Trả lời nhanh: Hoán dụ là biện pháp tu từ gọi tên sự vật, hiện tượng bằng tên của sự vật, hiện tượng khác có quan hệ gần gũi (tương cận) với nó, như dùng "áo chàm" để chỉ người dân Việt Bắc. Cách nói này giúp câu văn gợi hình, gợi cảm và hàm súc hơn.
❓ Hoán dụ có những kiểu nào?
❓ Hoán dụ khác ẩn dụ ở điểm nào?
❓ Hoán dụ có tác dụng gì khi viết văn?
1. Hoán dụ là gì?
Định nghĩa hoán dụ
Hoán dụ (hay phép hoán dụ) là cách gọi tên sự vật, hiện tượng này bằng tên của sự vật, hiện tượng khác có quan hệ gần gũi với nó. Quan hệ ấy gọi là quan hệ tương cận: hai thứ luôn đi cùng nhau, thuộc về nhau hoặc nằm cạnh nhau trong thực tế.
Hiểu khái niệm hoán dụ theo cách đơn giản: thay vì nói thẳng tên người hay vật, ta nói bằng thứ gắn liền với họ. Trong câu thơ "Áo chàm đưa buổi phân li", "áo chàm" là trang phục quen thuộc của người Việt Bắc, nên nó được dùng để chỉ chính những con người ấy.
Điểm cần nhớ: biện pháp hoán dụ không dùng từ so sánh và không dựa trên sự giống nhau. Nó dựa trên mối liên hệ có thật giữa hai đối tượng. Nếu bạn tự hỏi hoán dụ nghĩa là gì, có thể hiểu gọn là "nói người này, vật này qua thứ đi liền với nó".
Nguồn gốc của thuật ngữ hoán dụ
Hoán dụ đã xuất hiện từ thời Hy Lạp cổ đại. Tiếng Anh gọi là metonymy, bắt nguồn từ từ Hy Lạp nghĩa là "đổi tên", và từ này vào tiếng Anh vào giữa thế kỷ 16.
Cái tên "đổi tên" khá sát với bản chất: ta đổi tên gọi quen thuộc của sự vật sang tên một thứ gần gũi với nó. Vì thế khi gặp thuật ngữ này trong sách tiếng Anh, bạn có thể hiểu ngay là cùng một khái niệm.
2. Các kiểu hoán dụ thường gặp
Chương trình phổ thông nêu 4 kiểu hoán dụ. Nếu ai hỏi có mấy kiểu hoán dụ, câu trả lời là bốn, và đây cũng là các loại hoán dụ cần nhớ khi làm bài.
Lấy bộ phận để gọi toàn thể
Dùng một bộ phận nổi bật để chỉ cả con người hay sự vật. Ví dụ: "Bàn tay ta làm nên tất cả" hay "Nhà có một đôi tay khéo léo".
Cái được dùng là "bàn tay", "đôi tay"; cái được chỉ là người lao động. Dấu hiệu nhận biết: từ chỉ bộ phận cơ thể hoặc bộ phận của vật nhưng nghĩa lại nói về cả người, cả vật.
Lấy vật chứa đựng để gọi vật bị chứa đựng
Gọi tên cái chứa để chỉ thứ nằm bên trong, thường là con người trong một không gian. Ví dụ: "Cả thôn đều đổ ra đón bộ đội".
"Thôn" là nơi chứa, còn người được chỉ là dân làng. Dấu hiệu: từ chỉ địa điểm, đồ đựng nhưng hành động trong câu chỉ con người mới làm được.
Lấy dấu hiệu của sự vật để gọi sự vật
Dùng đặc điểm, trang phục hay dấu hiệu bên ngoài để chỉ chính đối tượng. Ví dụ: "Áo chàm đưa buổi phân li" hay "Đầu bạc tiễn đầu xanh".
"Đầu bạc" là dấu hiệu của người già, "đầu xanh" là dấu hiệu của người trẻ. Dấu hiệu nhận biết: từ miêu tả màu sắc, trang phục, đặc điểm nhưng được dùng như tên gọi của người hoặc vật.
Lấy cái cụ thể để gọi cái trừu tượng
Kiểu này dùng số lượng hoặc hình ảnh cụ thể để nói điều trừu tượng hơn. Ví dụ rõ nhất là cách đếm: "một", "ba" trong "Một cây làm chẳng nên non, ba cây chụm lại nên hòn núi cao" gợi số ít và số nhiều, qua đó nói về sự đơn lẻ và sự đoàn kết.
Cần tách hai lớp nghĩa. Cặp số "một" và "ba" là phần cụ thể gợi ý niệm ít và nhiều. Còn hình ảnh "cây", "núi" mang nghĩa ẩn dụ, vì cây được hiểu là con người và núi là sức mạnh tập thể dựa trên sự giống nhau. Vì vậy khi phân tích, đừng gộp hai lớp này làm một.
Dấu hiệu nhận biết: có số lượng hoặc chi tiết cụ thể, nhưng nghĩa hướng tới một khái niệm chung.
Khi gặp ví dụ về hoán dụ trong đề, hãy thử xếp câu vào một trong bốn nhóm trên để giải thích quan hệ tương cận gọn và đúng ý.
3. Phân biệt hoán dụ và ẩn dụ
Nhiều bạn hỏi ẩn dụ và hoán dụ là gì vì hai biện pháp tu từ này đều gọi tên gián tiếp. Điểm khác nằm ở cơ sở liên tưởng.
Khác nhau ở cơ sở liên tưởng
|
Tiêu chí
|
Hoán dụ
|
Ẩn dụ
|
|
Cơ sở
|
Quan hệ tương cận (gần gũi, đi liền)
|
Quan hệ tương đồng (giống nhau)
|
|
Bản chất
|
Đổi tên theo mối liên hệ có thật
|
So sánh ngầm
|
|
Ví dụ
|
"Áo chàm" chỉ người Việt Bắc
|
"Thuyền" chỉ người con trai, "bến" chỉ người con gái
|
Một hiểu lầm hay gặp là cho rằng hoán dụ cũng là so sánh ngầm. Thực ra đó là đặc điểm của ẩn dụ. Hoán dụ không nói "A giống B", mà nói "A đi cùng B nên ta gọi B bằng A".
Mẹo thêm từ "như" để nhận biết
Bạn có thể thử chèn từ "như" giữa hai vế như một phép thử tham khảo. Nếu câu nghe hợp lý vì hai vế có nét giống nhau, đó là dấu hiệu nghiêng về ẩn dụ. Nếu nghe gượng vì hai vế chỉ đi cùng nhau, có thể là hoán dụ.
Ví dụ, "người cha như ngọn núi" hiểu được nhờ nét giống (vững chãi). Còn "áo chàm như người Việt Bắc" nghe vô lý, vì áo và người không giống nhau mà chỉ gắn liền nhau.
Tuy vậy, đây không phải quy tắc tuyệt đối. Có câu thêm "như" vẫn nghe được dù là hoán dụ, và ngược lại. Kết luận cuối cùng phải dựa vào quan hệ tương đồng hay tương cận trong ngữ cảnh cụ thể của câu.
Ngoài hai biện pháp này, bạn còn gặp nhân hóa và so sánh trong cùng bài học. Hãy xác định cơ chế trước, rồi mới gọi tên biện pháp.
4. Tác dụng của hoán dụ trong văn học và đời sống
Tác dụng của hoán dụ có thể gói trong ba ý chính:
- Gợi hình, gợi cảm hơn: "áo chàm" gợi cả hình ảnh vùng núi lẫn tình cảm lưu luyến.
- Diễn đạt cô đọng, hàm súc: một từ ngắn mang nhiều tầng nghĩa.
- Tránh lặp từ: thay vì nhắc mãi "người dân", ta đổi cách gọi cho câu văn đỡ đơn điệu.
Khi làm bài, hãy nêu tác dụng của biện pháp hoán dụ theo mẫu: chỉ ra từ hoán dụ, nói nó chỉ cái gì, rồi nêu hiệu quả với câu thơ hoặc câu văn đó. Đừng chỉ ghi chung chung "làm câu văn hay hơn".
5. Hoán dụ trong đời sống và tiếng Anh
Ví dụ đời thường quen thuộc
Hoán dụ không chỉ có trong thơ văn. Báo chí nói "Nhà Trắng" để chỉ tổng thống Mỹ và bộ máy của ông, hay "Hollywood" để chỉ ngành điện ảnh Mỹ.
Trong lời nói hằng ngày, câu "Nhà này có ba mái đầu đang tuổi đi học" cũng là hoán dụ kiểu bộ phận gọi toàn thể. "Mái đầu" là bộ phận của cơ thể, nhưng được dùng để chỉ ba đứa trẻ. Quan hệ ở đây là bộ phận thuộc về con người, nên là tương cận chứ không dựa trên sự giống nhau.
Hoán dụ và synecdoche (nhị đại) trong tiếng Anh
Trong tiếng Anh, synecdoche là biện pháp để bộ phận chỉ toàn thể (hoặc ngược lại). Nhiều tài liệu xếp nó như một dạng của metonymy, số khác xem đây là biện pháp gần gũi nhưng tách riêng, nên cách phân loại có thể khác nhau tùy sách.
Dù xếp thế nào, synecdoche khá gần với kiểu "lấy bộ phận gọi toàn thể" trong tiếng Việt. Còn metonymy thường được hiểu rộng hơn, gồm nhiều quan hệ gần gũi khác.
Sai lầm hay gặp khi nhận biết hoán dụ
- Chỉ nhìn từ ngữ: thấy một danh từ thay cho danh từ khác là kết luận hoán dụ. Hãy xét quan hệ giữa hai sự vật trước.
- Nhầm với nhân hóa: nhân hóa gán đặc điểm con người cho vật, không phải đổi tên gọi.
- Nhầm với so sánh hoặc ẩn dụ: dùng phép thử "như" chỉ để tham khảo, rồi xét ngữ cảnh.
Nếu muốn mở rộng thêm các khái niệm ngôn ngữ gần với hoán dụ, bạn có thể tìm hiểu tiếp về ẩn dụ, danh từ và sự vật để hiểu rõ chúng được dùng ra sao trong câu.
Xem thêm các khái niệm ngôn ngữ khác:
6. Câu hỏi thường gặp
Hoán dụ tiếng Anh là gì?
Là metonymy, đọc /məˈtɑːnəmi/ theo giọng Mỹ. Từ này gốc Hy Lạp, nghĩa là "đổi tên". Khi đọc tài liệu tiếng Anh, bạn sẽ gặp thêm "synecdoche", một biện pháp gần gũi mà nhiều sách xếp chung nhóm với metonymy.
Cách nhận biết hoán dụ trong câu như thế nào?
Tìm từ được gọi tên thay cho một sự vật khác có quan hệ gần gũi, rồi xác định thuộc kiểu nào trong bốn kiểu. Ví dụ "cả thôn" là vật chứa chỉ người bên trong. Có thể thử thêm "như" để tham khảo, nhưng luôn phải xét quan hệ tương cận hay tương đồng trong ngữ cảnh.
Hoán dụ khác nhân hóa ra sao?
Nhân hóa gán đặc điểm, hành động của con người cho vật, như "cây cối thì thầm". Hoán dụ thì thay tên gọi dựa trên quan hệ gần gũi, như "áo chàm" chỉ người. Một bên là cách miêu tả vật như người, một bên là cách đổi tên.
"Nói đây chết cây Hà Nội" có phải hoán dụ không?
Chưa thể kết luận nếu thiếu ngữ cảnh. Cần biết câu nằm trong văn bản nào, "cây Hà Nội" chỉ cái gì và nó gắn với đối tượng được nói đến ra sao. Chỉ khi xác định được quan hệ tương cận giữa từ được dùng và đối tượng được chỉ, mới nên gọi là hoán dụ.
Hoán dụ là cách gọi tên sự vật qua thứ gần gũi với nó, gồm bốn kiểu: bộ phận – toàn thể, vật chứa – vật bị chứa, dấu hiệu – sự vật, cụ thể – trừu tượng. Muốn không nhầm với ẩn dụ, hãy nhớ hoán dụ dựa trên sự gần gũi còn ẩn dụ dựa trên sự giống nhau, và luôn xét trong ngữ cảnh. Nắm chắc điều này, bạn sẽ nhận diện và dùng hoán dụ tự tin hơn trong cả bài văn lẫn đời sống.