Trả lời nhanh: Trái phiếu là loại chứng khoán nợ do chính phủ hoặc doanh nghiệp phát hành để vay vốn. Người mua trái phiếu là chủ nợ, được nhận lãi định kỳ theo cam kết và được hoàn trả tiền gốc khi đến ngày đáo hạn. Trái phiếu thường ít biến động hơn cổ phiếu nhưng vẫn có rủi ro.
❓ Trái phiếu hoạt động và sinh lãi như thế nào?
❓ Trái phiếu khác cổ phiếu ở điểm nào?
❓ Mua trái phiếu có an toàn không?
1. Trái phiếu là gì?
Khi mới tìm hiểu đầu tư, câu hỏi trái phiếu là gì thường xuất hiện ngay sau "cổ phiếu là gì". Hiểu đơn giản, mua trái phiếu là bạn đang cho một tổ chức vay tiền và nhận lại một "tờ giấy nợ" có giá trị pháp lý. Phần dưới đây giải thích định nghĩa, các thông số cơ bản và cách trái phiếu sinh lời bằng ví dụ cụ thể.
1.1 Định nghĩa trái phiếu
Trái phiếu (tiếng Anh là bond) là chứng khoán nợ xác nhận quyền và lợi ích hợp pháp của người sở hữu đối với một phần khoản nợ của tổ chức phát hành. Người mua được gọi là trái chủ, tức là chủ nợ.
Phát hành trái phiếu là cách chính phủ, chính quyền địa phương hay doanh nghiệp huy động vốn mà không cần vay ngân hàng hay bán bớt quyền sở hữu. Đổi lại, họ cam kết trả lãi theo lịch và hoàn tiền gốc khi đến hạn.
Một điểm quan trọng: trái chủ không có quyền sở hữu hay quản lý doanh nghiệp. Bạn không được biểu quyết tại đại hội cổ đông, cũng không được chia lợi nhuận khi công ty làm ăn tốt hơn dự kiến.
1.2 Các yếu tố cơ bản của trái phiếu
Năm thông số cần đọc kỹ trước khi mua trái phiếu.
Mỗi trái phiếu đều có một số thông số mà bạn nên đọc kỹ, giống như đọc thông số trước khi mua một chiếc điện thoại:
- Mệnh giá trái phiếu: số tiền gốc ghi trên trái phiếu, là căn cứ tính lãi và số tiền được hoàn trả khi đáo hạn. Trái phiếu phát hành trong nước có mệnh giá 100.000 đồng hoặc bội số của 100.000 đồng.
- Lãi suất coupon: mức lãi tính trên mệnh giá mà tổ chức phát hành cam kết trả. Nhiều người hỏi trái phiếu coupon là gì, thực chất đó là trái phiếu có trả lãi định kỳ theo tỷ lệ này.
- Kỳ hạn: khoảng thời gian từ lúc phát hành đến lúc hoàn gốc. Thông thường, dưới 2 năm là ngắn hạn, 2–10 năm là trung hạn, trên 10 năm là dài hạn.
- Ngày đáo hạn: ngày tổ chức phát hành phải trả lại toàn bộ tiền gốc.
- Tổ chức phát hành: bên đi vay, quyết định phần lớn mức độ an toàn của trái phiếu.
Ngoài ra còn có lợi suất trái phiếu, tức tỷ suất sinh lời thực tế bạn nhận được dựa trên giá mua. Nếu mua đúng mệnh giá, lợi suất gần bằng lãi coupon; nếu mua thấp hơn mệnh giá, lợi suất sẽ cao hơn và ngược lại.
1.3 Trái phiếu hoạt động như thế nào?
Ví dụ trái phiếu 3 năm: nhận lãi mỗi năm và lấy lại gốc ở kỳ cuối.
Cách dễ hiểu nhất là xem một ví dụ. Giả sử bạn mua trái phiếu có mệnh giá 1.000.000 đồng, lãi coupon 8%/năm, kỳ hạn 3 năm, trả lãi mỗi năm một lần:
| Thời điểm |
Tiền lãi nhận |
Tiền gốc nhận |
| Hết năm 1 |
80.000 đồng |
0 |
| Hết năm 2 |
80.000 đồng |
0 |
| Hết năm 3 (đáo hạn) |
80.000 đồng |
1.000.000 đồng |
| Tổng cộng |
240.000 đồng |
1.000.000 đồng |
Như vậy, nếu tổ chức phát hành thực hiện đúng cam kết, sau 3 năm bạn nhận về tổng cộng 1.240.000 đồng. Đây là lý do trái phiếu được xem là kênh có dòng tiền đều và dễ dự đoán.
Trái phiếu được mua bán trên thị trường trái phiếu. Vậy thị trường trái phiếu là gì? Đó là nơi phát hành và giao dịch trái phiếu, gồm thị trường sơ cấp (mua trực tiếp từ tổ chức phát hành) và thị trường thứ cấp (nhà đầu tư mua bán lại với nhau). Phần lớn giao dịch trái phiếu diễn ra theo hình thức thỏa thuận ngoài sàn (OTC).
2. Các loại trái phiếu phổ biến
Các loại trái phiếu khá đa dạng. Nắm được cách phân loại giúp bạn hiểu ngay mức rủi ro tương đối của từng sản phẩm.
2.1 Phân loại theo chủ thể phát hành
- Trái phiếu chính phủ: do Bộ Tài chính phát hành thay mặt Nhà nước. Nếu bạn thắc mắc trái phiếu chính phủ là gì, có thể hiểu là khoản Nhà nước vay của người dân và tổ chức, gồm tín phiếu Kho bạc (kỳ hạn không quá 52 tuần), trái phiếu Kho bạc (kỳ hạn từ 1 năm trở lên) và công trái xây dựng Tổ quốc.
- Trái phiếu chính quyền địa phương: do Ủy ban nhân dân cấp tỉnh phát hành để đầu tư các dự án tại địa phương.
- Trái phiếu doanh nghiệp: do công ty cổ phần, công ty TNHH phát hành. Lãi suất thường cao hơn trái phiếu chính phủ nhưng rủi ro cũng cao hơn đáng kể.
Để so sánh, Kho bạc Mỹ cũng chia thành bills (4 tuần đến 1 năm), notes (2–10 năm) và bonds (20 hoặc 30 năm), cho thấy kỳ hạn là tiêu chí phân loại phổ biến trên thế giới.
2.2 Phân loại theo lãi suất và điều khoản
Theo cách trả lãi:
- Lãi suất cố định: mức lãi không đổi suốt kỳ hạn, như ví dụ 8%/năm ở trên.
- Lãi suất thả nổi: lãi thay đổi theo một lãi suất tham chiếu cộng biên độ.
- Zero-coupon (chiết khấu): không trả lãi định kỳ, được bán thấp hơn mệnh giá và hoàn đủ mệnh giá khi đáo hạn.
Theo điều khoản đi kèm:
- Trái phiếu chuyển đổi: nhiều người hỏi trái phiếu chuyển đổi là gì, đó là loại có thể đổi thành cổ phiếu của chính doanh nghiệp theo điều kiện định trước.
- Trái phiếu có bảo đảm: được đảm bảo bằng tài sản như bất động sản, cổ phiếu.
- Trái phiếu không có bảo đảm: chỉ dựa vào uy tín và khả năng trả nợ của tổ chức phát hành.
2.3 Trái phiếu niêm yết và trái phiếu OTC
Trái phiếu niêm yết là gì? Đó là trái phiếu được đăng ký giao dịch trên Sở giao dịch chứng khoán, phải công bố thông tin định kỳ nên minh bạch hơn và dễ theo dõi giá.
Trái phiếu OTC được mua bán theo thỏa thuận ngoài sàn, linh hoạt về giá và khối lượng nhưng thông tin kém minh bạch, khó bán lại và rủi ro cao hơn. Ngoài ra, trái phiếu được coi là chào bán ra công chúng khi bán cho từ 100 nhà đầu tư trở lên (không kể nhà đầu tư chuyên nghiệp), các trường hợp còn lại là phát hành riêng lẻ.
3. Trái phiếu khác cổ phiếu như thế nào?
Cổ phiếu và trái phiếu đều là chứng khoán nhưng bản chất trái ngược nhau: một bên là góp vốn, một bên là cho vay.
3.1 So sánh quyền lợi và rủi ro
Cổ phiếu là góp vốn, trái phiếu là cho vay với mức biến động thường thấp hơn.
| Tiêu chí |
Cổ phiếu |
Trái phiếu |
| Tư cách người mua |
Cổ đông, chủ sở hữu |
Trái chủ, chủ nợ |
| Thu nhập |
Cổ tức không cố định, có thể không có |
Lãi đã cam kết theo hợp đồng |
| Quyền quản lý |
Có quyền biểu quyết |
Không có |
| Thời hạn |
Không có thời hạn |
Có ngày đáo hạn |
| Khi phá sản |
Được thanh toán sau cùng |
Ưu tiên thanh toán trước cổ đông |
| Biến động giá |
Mạnh hơn |
Thường ổn định hơn |
Sự khác nhau giữa cổ phiếu và trái phiếu nằm ở đánh đổi giữa lợi nhuận và rủi ro. Cổ phiếu có thể tăng giá mạnh khi doanh nghiệp phát triển, nhưng cũng có thể giảm sâu. Trái phiếu cho thu nhập ổn định hơn, nhưng mức sinh lời bị giới hạn ở lãi đã cam kết.
4. Rủi ro khi đầu tư trái phiếu
4.1 Giá trái phiếu thay đổi theo lãi suất
Lãi suất thị trường và giá trái phiếu thường biến động ngược chiều.
Lãi coupon cố định không có nghĩa giá trái phiếu đứng yên. Khi lãi suất thị trường tăng, trái phiếu mới phát hành trả lãi cao hơn, nên trái phiếu cũ kém hấp dẫn và giá giảm. Ngược lại, lãi suất giảm thì giá trái phiếu cũ tăng.
Điều này chỉ ảnh hưởng khi bạn cần bán trước hạn. Ngoài ra còn ba rủi ro chính:
- Rủi ro vỡ nợ: tổ chức phát hành chậm trả hoặc không trả được lãi, gốc.
- Rủi ro lạm phát: lạm phát cao làm giảm giá trị thực của tiền lãi cố định.
- Rủi ro thanh khoản: khó tìm người mua lại, nhất là trái phiếu OTC.
4.2 Những hiểu lầm và sai lầm thường gặp
- "Trái phiếu luôn an toàn tuyệt đối": sai. Mức an toàn phụ thuộc vào người đi vay; trái phiếu doanh nghiệp không có rủi ro tương đương trái phiếu chính phủ.
- "Có tài sản bảo đảm thì không mất vốn": tài sản có thể bị định giá cao, khó xử lý hoặc vướng pháp lý.
- "Mua qua ngân hàng là ngân hàng bảo đảm trả nợ": ngân hàng có thể chỉ là đơn vị phân phối, nghĩa vụ trả nợ thuộc về tổ chức phát hành.
- "Bán lại dễ như rút tiền gửi": không đúng, giá bán có thể thấp hơn mệnh giá.
Một dấu hiệu nên cảnh giác là lãi suất cao bất thường so với mặt bằng chung. Lãi càng cao thường đồng nghĩa người đi vay càng rủi ro.
4.3 Cần kiểm tra gì trước khi mua trái phiếu?
- Người phát hành: tình hình tài chính, lịch sử trả nợ, báo cáo kiểm toán.
- Kỳ hạn: có khớp với thời điểm bạn cần dùng tiền không.
- Lãi suất: cố định hay thả nổi, có hợp lý so với thị trường không.
- Tài sản bảo đảm: loại tài sản, giá trị, tính pháp lý.
- Khả năng bán lại: niêm yết hay OTC, có cam kết mua lại không.
Trái phiếu là công cụ cho vay có lãi, mang lại dòng tiền ổn định nhưng không miễn nhiễm rủi ro. Trước khi xuống tiền, hãy đọc kỹ thông số, hiểu rõ ai là người vay và chỉ dùng khoản tiền bạn chưa cần đến trong suốt kỳ hạn.
Câu hỏi thường gặp
Mua trái phiếu và gửi tiết kiệm, cách nào an toàn hơn?
Tiền gửi ngân hàng thường an toàn và linh hoạt hơn, có thể rút trước hạn dễ dàng. Trái phiếu có thể trả lãi cao hơn nhưng phụ thuộc vào khả năng trả nợ của người phát hành và khó bán lại hơn.
Khi trái phiếu đáo hạn thì chuyện gì xảy ra?
Tổ chức phát hành hoàn trả tiền gốc theo mệnh giá cùng tiền lãi kỳ cuối. Số tiền gốc tính theo mệnh giá, không theo giá thị trường lúc đó.
Có thể bán trái phiếu trước hạn không?
Có, bạn có thể bán trên thị trường thứ cấp. Tuy nhiên giá bán có thể thấp hơn mệnh giá và không phải lúc nào cũng có người mua ngay.
Nhà đầu tư cá nhân có được mua trái phiếu doanh nghiệp không?
Được, theo quy định pháp luật. Riêng trái phiếu phát hành riêng lẻ có điều kiện về đối tượng, thường chỉ dành cho nhà đầu tư chuyên nghiệp.
Nếu bạn muốn hiểu thêm về cách dùng thẻ và quản lý chi tiêu song song với việc tìm hiểu đầu tư, vài bài dưới đây sẽ giúp bức tranh tài chính cá nhân rõ ràng hơn.
Xem thêm kiến thức tài chính và ngân hàng liên quan: