Trả lời nhanh: Helium (heli, ký hiệu He) là nguyên tố hoá học có số hiệu nguyên tử 2, thuộc nhóm khí hiếm. Đây là chất khí không màu, không mùi, không cháy, rất nhẹ và trơ hoá học, có điểm sôi thấp nhất trong các nguyên tố, nên thường dùng bơm bóng bay, làm lạnh máy MRI và làm khí bảo vệ khi hàn.
1. Helium là gì?
Helium là nguyên tố đứng ở ô số 2 của bảng tuần hoàn, nhóm 18, chu kỳ 1. Nó thuộc nhóm khí hiếm, tức những khí gần như không tham gia phản ứng hoá học. Trong hoá học, helium thường được lấy làm ví dụ điển hình về khí trơ.
Trong vũ trụ, helium được xem là nguyên tố phổ biến thứ hai sau hydro. Tuy vậy, trên Trái Đất nó lại khá hiếm.
1.1 Định nghĩa và ký hiệu He
Ký hiệu của helium là He, hạt nhân có hai proton. "Heli" là cách gọi tiếng Việt ngắn gọn, dùng song song với tên quốc tế. Khí này không cháy và không duy trì sự cháy, nên thường được xem là lựa chọn an toàn hơn so với các khí nhẹ dễ bắt lửa.
1.2 Nguồn gốc tên gọi và lịch sử phát hiện
Tên helium bắt nguồn từ từ "helios" trong tiếng Hy Lạp, nghĩa là Mặt Trời. Năm 1868, nhà thiên văn Pierre Jules Janssen (Pháp) và Joseph Norman Lockyer (Anh) quan sát nhật thực. Khi dùng lăng kính tách ánh sáng Mặt Trời, họ thấy một vạch quang phổ màu vàng sáng không khớp với nguyên tố nào đã biết.
Lockyer là người đặt tên cho nguyên tố mới. Ông nghĩ đó là kim loại nên thêm đuôi "um", vốn hay gặp ở tên kim loại. Thực tế helium là khí hiếm, không phải kim loại. Nếu thắc mắc về hậu tố này, bạn có thể xem um là gì để hiểu thêm.
Đến năm 1895, nhà hoá học người Scotland William Ramsay lần đầu tách được helium trên Trái Đất từ khoáng vật phóng xạ cleveite. Từ phát hiện này, câu chuyện mở rộng sang những khái niệm nền tảng như cấu tạo chất và tính chất của các hợp chất hoá học.
Xem thêm về các khái niệm khoa học cơ bản:
2. Tính chất vật lý và hoá học của helium
Tính chất của helium bắt nguồn từ cấu trúc nguyên tử rất nhỏ gọn và bền. Nhờ vậy nó vừa nhẹ, vừa chịu được nhiệt độ cực thấp, vừa gần như không phản ứng.
2.1 Tính chất vật lý
Chỉ hydro nhẹ hơn helium. Helium nhẹ hơn không khí khoảng 7 lần và dẫn nhiệt rất tốt. Điểm sôi khoảng 4,2 K (-268,9°C), thấp nhất trong các nguyên tố. Ở áp suất thường, nó không đông đặc dù được làm lạnh đến gần độ không tuyệt đối. Hai đặc điểm này giúp helium trở thành chất làm lạnh rất hiệu quả.
Có thể thấy vì sao nó nhẹ qua phép so sánh khối lượng mol:
- Helium là khí đơn nguyên tử, khối lượng mol khoảng 4 g/mol.
- Không khí (chủ yếu nitơ và oxy) có khối lượng mol trung bình khoảng 29 g/mol.
- Tỉ lệ: 29 : 4 ≈ 7,25, nên cùng thể tích, helium nhẹ hơn không khí khoảng 7 lần.
Hydro còn nhẹ hơn helium nhưng dễ cháy nổ, còn helium thì không. Vì vậy helium thường được ưu tiên để bơm khinh khí cầu.
2.2 Tính trơ hoá học và cấu hình electron
Cấu hình electron của helium là 1s², nghĩa là lớp vỏ duy nhất đã đầy hai electron. Vỏ bão hoà này rất bền, và năng lượng ion hoá (năng lượng để lấy đi một electron) cực cao. Vì thế helium gần như không tạo hợp chất, tồn tại dưới dạng khí đơn nguyên tử, mỗi hạt là một nguyên tử riêng lẻ.
Nhiều người cho rằng trơ nghĩa là vô dụng. Thực ra chính tính trơ khiến helium hữu ích, vì nó không phản ứng với vật liệu xung quanh.
2.3 Đồng vị helium-3 và helium-4
Đồng vị là các dạng nguyên tử cùng số proton nhưng khác số neutron. Helium có hai đồng vị bền.
| Đồng vị |
Hạt nhân |
Mức phổ biến |
| He-3 |
2 proton, 1 neutron |
Rất hiếm |
| He-4 |
2 proton, 2 neutron |
Chiếm gần như toàn bộ lượng helium tự nhiên |
Cần phân biệt hai tỉ lệ: He-4 chiếm phần lớn trong tổng lượng helium, còn bản thân helium chỉ chiếm khoảng 5 phần triệu thể tích khí quyển Trái Đất.
3. Helium có từ đâu và được sản xuất thế nào?
Helium trên Trái Đất không thể tạo ra dễ dàng như nhiều khí khác mà chủ yếu phải thu từ mỏ tự nhiên. Vì vậy nguồn cung khá hạn chế.
3.1 Helium hình thành trong sao và trong lòng đất
Phần lớn helium của vũ trụ được tạo ra trong giai đoạn sơ khai, vài phút sau vụ nổ lớn. Về sau, các phản ứng nhiệt hạch trong sao tiếp tục tạo thêm helium từ hydro.
Trên Trái Đất, phần lớn helium sinh ra từ sự phân rã phóng xạ của uranium và thorium trong lớp đá. Khí này bị giữ lại trong các mỏ khí thiên nhiên và chỉ được khai thác thương mại khi nồng độ trên 0,3%. Một số mỏ giàu có thể chứa hơn 0,5%.
3.2 Quy trình thu và tinh chế helium
Việc thu helium từ khí thiên nhiên gồm hai giai đoạn:
- Ngưng tụ, chưng cất ở nhiệt độ thấp (đông lạnh) để tách các khí khác, thu được helium thô có độ giàu khoảng 80% trở lên.
- Tinh chế để loại tạp chất như metan, nitơ, hydro, neon và argon, đạt độ tinh khiết từ 99,99% trở lên.
3.3 Vì sao helium là tài nguyên khan hiếm
Helium rất nhẹ và không tạo hợp chất, nên khi thoát khỏi lòng đất, nó bay lên và dần thoát vào không gian. Do đó, trên Trái Đất helium được xem là tài nguyên không tái tạo, dù ngoài vũ trụ rất dồi dào. Nguồn lớn tập trung ở Mỹ, Qatar và Algeria.
Các dự báo cho thấy nhu cầu có thể vượt nguồn cung trong tương lai. Đó là lý do giá helium thường biến động và khá cao so với nhiều khí công nghiệp khác.
4. Ứng dụng của helium trong đời sống và công nghiệp
Helium thường được dùng nhờ ba điểm mạnh: nhẹ, lạnh sâu và trơ.
4.1 Bóng bay và khinh khí cầu
Vì nhẹ và không cháy, bóng bay helium bay lơ lửng khá an toàn. Tuy nhiên chúng thường xẹp sau vài ngày, do nguyên tử helium quá nhỏ nên khuếch tán qua các lỗ siêu nhỏ của vỏ bóng. Khinh khí cầu cũng dùng helium khi cần an toàn hơn hydro.
4.2 Y tế: máy MRI và hỗ trợ hô hấp
Helium lỏng làm mát nam châm siêu dẫn trong máy MRI. Hỗn hợp khí giàu helium có mật độ thấp, nên dễ hít vào hơn, và được dùng hỗ trợ hô hấp cho người bị hen phế quản hay một số bệnh đường thở.
4.3 Lặn sâu, hàn và bán dẫn
Khi lặn sâu, nitơ hoà tan vào máu nhiều hơn theo độ sâu. Nếu nổi lên quá nhanh, nitơ tạo bọt khí gây bệnh giảm áp. Thợ lặn chuyên nghiệp dùng hỗn hợp có helium thay một phần nitơ vì helium ít hoà tan trong máu hơn. Tỉ lệ các khí thay đổi theo độ sâu và kế hoạch lặn, không có một công thức chung.
Helium không loại bỏ hoàn toàn nguy cơ bệnh giảm áp. Thợ lặn vẫn phải tuân thủ quy trình giảm áp phù hợp khi nổi lên.
Trong luyện kim và hàn, helium là khí bảo vệ vùng hàn, điển hình là hàn TIG. Nó cũng dùng trong sản xuất sợi quang, chất bán dẫn và làm môi trường nhiệt trong một số lò phản ứng hạt nhân.
4.4 Nghiên cứu khoa học và dò rò rỉ
Các nam châm siêu dẫn của máy gia tốc LHC cần helium ở dạng lỏng, làm lạnh gần độ không tuyệt đối. Nguyên tử helium rất nhỏ nên khí này còn dùng dò rò rỉ trong hệ thống chân không với độ nhạy cao. Khái niệm tương tự bạn có thể xem thêm ở leak là gì.
5. Hít helium có nguy hiểm không?
Khí heli không độc với lượng nhỏ, nhưng không phải lúc nào cũng vô hại. Nguy cơ nằm ở chỗ nó thay thế oxy.
5.1 Vì sao hít helium làm giọng đổi
Khi hít một ít helium, giọng nghe cao và giống nhân vật hoạt hình. Âm thanh truyền trong khí nhẹ nhanh hơn, làm các tần số cộng hưởng của khoang miệng và cổ họng thay đổi. Kết quả là âm sắc nghe cao hơn, chứ không phải dây thanh bị biến đổi.
5.2 Rủi ro ngạt khi hít từ bình
Không nên hít trực tiếp từ bình áp suất cao, vì khí thoát mạnh và thay thế oxy, có thể gây ngạt rất nhanh. Trong không gian kín, helium tích tụ cũng gây thiếu oxy. Tuyệt đối không dùng hydro để đổi giọng, vì khí này cháy nổ.
6. Phân biệt helium khí và Helium Network
Helium Network là mạng không dây phi tập trung dùng token HNT, còn Helium Mobile là một nhà mạng. Cả hai chỉ trùng tên, không liên quan đến nguyên tố He. Bài này nói về nguyên tố hoá học, tức khí helium.
7. Bài tập vận dụng
- Helium có ký hiệu và số hiệu nguyên tử là gì? Đáp án: He, số hiệu nguyên tử 2.
- Giải thích vì sao helium gần như không phản ứng hoá học. Đáp án: cấu hình 1s² có lớp vỏ đã đầy, rất bền.
- Khối lượng mol helium khoảng 4 g/mol, không khí khoảng 29 g/mol. Helium nhẹ hơn không khí khoảng bao nhiêu lần? Đáp án: 29 : 4 ≈ 7,25, tức khoảng 7 lần.
- Vì sao bóng bay helium thường xẹp sau vài ngày? Đáp án: nguyên tử helium rất nhỏ nên khuếch tán qua các lỗ siêu nhỏ của vỏ bóng.
Câu hỏi thường gặp
Helium là khí gì?
Helium là khí hiếm đơn nguyên tử, không màu, không mùi và trơ hoá học. Nó nằm ở nhóm 18 của bảng tuần hoàn.
Helium có cháy hay nổ không?
Không. Helium là khí trơ, không cháy, khác hydro dễ cháy nổ.
Vì sao helium nhẹ hơn không khí?
Khối lượng mol của helium khoảng 4 g/mol, thấp hơn nhiều so với không khí khoảng 29 g/mol. Vì vậy cùng thể tích, helium nhẹ hơn khoảng 7 lần.
Helium có thể cạn kiệt không?
Trên Trái Đất, helium là tài nguyên không tái tạo và nguồn cung hạn chế, nên giá thường biến động và khá cao.
Helium được dùng làm gì trong y tế?
Helium làm mát nam châm siêu dẫn của máy MRI. Nó cũng có trong hỗn hợp thở hỗ trợ hô hấp cho một số bệnh đường thở.
Tóm lại, helium là khí hiếm nhẹ, trơ và có điểm sôi thấp nhất, nên hữu ích trong bóng bay, y tế, lặn sâu và nghiên cứu. Đây là tài nguyên khó tái tạo trên Trái Đất, cần dùng tiết kiệm. Khí này không độc nhưng có thể gây ngạt, vì vậy tránh hít trực tiếp từ bình. Từ helium, bạn có thể tìm hiểu tiếp nhiều khái niệm khoa học và thuật ngữ kỹ thuật liên quan.
Tìm hiểu thêm về các khái niệm liên quan: