Trả lời nhanh: Biện pháp tu từ là cách sử dụng ngôn từ đặc biệt, có chủ ý trong lời nói hoặc câu văn nhằm làm câu chữ giàu hình ảnh, cảm xúc và sức biểu đạt hơn. Các biện pháp thường gặp gồm so sánh, nhân hóa, ẩn dụ, hoán dụ, điệp ngữ, nói quá, nói giảm nói tránh.
❓ Biện pháp tu từ có những loại nào thường gặp?
❓ Làm sao phân biệt ẩn dụ với hoán dụ?
❓ Khi làm bài, nêu tác dụng biện pháp tu từ thế nào cho đúng?
1. Biện pháp tu từ là gì?
Nhiều bạn học sinh lần đầu gặp câu hỏi biện pháp tu từ là gì thường thấy khái niệm này khá trừu tượng. Thật ra, bạn dùng tu từ mỗi ngày mà không để ý, ví dụ khi nói "điện thoại này pin trâu" hay "máy nóng như lò lửa". Phần dưới đây giải thích từ gốc đến cách dùng.
Định nghĩa biện pháp tu từ
Biện pháp tu từ là cách dùng ngôn từ đặc biệt, khác với cách nói thông thường, nhằm tăng hiệu quả nghệ thuật cho câu văn. Hiệu quả đó thể hiện ở tính gợi hình (giúp người đọc "nhìn thấy") và gợi cảm (giúp người đọc "cảm thấy"). Một số tài liệu còn gọi đây là phương tiện tu từ.
Nói đơn giản, biện pháp tu từ nghĩa là gì? Đó là việc người nói "trang điểm" cho câu chữ. Câu "Trời rất nóng" đúng nhưng nhạt. Câu "Nắng như đổ lửa" cùng ý nhưng sống động hơn hẳn. Đây cũng là cách hiểu cơ bản khi học biện pháp tu từ là gì lớp 6 trong chương trình Ngữ văn.
Tác dụng của biện pháp tu từ
Nổi bật ý; Gợi hình gợi cảm; Phong phú ngôn ngữ; Phong cách — Bốn tác dụng chính cần nhớ khi học biện pháp tu từ.
Bạn có thể nhớ bốn tác dụng chính:
- Làm nổi bật ý: nhấn mạnh điều người viết muốn người đọc chú ý.
- Gợi hình ảnh, cảm xúc: biến điều trừu tượng thành cụ thể, dễ hình dung.
- Làm ngôn ngữ phong phú: tránh lối diễn đạt đơn điệu, lặp lại nhàm chán.
- Thể hiện phong cách riêng: mỗi nhà văn, nhà thơ có cách dùng tu từ đặc trưng.
Vậy tác dụng của biện pháp tu từ là gì khi áp dụng vào câu cụ thể? Luôn phải gắn với nội dung câu đó. Ví dụ "Chiếc laptop cũ vẫn cần mẫn chạy suốt đêm" dùng nhân hóa để thể hiện sự bền bỉ của máy và tình cảm gắn bó của người dùng.
2. Các biện pháp tu từ thường gặp
Hai nhóm biện pháp tu từ: tác động vào nghĩa của từ và vào cấu trúc câu.
Người ta thường chia tu từ làm hai nhóm. Tu từ từ vựng tác động vào nghĩa của từ, như so sánh, ẩn dụ, hoán dụ, nhân hóa, nói quá. Tu từ cú pháp tác động vào cấu trúc câu, như điệp ngữ, liệt kê, đảo ngữ, câu hỏi tu từ.
So sánh và nhân hóa
Biện pháp tu từ so sánh là gì? Đó là đối chiếu hai sự vật có nét giống nhau để làm rõ đặc điểm của sự vật được nói tới. Dấu hiệu nhận biết là các từ như, tựa, giống như, bao nhiêu… bấy nhiêu.
- Ví dụ: "Công cha như núi Thái Sơn" so sánh công lao của cha với núi cao, làm nổi bật sự lớn lao.
Biện pháp tu từ nhân hóa là gì? Đó là gán đặc điểm, hành động, tên gọi của con người cho đồ vật, cây cối, con vật. Dấu hiệu là sự vật không phải người nhưng lại "biết cười", "biết buồn" hoặc được gọi bằng "anh, chị, ông".
- Ví dụ: "Ông mặt trời thức dậy" khiến cảnh vật trở nên gần gũi, có hồn.
Ẩn dụ và hoán dụ
Biện pháp tu từ ẩn dụ là gì? Ẩn dụ là gọi tên sự vật này bằng tên sự vật khác có nét tương đồng, giống một phép so sánh ngầm.
- Ví dụ: "Người cha mái tóc bạc / Đốt lửa cho anh nằm" (Minh Huệ). "Người cha" chỉ Bác Hồ.
Biện pháp tu từ hoán dụ là gì? Hoán dụ là gọi tên sự vật bằng tên sự vật khác có quan hệ gần gũi, như bộ phận và toàn thể, vật chứa và vật được chứa, dấu hiệu và sự vật.
- Ví dụ: "Áo chàm đưa buổi phân li" (Tố Hữu). "Áo chàm" chỉ người dân Việt Bắc.
Điệp ngữ, liệt kê và nói quá
Biện pháp tu từ điệp ngữ là gì? Là lặp lại một từ hoặc cụm từ để nhấn mạnh ý, tạo nhịp điệu. Ví dụ: "Nhớ sao lớp học i tờ / Đồng khuya đuốc sáng những giờ liên hoan / Nhớ sao ngày tháng cơ quan…" (Tố Hữu).
Biện pháp tu từ liệt kê là gì? Là sắp xếp nối tiếp nhiều từ, cụm từ cùng loại để diễn tả đầy đủ các khía cạnh. Ví dụ: "Balo của tôi có laptop, sạc dự phòng, tai nghe, cáp sạc và chuột không dây."
Biện pháp tu từ nói quá là gì? Là phóng đại mức độ, quy mô của sự vật để gây ấn tượng. Ví dụ: "Đợi tin nhắn của bạn mà dài cả thế kỷ."
Nói giảm nói tránh, chơi chữ, câu hỏi tu từ
Biện pháp tu từ nói giảm nói tránh là gì? Là cách diễn đạt tế nhị, nhẹ nhàng để tránh gây đau buồn hoặc thô tục. Ví dụ: "Bác đã đi rồi sao Bác ơi" (Tố Hữu) dùng "đi" thay cho "mất".
Chơi chữ là tận dụng đặc điểm âm, nghĩa của từ để tạo sự dí dỏm. Ví dụ: "Bà già đi chợ Cầu Đông / Bói xem một quẻ lấy chồng lợi chăng / Thầy bói xem quẻ nói rằng / Lợi thì có lợi nhưng răng không còn". Chữ "lợi" vừa là lợi ích, vừa là lợi răng, ngầm trêu bà đã già, răng rụng hết chỉ còn lợi.
Câu hỏi tu từ là gì? Là câu hỏi không nhằm tìm câu trả lời mà để bộc lộ cảm xúc, khẳng định hay phủ định. Ví dụ: "Ai mà không yêu quê hương mình?"
Ngoài ra, biện pháp tu từ đảo ngữ là gì cũng hay được hỏi. Đó là thay đổi trật tự thông thường trong câu để nhấn mạnh. Ví dụ: "Lom khom dưới núi tiều vài chú" (Bà Huyện Thanh Quan) đưa "lom khom" lên đầu để làm nổi bật dáng người.
3. Phân biệt ẩn dụ và hoán dụ
Phân biệt ẩn dụ và hoán dụ là phần dễ nhầm nhất. Nhiều bạn nghĩ hai biện pháp này là một vì đều "gọi tên sự vật này bằng tên sự vật khác". Điểm khác nằm ở mối quan hệ giữa hai sự vật.
|
Tiêu chí
|
Ẩn dụ
|
Hoán dụ
|
|
Cơ sở
|
Sự giống nhau
|
Quan hệ gần gũi, đi liền nhau
|
|
Bản chất
|
So sánh ngầm, ẩn vế được so sánh
|
Thay thế dựa trên liên tưởng thực tế
|
|
Ví dụ
|
"Thuyền về có nhớ bến chăng"
|
"Bàn tay ta làm nên tất cả"
|
Mẹo nhận biết nhanh
Cách phân biệt nhanh: hai sự vật giống nhau hay đi liền nhau.
Hãy tự đặt câu hỏi: hai sự vật này giống nhau, hay đi liền nhau?
- Nếu giống nhau về hình dáng, tính chất, cách thức: đó là ẩn dụ. "Thuyền" chỉ người con trai vì cùng tính cơ động, hay đi xa; "bến" chỉ người con gái vì cùng nét cố định, chung thủy chờ đợi.
- Nếu đi liền nhau trong thực tế, như bộ phận cơ thể, đồ vật mang theo, nơi chốn: đó là hoán dụ. "Bàn tay" là một phần của người lao động.
Mẹo thứ hai là thử thêm từ "như" vào câu. Nếu câu thành phép so sánh hợp lý thì nhiều khả năng là ẩn dụ. Nếu thêm vào thấy vô nghĩa thì nghiêng về hoán dụ.
4. Cách nhận biết và nêu tác dụng khi làm bài
Dạng câu hỏi "Chỉ ra và nêu tác dụng của biện pháp tu từ" xuất hiện rất thường xuyên trong đề kiểm tra. Nhiều bạn mất điểm không phải vì không biết, mà vì trả lời thiếu ý hoặc lan man.
Ba bước làm bài
Ba bước làm bài: gọi tên, chỉ từ ngữ, nêu tác dụng.
Bước 1: Gọi tên biện pháp. Xác định đúng đó là so sánh, nhân hóa hay ẩn dụ.
Bước 2: Chỉ ra từ ngữ thể hiện. Trích chính xác từ, cụm từ làm căn cứ, ví dụ "như núi Thái Sơn".
Bước 3: Nêu tác dụng gắn với nội dung câu. Gồm tác dụng chung (gợi hình, gợi cảm) và tác dụng riêng (nhấn mạnh điều gì, thể hiện tình cảm gì).
Câu trả lời mẫu: "Câu thơ dùng biện pháp so sánh qua cụm 'như núi Thái Sơn'. Biện pháp giúp câu thơ giàu hình ảnh, nhấn mạnh công lao to lớn của cha, qua đó thể hiện lòng biết ơn."
Lưu ý: trả lời càng dài không có nghĩa là điểm càng cao. Bài ngắn gọn, đúng trọng tâm, có căn cứ từ ngữ luôn được đánh giá tốt hơn.
5. Lưu ý và sai lầm thường gặp khi dùng biện pháp tu từ
Có vài hiểu lầm cần sửa ngay. Thứ nhất, chữ "là" không phải lúc nào cũng là từ so sánh. "Lan là học sinh lớp 6" chỉ là câu giới thiệu, còn "Quê hương là chùm khế ngọt" mới là so sánh.
Một câu có thể dùng nhiều biện pháp cùng lúc
Không có quy tắc mỗi câu chỉ chứa một biện pháp. Câu "Ông trời mặc áo giáp đen ra trận" vừa nhân hóa (ông trời ra trận), vừa ẩn dụ (áo giáp đen chỉ mây đen). Khi làm bài, hãy nêu đủ các biện pháp nếu đề không giới hạn.
Bên cạnh đó, đừng lạm dụng tu từ. Một đoạn văn nhồi quá nhiều so sánh, nói quá sẽ khiến văn phong gượng gạo, khó đọc. Hãy dùng đúng chỗ cần nhấn mạnh.
Biện pháp tu từ trong đời sống và tiếng Anh (rhetorical device)
Tu từ không chỉ có trong thơ văn. Bạn gặp nó trong quảng cáo, khẩu hiệu, bài diễn thuyết hay cả cách mô tả một chiếc điện thoại "mỏng như lá lúa".
Trong tiếng Anh, khái niệm gần nhất là rhetorical device, gắn chặt với nghệ thuật thuyết phục. Aristotle nêu ba phương thức thuyết phục: ethos (uy tín người nói), pathos (cảm xúc) và logos (lý lẽ). Đây là góc nhìn hữu ích khi bạn viết bài nghị luận hoặc thuyết trình.
6. Câu hỏi thường gặp
Biện pháp tu từ khác gì so với từ loại hay ngữ pháp?
Ngữ pháp là quy tắc chung giúp câu đúng, còn biện pháp tu từ là cách dùng đặc biệt giúp câu hay. Ví dụ, "Mặt trời mọc" đúng ngữ pháp nhưng không có tu từ; "Ông mặt trời thức dậy" vẫn đúng ngữ pháp nhưng thêm nhân hóa, khiến câu sinh động hơn.
Có bao nhiêu biện pháp tu từ trong tiếng Việt?
Không có con số cố định, vì số lượng phụ thuộc vào cách phân loại của từng tài liệu. Các tài liệu tổng hợp có thể liệt kê hơn chục biện pháp. Chương trình phổ thông thường tập trung vào những biện pháp quen thuộc như so sánh, nhân hóa, ẩn dụ, hoán dụ, điệp ngữ, nói quá, nói giảm nói tránh.
Biện pháp tu từ có dùng trong văn bản hành chính không?
Rất hạn chế. Văn bản hành chính cần chính xác, rõ ràng, chỉ hiểu theo một nghĩa nên tránh hình ảnh bóng bẩy. Ví dụ, công văn sẽ viết "Đề nghị nộp báo cáo trước ngày 15", chứ không viết "báo cáo đang chờ mỏi mòn", vì cách nói nhân hóa dễ gây hiểu sai.
Rhetorical device trong tiếng Anh nghĩa là gì?
Nếu bạn thắc mắc biện pháp tu từ tiếng Anh là gì, cụm từ gần nhất là rhetorical device. Đây là kỹ thuật ngôn ngữ giúp tăng sức thuyết phục và gây ấn tượng với người nghe, người đọc, như phép lặp hay câu hỏi tu từ, khá gần với biện pháp tu từ trong tiếng Việt.
Nắm được khái niệm, các loại phổ biến và mẹo phân biệt ẩn dụ với hoán dụ sẽ giúp bạn nhận diện tu từ nhanh hơn. Khi làm bài, chỉ cần nhớ ba bước gọi tên, chỉ từ ngữ, nêu tác dụng gắn với nội dung là đủ ghi điểm trọn vẹn.
Nếu muốn ôn tiếp các kiến thức tiếng Việt nền tảng như thể thơ hay từ loại, bạn có thể đọc thêm vài bài dưới đây.
Nguồn tham khảo
Bạn có làm được hướng dẫn này không?
Có
Không