạnh thứ ba và dài bằng một nửa cạnh đó. Talet áp dụng được cho nhiều vị trí khác khi có điều kiện song song và các đoạn tương ứng phù hợp.
Định lý Talet áp dụng trong hình thang thế nào?
Trong hình thang ABCD có AB // CD, nếu M nằm giữa A và D, N nằm giữa B và C, MN // AB thì AM/MD = BN/NC. Nếu hai đường thẳng chứa cạnh bên AD và BC không song song, có thể kéo dài chúng đến giao điểm để xét tam giác; cách kéo dài này không áp dụng khi hai cạnh bên song song.
Nếu muốn luyện thêm các bài hình học đi kèm, bạn có thể xem tiếp phần tính diện tích bên dưới.
Xem thêm kiến thức toán hình học: