Trả lời nhanh: Phản ứng naoh + nahco3 xảy ra ở điều kiện thường, tạo natri cacbonat và nước: NaOH + NaHCO3 → Na2CO3 + H2O. Phương trình ion rút gọn là OH⁻ + HCO3⁻ → CO3²⁻ + H2O. Phản ứng không sinh khí hay kết tủa, vì NaHCO3 là muối axit tác dụng với bazơ mạnh theo tỉ lệ mol 1:1.
1. Phản ứng NaOH + NaHCO3 tạo ra chất gì
NaOH (natri hiđroxit, hay xút ăn da) là bazơ mạnh, còn NaHCO3 (natri hiđrocacbonat, tên thường gọi là baking soda) là muối axit. Khi gặp nhau trong dung dịch, hai chất này tạo ra muối trung hòa Na2CO3 và nước. Bài này dành cho học sinh lớp 9–12 muốn viết đúng phương trình và làm được bài tập liên quan.
1.1 Phương trình phân tử
Phương trình phân tử của phản ứng như sau:
NaOH + NaHCO3 → Na2CO3 + H2O
Tỉ lệ mol giữa hai chất tham gia là 1:1. Nghĩa là 1 mol NaOH phản ứng vừa đủ với 1 mol NaHCO3 và tạo ra 1 mol Na2CO3. Nếu NaOH dư thì phần dư vẫn nằm lại trong dung dịch, vì Na2CO3 không phản ứng tiếp với NaOH.
Với những ai thắc mắc về tỉ lệ 1:2: phản ứng này không có tỉ lệ đó. Tỉ lệ 1:2 chỉ xuất hiện khi 2 mol NaOH tác dụng với 1 mol CO2 (tạo Na2CO3) hoặc khi nhiệt phân 2 mol NaHCO3.
1.2 Hiện tượng và điều kiện phản ứng
Phản ứng diễn ra ngay ở điều kiện thường, không cần đun nóng hay xúc tác. Hiện tượng quan sát được gần như không có gì: dung dịch vẫn trong suốt, không đổi màu, không sủi bọt và không có kết tủa, vì cả ba chất NaOH, NaHCO3 và Na2CO3 đều tan tốt.
Vì thế muốn biết phản ứng đã xảy ra, ta thường dựa vào sự thay đổi pH hoặc dùng phương pháp chuẩn độ (xem ở phần mở rộng bên dưới). Đây cũng là lý do NaOH và NaHCO3 không thể cùng tồn tại trong một dung dịch: ion OH⁻ sẽ phản ứng với ion HCO3⁻.
Lưu ý quan trọng: phản ứng này không sinh CO2. Một số tài liệu nước ngoài ghi nhầm sản phẩm có khí CO2, nhưng sản phẩm đúng chỉ gồm Na2CO3 và H2O.
1.3 Loại phản ứng
Đây là phản ứng trao đổi, cụ thể là phản ứng trung hòa giữa bazơ mạnh và muối axit. Các nguyên tố không thay đổi số oxi hóa nên nó không phải phản ứng oxi hóa - khử. Ion OH⁻ lấy H⁺ của HCO3⁻ để tạo nước, phần còn lại là ion CO3²⁻.
Sau khi nắm loại phản ứng, việc luyện giải bài tập hóa học trên máy tính cũng khá tiện lợi. Một chiếc laptop ổn định sẽ giúp học tập thoải mái hơn khi cần làm bài trực tuyến.
Nếu bạn cần máy tính để học hóa và làm bài tập trực tuyến, tham khảo các mẫu laptop phù hợp:
2. Cách viết phương trình ion rút gọn
Phương trình ion rút gọn chỉ giữ lại những ion thực sự tham gia phản ứng. Với NaOH và NaHCO3, đó là OH⁻ và HCO3⁻. Cách viết này cũng thường được gọi là phương trình ion thu gọn.
2.1 Ba bước viết phương trình ion
- Bước 1: viết phương trình phân tử: NaOH + NaHCO3 → Na2CO3 + H2O
- Bước 2: chuyển chất tan và điện li mạnh thành ion, giữ nguyên chất điện li yếu, chất khí, chất kết tủa. Ta được phương trình ion đầy đủ: Na⁺ + OH⁻ + Na⁺ + HCO3⁻ → 2Na⁺ + CO3²⁻ + H2O
- Bước 3: lược bỏ các ion giống nhau ở hai vế (ở đây là Na⁺): OH⁻ + HCO3⁻ → CO3²⁻ + H2O
2.2 Giải thích ký hiệu và điều kiện điện li
- HCO3⁻ giữ nguyên dạng ion vì NaHCO3 là muối tan, điện li hoàn toàn thành Na⁺ và HCO3⁻.
- H2O là chất điện li rất yếu nên viết dưới dạng phân tử.
- Hai vế đều có tổng điện tích là −2, nên phương trình cân bằng về điện tích. Quên kiểm tra điện tích là lỗi khá phổ biến.
- Cần nhớ HCO3⁻ không phải ion mạnh. Nó là gốc axit yếu, nên không được tách thành H⁺ và CO3²⁻ trong phương trình này.
3. Vì sao NaHCO3 có tính lưỡng tính
Ion HCO3⁻ vừa có thể nhận H⁺ vừa có thể nhường H⁺, nên NaHCO3 được xem là chất lưỡng tính. Nhờ vậy muối này phản ứng được với cả axit lẫn bazơ mạnh.
3.1 NaHCO3 với axit
Khi gặp axit, HCO3⁻ nhận H⁺ rồi phân hủy thành CO2 và nước:
NaHCO3 + HCl → NaCl + CO2↑ + H2O
Đây là phản ứng có khí thoát ra, khác hẳn với phản ứng của NaHCO3 với NaOH. Tính chất này giải thích vì sao NaHCO3 được dùng để trung hòa bớt axit trong dạ dày.
3.2 NaHCO3 với bazơ mạnh
Khi gặp bazơ mạnh, HCO3⁻ nhường H⁺ cho OH⁻:
NaHCO3 + NaOH → Na2CO3 + H2O
Vì sao chỉ bazơ mạnh làm được điều này? Một giáo viên hóa lưu ý có thể so sánh với pKa1 của H2CO3 khoảng 6,35 và pKa2 lớn hơn nhiều. HCO3⁻ là axit rất yếu, giữ H⁺ khá chặt, nên chỉ những bazơ mạnh như OH⁻ mới lấy được H⁺ của nó.
3.3 Mẹo ghi nhớ và lỗi thường gặp
- Mẹo: NaHCO3 + axit → có khí CO2; NaHCO3 + bazơ → chỉ có muối cacbonat và nước.
- Lỗi hay gặp: thêm CO2 vào sản phẩm khi cho tác dụng với NaOH.
- Hiểu lầm: cho rằng NaHCO3 là axit mạnh vì tên có chữ "hiđro". Thực tế nó là muối của axit yếu H2CO3.
- Hiểu lầm: cho rằng NaHCO3 chỉ có tính bazơ nên không phản ứng với NaOH. Thực tế phản ứng xảy ra bình thường.
- Hiểu lầm: Na2CO3 dễ bị nhiệt phân như NaHCO3. Thực tế Na2CO3 bền nhiệt hơn nhiều.
4. Tính chất và ứng dụng của NaOH và NaHCO3
4.1 NaOH (xút ăn da)
NaOH (sodium hydroxide) là chất rắn, không màu, dễ nóng chảy và hút ẩm mạnh nên dễ chảy rữa. Chất này tan nhiều trong nước và tỏa nhiều nhiệt, vì vậy cần hết sức cẩn thận khi hòa tan.
Trong nước, NaOH phân li hoàn toàn: NaOH → Na⁺ + OH⁻. Là bazơ mạnh, dung dịch NaOH làm quỳ tím hóa xanh và phenolphtalein hóa hồng. Nó còn có các tính chất sau:
- Tác dụng với axit: NaOH + HCl → NaCl + H2O.
- Tác dụng với oxit axit. Tùy tỉ lệ mol, sản phẩm có thể là muối trung hòa, muối axit hoặc cả hai: 2NaOH + CO2 → Na2CO3 + H2O và NaOH + CO2 → NaHCO3.
- Tác dụng với dung dịch muối tạo muối mới và bazơ mới: CuSO4 + 2NaOH → Cu(OH)2↓ + Na2SO4.
Về ứng dụng, NaOH là hóa chất quan trọng, đứng thứ hai sau H2SO4. Nó dùng để nấu xà phòng, chế phẩm nhuộm, sản xuất tơ nhân tạo, tinh chế quặng nhôm khi luyện nhôm và trong chế biến dầu mỏ.
4.2 NaHCO3 (natri hiđrocacbonat)
NaHCO3 có công thức quen thuộc của baking soda. Đó là chất rắn màu trắng, dễ tan trong nước. Khi nung nóng, nó bị nhiệt phân:
2NaHCO3 → Na2CO3 + CO2 + H2O (nhiệt độ cao)
Ngoài ra NaHCO3 có tính lưỡng tính như đã nói ở trên. Về ứng dụng, muối này dùng trong dược phẩm (thuốc đau dạ dày do thừa axit) và công nghiệp thực phẩm (làm bột nở).
5. Mở rộng: chuỗi chuyển hóa NaOH, NaHCO3, Na2CO3 và chuẩn độ
5.1 Chuỗi chuyển hóa
Ba chất NaOH, NaHCO3 và Na2CO3 liên hệ với nhau qua CO2 và nước:
- NaOH + CO2 → NaHCO3 (khi CO2 dư hoặc tỉ lệ mol 1:1)
- NaHCO3 + NaOH → Na2CO3 + H2O
- Na2CO3 + CO2 + H2O → 2NaHCO3
Vì vậy phản ứng naoh + co2 cho sản phẩm khác nhau tùy tỉ lệ: tỉ lệ 2:1 cho Na2CO3, tỉ lệ 1:1 cho NaHCO3. Còn NaOH và Na2CO3 không phản ứng với nhau, cả hai đều tan nên không có kết tủa.
5.2 Nhận biết bằng chuẩn độ với phenolphthalein và metyl da cam
Vì phản ứng không có hiện tượng rõ rệt, phòng thí nghiệm dùng chuẩn độ bằng HCl để xác định thành phần hỗn hợp. Phenolphthalein đổi màu trong khoảng pH 8,3–9,8, còn metyl da cam đổi màu ở vùng axit hơn.
- Thêm phenolphthalein, chuẩn độ bằng HCl đến khi mất màu hồng. Ghi thể tích P.
- Thêm metyl da cam, tiếp tục chuẩn độ đến khi đổi màu. Ghi tổng thể tích M khi đọc buret kế tiếp.
- Thể tích HCl dùng cho NaHCO3 được tính bằng M − P.
Cách so sánh P và M cho biết hỗn hợp chứa NaOH, Na2CO3 hay NaHCO3.
6. Ví dụ có lời giải
6.1 Ví dụ 1: Viết phương trình ion
Đề bài: viết phương trình ion rút gọn của NaOH + NaHCO3.
- Phân tử: NaOH + NaHCO3 → Na2CO3 + H2O
- Ion đầy đủ: Na⁺ + OH⁻ + Na⁺ + HCO3⁻ → 2Na⁺ + CO3²⁻ + H2O
- Rút gọn: OH⁻ + HCO3⁻ → CO3²⁻ + H2O
6.2 Ví dụ 2: Tính khối lượng Na2CO3 thu được
Đề bài: cho 0,1 mol NaOH tác dụng với 0,1 mol NaHCO3. Tính khối lượng Na2CO3.
- Tỉ lệ mol 1:1 và hai chất cùng 0,1 mol nên phản ứng vừa đủ, không chất nào dư.
- nNa2CO3 = 0,1 mol.
- Khối lượng mol Na2CO3 là 106 g/mol, nên m = 0,1 × 106 = 10,6 g.
7. Bài tập vận dụng
NaOH rắn dạng vảy màu trắng
Natri hiđrocacbonat NaHCO3 dạng bột màu trắng
Bài 1. Cặp chất nào cùng tồn tại trong dung dịch: KNO3 và BaCl2; NaHCO3 và KOH; Na2CO3 và NaHSO4; Na2CO3 và CaCl2?
Lời giải: chỉ KNO3 và BaCl2 cùng tồn tại vì các ion không phản ứng với nhau. NaHCO3 và KOH phản ứng giữa HCO3⁻ và OH⁻. Na2CO3 và NaHSO4 có CO3²⁻ gặp H⁺. Na2CO3 và CaCl2 tạo kết tủa CaCO3. Đáp án: KNO3 và BaCl2.
Bài 2. Nhỏ từ từ 30 ml dung dịch HCl 1M vào 100 ml dung dịch chứa Na2CO3 0,2M và NaHCO3 0,2M. Tính số mol CO2.
Lời giải: nHCl = 0,03 mol; nNa2CO3 = nNaHCO3 = 0,02 mol.
- HCl + Na2CO3 → NaHCO3 + NaCl: dùng 0,02 mol HCl.
- HCl còn lại 0,01 mol phản ứng với NaHCO3 (lúc này có 0,04 mol) tạo 0,01 mol CO2.
Đáp án: 0,010 mol.
Bài 3. Nung 100 gam hỗn hợp Na2CO3 và NaHCO3 đến khối lượng không đổi, còn 69 gam chất rắn. Tính phần trăm khối lượng mỗi chất.
Lời giải: khối lượng giảm 31 gam là CO2 và H2O. Cứ 2 mol NaHCO3 (168 g) mất 62 g, nên mNaHCO3 = 31 × 168 / 62 = 84 g. Vậy NaHCO3 chiếm 84%, Na2CO3 chiếm 16%.
Bài 4. Cần thêm bao nhiêu gam nước vào 200 gam dung dịch NaOH 20% để được dung dịch 16%?
Lời giải: mNaOH = 200 × 20% = 40 g. Gọi lượng nước thêm là a: 40 / (200 + a) = 0,16, suy ra a = 50 gam.
Bài 5. Trung hòa V ml dung dịch NaOH 1M bằng 100 ml dung dịch HCl 1M. Tìm V.
Lời giải: NaOH + HCl → NaCl + H2O nên nNaOH = nHCl = 0,1 mol, do đó V = 100 ml.
Câu hỏi thường gặp
NaOH và NaHCO3 có cùng tồn tại trong dung dịch được không?
Không. Ion OH⁻ phản ứng với HCO3⁻ tạo CO3²⁻ và H2O, nên hai chất này không thể cùng tồn tại.
NaHCO3 + NaOH có tạo CO2 không?
Không. Sản phẩm chỉ gồm Na2CO3 và H2O. Chỉ khi NaHCO3 gặp axit mới có khí CO2.
NaOH và Na2CO3 có phản ứng với nhau không?
Không phản ứng và không tạo kết tủa, vì cả hai đều tan trong nước.
NaOH hay NaHCO3 có tính bazơ mạnh hơn?
NaOH là bazơ mạnh. NaHCO3 chỉ có tính bazơ rất yếu và có tính lưỡng tính.
Phản ứng NaOH + NaHCO3 thuộc loại nào?
Đây là phản ứng trao đổi, cụ thể là phản ứng trung hòa giữa bazơ mạnh và muối axit, không phải phản ứng oxi hóa - khử.
Tóm lại, NaOH phản ứng với NaHCO3 theo tỉ lệ mol 1:1 tạo Na2CO3 và H2O, không có khí hay kết tủa. Phương trình ion rút gọn OH⁻ + HCO3⁻ → CO3²⁻ + H2O là cách viết cần nhớ. Việc nắm tính lưỡng tính của NaHCO3 giúp bạn tránh lỗi thêm CO2 vào sản phẩm khi làm bài.
Xem thêm cách cân bằng phương trình hóa học: