Trả lời nhanh: Ẩn dụ là biện pháp tu từ gọi tên sự vật, hiện tượng này bằng tên sự vật, hiện tượng khác có nét tương đồng với nó, không dùng từ so sánh như "như" hay "giống". Cách nói này làm câu văn gợi hình, gợi cảm và giúp người đọc hiểu ý sâu hơn.
1. Ẩn dụ là gì?
Muốn hiểu ẩn dụ là gì, bạn chỉ cần nắm bản chất "so sánh ngầm". Dưới đây là định nghĩa, cấu trúc và ví dụ quen thuộc từ ca dao, thơ.
Định nghĩa ẩn dụ
Hiểu đơn giản, ẩn dụ nghĩa là dùng tên của sự vật B để gọi sự vật A, vì A và B có điểm giống nhau. Vì vậy, phép ẩn dụ là gì có thể trả lời gọn: đó là một so sánh ngầm.
Vậy so sánh ngầm là gì? Đó là cách so sánh mà câu không dùng từ so sánh như "như", "giống", "tựa", và thường ẩn đi vế A (đối tượng được nói tới). Người đọc phải tự suy ra mối liên hệ. Đôi khi ẩn dụ vẫn giữ cả hai vế dưới dạng "A là B", ví dụ "Thời gian là vàng bạc".
Nói cách khác, biện pháp ẩn dụ là gì không nằm ở hình thức câu, mà nằm ở việc một hình ảnh được mượn để nói về đối tượng khác nhờ nét giống nhau.
Cấu trúc của một ẩn dụ
Ẩn dụ nối đối tượng được nói tới với hình ảnh mượn qua nét giống nhau.
Một ẩn dụ gồm hai thành phần chính:
- Đối tượng được nói tới (tenor): điều người viết thật sự muốn nhắc đến, thường bị ẩn đi.
- Hình ảnh mượn (vehicle): sự vật được dùng để gọi thay, xuất hiện trực tiếp trong câu.
Nối hai thành phần là nét tương đồng. Hãy xem câu ca dao:
"Thuyền về có nhớ bến chăng / Bến thì một dạ khăng khăng đợi thuyền."
"Thuyền" chỉ người con trai, hay đi xa. "Bến" chỉ người con gái, ở một chỗ, chung thủy chờ đợi. Câu ca dao không nói "chàng như thuyền, nàng như bến", nhưng ai đọc cũng hiểu.
2. Các loại ẩn dụ thường gặp
Các kiểu ẩn dụ được phân loại dựa trên việc A và B giống nhau ở điểm nào. Sách giáo khoa Ngữ văn thường chia thành 4 loại; giới nghiên cứu còn chia chi tiết hơn, nhưng với học sinh, 4 loại dưới đây là đủ dùng.
Ẩn dụ hình thức, cách thức, phẩm chất
|
Loại ẩn dụ
|
Nét tương đồng
|
Ví dụ
|
Giải thích
|
|
Hình thức
|
Hình dáng, màu sắc
|
"Về thăm nhà Bác làng Sen / Có hàng râm bụt thắp lên lửa hồng"
|
Hoa râm bụt đỏ giống ngọn lửa
|
|
Cách thức
|
Cách thực hiện
|
"Uống nước nhớ nguồn"
|
"Uống nước" chỉ việc hưởng thành quả
|
|
Phẩm chất
|
Tính chất bên trong
|
"Người cha mái tóc bạc / Đốt lửa cho anh nằm"
|
"Người cha" chỉ Bác Hồ, giống ở sự ân cần
|
Ẩn dụ hình thức dựa vào vẻ ngoài, dễ nhận ra nhất vì ta "nhìn thấy" được sự giống nhau.
Ẩn dụ cách thức là gì? Đó là kiểu dựa vào cách diễn ra của hành động. Trong "Uống nước nhớ nguồn", việc uống nước là được nhận, được hưởng thứ có sẵn từ một nơi khởi nguồn. Hưởng thành quả cũng vậy: ta thụ hưởng điều người khác đã làm ra. Hai hành động giống nhau ở cách "nhận từ nguồn", nên câu khuyên phải nhớ ơn người tạo ra thành quả.
Ẩn dụ phẩm chất khó nhận biết hơn, vì nét giống nằm ở tính cách, giá trị. Cần đọc kỹ ngữ cảnh mới thấy.
Ẩn dụ chuyển đổi cảm giác
Từ của giác quan này được mượn để tả cảm nhận của giác quan khác.
Đây là kiểu dùng từ ngữ của giác quan này để miêu tả cảm nhận của giác quan khác. Ví dụ:
- "Giọng nói ngọt ngào": vị giác tả thính giác.
- "Ngoài thềm rơi chiếc lá đa / Tiếng rơi rất mỏng như là rơi nghiêng" (Trần Đăng Khoa): từ của thị giác, xúc giác tả âm thanh.
- "Mùi hương ấm áp": xúc giác tả khứu giác.
Kiểu ẩn dụ này giúp cảm xúc trở nên sống động, nhiều chiều. Ta cũng dùng hằng ngày, như "nụ cười tươi", "lời nói cay đắng".
3. Phân biệt ẩn dụ với so sánh và hoán dụ
Ba biện pháp này hay bị trộn lẫn khi làm bài. Muốn hiểu rõ ẩn dụ và hoán dụ là gì, cũng như ranh giới với so sánh, hãy nhìn vào cơ sở của từng phép.
Ẩn dụ và so sánh
So sánh nêu rõ hai vế và có từ so sánh: "Công cha như núi Thái Sơn". Người đọc thấy ngay A (công cha) và B (núi Thái Sơn).
Ẩn dụ không dùng từ so sánh và thường chỉ giữ hình ảnh B. Nói gọn: so sánh là "A như B", ẩn dụ là dùng "B" thay cho A. Ví dụ "Mặt trời xuống biển như hòn lửa" (Huy Cận) là so sánh, còn "lửa hồng" của hàng râm bụt là ẩn dụ.
Ẩn dụ và hoán dụ
Ẩn dụ dựa vào sự giống nhau, hoán dụ dựa vào mối quan hệ gần gũi.
|
Tiêu chí
|
Ẩn dụ
|
Hoán dụ
|
|
Cơ sở
|
Tương đồng (giống nhau)
|
Gần gũi, tương cận (liên quan thực tế)
|
|
Câu hỏi kiểm tra
|
A có giống B không?
|
A có đi liền với B không?
|
|
Ví dụ
|
"Thuyền" chỉ người con trai
|
"Áo nâu" chỉ người nông dân
|
Hoán dụ dựa trên các quan hệ như bộ phận – toàn thể ("bàn tay ta làm nên tất cả"), vật chứa – vật bị chứa ("cả lớp cười ồ"), dấu hiệu – sự vật ("áo nâu"). Người nông dân không giống chiếc áo nâu, nhưng chiếc áo gắn liền với họ.
Hiểu lầm cần tránh: cho rằng cả hai đều là so sánh ngầm nên không cần phân biệt. Thực tế, chỉ ẩn dụ là so sánh ngầm, còn hoán dụ không so sánh gì cả.
4. Tác dụng của ẩn dụ
Tác dụng trong văn học và đời sống
Tác dụng của ẩn dụ thể hiện rõ cả trên trang sách lẫn lời nói hằng ngày:
- Gợi hình, gợi cảm: "lửa hồng" giúp người đọc thấy ngay sắc đỏ rực của hoa râm bụt.
- Diễn đạt ý trừu tượng bằng điều quen thuộc: tình nghĩa thủy chung khó tả, nhưng cặp "thuyền – bến" làm nó dễ hình dung.
- Ngắn gọn, nhiều tầng nghĩa: một hình ảnh chứa cả ý nghĩa lẫn cảm xúc.
- Tạo đồng cảm: người nghe tự suy nghĩ để giải mã, nên dễ "bắt sóng" với người nói.
Ẩn dụ trong văn học giúp tác giả nói điều tế nhị mà không cần nói thẳng. Trong đời sống, ẩn dụ giúp giải thích chuyện khó: người ta nói "tuổi trẻ là mùa xuân" để gợi sức sống, hay khen ai "có trái tim vàng" để nói lòng tốt.
5. Cách nhận biết ẩn dụ trong câu
Ba bước nhận biết nhanh
Ba bước giúp nhận ra ẩn dụ và tránh nhầm với hoán dụ.
- Tìm hình ảnh dùng không theo nghĩa đen (vế B).
- Xác định đối tượng thật (vế A): hình ảnh đó đang chỉ ai, chỉ cái gì?
- Kiểm tra mối quan hệ: A và B giống nhau là ẩn dụ; chỉ liên quan, gắn liền là hoán dụ.
Mẹo phụ: thử thay từ đó bằng nghĩa đen. "Bến thì một dạ khăng khăng" sẽ vô lý nếu "bến" là bến nước thật, chứng tỏ từ mang nghĩa chuyển.
Sai lầm thường gặp khi làm bài
- Nhầm ẩn dụ chuyển đổi cảm giác với hoán dụ: "giọng nói ngọt ngào" vẫn là ẩn dụ, vì dựa trên sự tương đồng về cảm giác dễ chịu.
- Lạm dụng mẹo "xa lạ – gần gũi": mẹo này chỉ giúp gợi nhớ. Hãy luôn quay về câu hỏi "giống nhau hay liên quan nhau".
- Chỉ tìm dạng "A là B": phần lớn ẩn dụ chỉ còn hình ảnh B.
6. Ẩn dụ trong đời sống hằng ngày
Ẩn dụ chết và ẩn dụ mở rộng
Ẩn dụ chết là những từ vốn là ẩn dụ nhưng dùng lâu đến mức không ai nhận ra, như "mũi thuyền", "tay ghế", "lưng đồi". Hình ảnh ban đầu đã mờ, chỉ còn nghĩa thông thường.
Ẩn dụ mở rộng kéo một hình ảnh xuyên suốt cả đoạn hay cả tác phẩm. Ngược lại, ẩn dụ hỗn hợp trộn hình ảnh không khớp nhau, như "con thuyền sự nghiệp cất cánh bay cao", khiến câu văn rối.
Ẩn dụ là cách tư duy
Năm 1980, Lakoff và Johnson phổ biến lý thuyết ẩn dụ ý niệm trong cuốn Metaphors We Live By. Theo đó, ẩn dụ không chỉ trang trí câu chữ mà là cách con người hiểu thế giới. Ta nói "cuộc đời là hành trình", "nhét kiến thức vào đầu" như thể tâm trí là vật chứa, hay "điện thoại sắp cạn pin, mình cũng cạn năng lượng rồi".
7. Câu hỏi thường gặp
Ẩn dụ tiếng Anh là gì?
Ẩn dụ tiếng Anh là metaphor, cách nói một vật "là" vật khác, ví dụ "Time is money" (thời gian là tiền bạc). Nó khác simile, kiểu so sánh dùng "like" hoặc "as", như "as brave as a lion" (dũng cảm như sư tử). Mẹo nhớ: thấy "like", "as" thì nghiêng về simile.
Ẩn dụ chuyển đổi cảm giác là gì?
Đây là kiểu ẩn dụ dùng từ chỉ cảm giác của giác quan này để tả giác quan khác. Ngoài "giọng nói ngọt ngào", bạn còn gặp "màu xanh mát mắt" (xúc giác tả thị giác) hay "tiếng cười giòn" (vị giác, xúc giác tả thính giác). Cách nói này giúp cảm nhận trở nên cụ thể, dễ hình dung.
Ẩn dụ chỉ dùng trong thơ văn đúng không?
Không. Ẩn dụ có mặt khắp nơi trong lời nói hằng ngày, như "chìm trong công việc", "đầu óc rối như tơ vò" hay "anh ấy là cây hài của lớp". Nhiều câu ta nói theo phản xạ mà không nhận ra là ẩn dụ, vì đây cũng là cách con người tư duy.
Một từ có thể là ẩn dụ không?
Có. Một từ được dùng theo nghĩa chuyển dựa trên nét tương đồng chính là ẩn dụ. Ví dụ trong câu thơ "Mặt trời của bắp thì nằm trên đồi / Mặt trời của mẹ, em nằm trên lưng" (Nguyễn Khoa Điềm), từ "mặt trời" thứ hai chỉ đứa con, giống ở chỗ là nguồn sống, niềm hy vọng của mẹ.
Ẩn dụ là phép so sánh ngầm dựa trên nét tương đồng, gồm 4 loại chính và khác hoán dụ ở cơ sở "giống nhau" thay vì "liên quan nhau". Khi làm bài, chỉ cần tìm vế B, xác định vế A rồi kiểm tra mối quan hệ là bạn hạn chế được nhầm lẫn. Để ôn chắc nền tảng tiếng Việt, bạn có thể đọc thêm về từ loại và dấu câu ngay sau đây.
Xem thêm các khái niệm và kiến thức liên quan:
Nguồn tham khảo