Trả lời nhanh: Cổ phiếu là loại chứng khoán xác nhận quyền sở hữu hợp pháp một phần vốn của công ty cổ phần. Người nắm giữ cổ phiếu là cổ đông, có thể nhận cổ tức và hưởng chênh lệch giá khi bán, nhưng cũng chịu rủi ro lỗ khi công ty làm ăn kém hoặc giá giảm.
❓ Cổ phiếu phổ thông và cổ phiếu ưu đãi khác nhau thế nào?
❓ Mua cổ phiếu thì kiếm tiền bằng cách nào?
❓ Cổ phiếu khác trái phiếu ở điểm nào?
1. Cổ phiếu là gì?
Định nghĩa cổ phiếu và cổ đông
Hình dung bạn và vài người bạn góp vốn mở quán cà phê. Vốn của quán được chia thành nhiều phần bằng nhau, mỗi phần là một cổ phần. Chứng chỉ (hoặc bút toán điện tử) xác nhận bạn sở hữu bao nhiêu phần chính là cổ phiếu.
Nói ngắn gọn, khái niệm cổ phiếu là chứng khoán xác nhận quyền sở hữu một phần vốn công ty cổ phần. Người nắm giữ được gọi là cổ đông, tức một trong các chủ sở hữu của công ty, phần lớn hay nhỏ tùy số cổ phiếu đang giữ. Vậy mua cổ phiếu là gì? Là bỏ tiền để sở hữu một phần nhỏ doanh nghiệp, kèm quyền lợi và rủi ro đi theo.
Vì sao doanh nghiệp phát hành cổ phiếu?
Doanh nghiệp cần vốn dài hạn để mở rộng sản xuất, đầu tư công nghệ hay mở thêm chi nhánh. Phát hành cổ phiếu giúp huy động tiền từ nhiều người mà không phải đi vay và không phải trả lãi cố định.
Cần phân biệt ba tình huống:
- Phát hành lần đầu ra công chúng (IPO): đợt chào bán đầu tiên, công ty nhận tiền từ nhà đầu tư.
- Các đợt phát hành sau: công ty vẫn có thể huy động thêm vốn, ví dụ phát hành thêm cho cổ đông hiện hữu hoặc chào bán thêm.
- Giao dịch thứ cấp: mua bán hằng ngày trên sàn là giao dịch giữa các nhà đầu tư, tiền không chuyển vào công ty.
Việc chào bán ra công chúng cần được Ủy ban Chứng khoán Nhà nước cấp phép; các hình thức phát hành khác có điều kiện và thủ tục riêng theo quy định.
Mệnh giá và thị giá cổ phiếu
Mệnh giá là giá trị ghi trên cổ phiếu, thường là 10.000 đồng với cổ phiếu chào bán ra công chúng tại Việt Nam. Con số này chủ yếu dùng để tính vốn điều lệ, không phản ánh giá bạn mua bán hằng ngày.
Thị giá là mức giá đang giao dịch trên sàn, hình thành theo cung cầu: nhiều người muốn mua thì giá lên, nhiều người muốn bán thì giá xuống. Vì vậy cổ phiếu mệnh giá 10.000 đồng vẫn có thể có thị giá cao hơn hoặc thấp hơn rất nhiều. Nhầm hai khái niệm này là lỗi khá phổ biến của người mới.
2. Các loại cổ phiếu phổ biến
Cổ phiếu phổ thông
Đây là loại cơ bản và phổ biến nhất. Người sở hữu có quyền biểu quyết ở Đại hội cổ đông, nhận cổ tức theo kết quả kinh doanh và được tự do chuyển nhượng.
Cổ phiếu ưu đãi
Cổ phiếu ưu đãi đi kèm một số ưu tiên riêng:
- Ưu đãi cổ tức: được nhận cổ tức theo mức ưu tiên đã định.
- Ưu đãi hoàn lại: công ty hoàn lại vốn góp theo yêu cầu của người giữ hoặc theo các điều kiện ghi trong cổ phiếu.
- Ưu đãi biểu quyết: có số phiếu biểu quyết cao hơn, nhưng về nguyên tắc không được chuyển nhượng, trừ một số trường hợp luật cho phép như chuyển theo bản án, quyết định của Tòa án hoặc thừa kế.
Cổ phiếu ưu đãi cổ tức và hoàn lại thường không có quyền biểu quyết. Bạn được ưu tiên về tiền, đổi lại bớt tiếng nói trong công ty.
Phân nhóm theo vốn hóa: blue-chip, mid-cap, penny
Ngoài cách chia theo quyền lợi, thị trường còn dùng vốn hóa (tổng giá trị thị trường của công ty) để gọi tên các nhóm. Đây là cách gọi tương đối, không có ranh giới thống nhất.
- Blue-chip: thường chỉ công ty vốn hóa lớn, có tên tuổi và nền tảng vững.
- Mid-cap: nhóm quy mô trung bình, thường được kỳ vọng tăng trưởng.
- Penny: thường là công ty vốn hóa nhỏ, thanh khoản thấp và nhiều rủi ro hơn.
Nhãn này chỉ giúp hình dung nhanh, không đủ để kết luận cổ phiếu nào an toàn hơn. Ngoài ra còn có cổ phiếu thưởng: cổ phiếu công ty phát thêm cho cổ đông hiện hữu thay vì trả cổ tức bằng tiền.
3. Cổ phiếu giúp nhà đầu tư kiếm lợi nhuận ra sao?
Cổ tức
Cổ tức là phần lợi nhuận công ty chia cho cổ đông, bằng tiền hoặc bằng cổ phiếu. Chia cổ tức không bắt buộc: công ty có lãi vẫn có thể giữ lại để tái đầu tư, và việc chia hay không do Đại hội cổ đông quyết định.
Vì thế đừng chỉ trông vào cổ tức, bởi nó không được đảm bảo. Nếu muốn so sánh với các công cụ đầu tư khác, bạn có thể đọc tiếp về chứng khoán nói chung ở phần dưới đây.
Tìm hiểu thêm về các loại chứng khoán và trái phiếu:
Chênh lệch giá mua bán
Cách thứ hai là lãi vốn (capital gain): mua giá thấp, bán giá cao hơn thì phần chênh lệch là lợi nhuận. Giá cổ phiếu biến động theo cung cầu, tình hình doanh nghiệp và cả tâm lý thị trường.
Ví dụ giả định: bạn mua 100 cổ phiếu giá 20.000 đồng, sau đó bán ở mức 22.000 đồng. Chênh lệch trên giấy là 2.000 đồng mỗi cổ phiếu, tức 200.000 đồng. Tuy nhiên khoản lãi thực nhận còn phải trừ phí giao dịch và thuế theo quy định. Ngược lại, nếu bán dưới giá mua, bạn sẽ lỗ, và phí vẫn phát sinh.
Quyền lợi khác của cổ đông
Tùy loại cổ phần và điều kiện theo luật, quy định của công ty, cổ đông có thể có các quyền sau:
- Dự họp và biểu quyết tại Đại hội cổ đông (cổ phiếu ưu đãi cổ tức, hoàn lại thường không có).
- Tham gia bầu Hội đồng quản trị.
- Được ưu tiên mua cổ phiếu khi công ty phát hành thêm cho cổ đông hiện hữu.
- Tiếp cận thông tin về hoạt động của công ty.
Một số quyền chỉ áp dụng khi nắm giữ đủ tỷ lệ cổ phần nhất định.
4. Cổ phiếu được mua bán ở đâu?
Sàn HOSE, HNX và UPCoM
Cổ phiếu niêm yết được giao dịch tập trung trên HOSE và HNX. UPCoM là sàn dành cho công ty đã đăng ký giao dịch nhưng chưa niêm yết. Cả ba nằm trong thị trường chứng khoán, nơi cổ phiếu và các chứng khoán khác được mua bán.
Để giao dịch, bạn cần mở tài khoản chứng khoán qua công ty chứng khoán, nạp tiền rồi đặt lệnh mua hoặc bán trên ứng dụng hay bảng giá của công ty đó.
Giờ giao dịch và đơn vị giao dịch cơ bản
Sàn giao dịch từ 9h–11h30 và 13h–15h, thứ Hai đến thứ Sáu, trừ ngày lễ. Bạn nên nắm lịch này để không lỡ thời điểm đặt lệnh.
Về đơn vị giao dịch, mỗi sàn có quy định riêng về lô chẵn, lô lẻ và bước giá, và quy định này có thể được điều chỉnh. Vì vậy hãy xem thông tin mới nhất tại công ty chứng khoán nơi bạn mở tài khoản trước khi đặt lệnh.
5. Cổ phiếu khác trái phiếu như thế nào?
Cổ đông là chủ sở hữu, trái chủ là chủ nợ
Cổ đông là chủ sở hữu công ty. Trái chủ (người giữ trái phiếu) là chủ nợ: cho công ty vay và nhận lãi. Khi công ty phá sản, trái chủ được ưu tiên thanh toán trước cổ đông.
Cần nhớ thêm: mua bán trên sàn chủ yếu là giao dịch giữa nhà đầu tư với nhau, bạn không đưa tiền trực tiếp cho công ty.
Rủi ro và hiểu lầm thường gặp
Cổ phiếu không phải "đánh bạc" vì gắn với giá trị thực của doanh nghiệp, nhưng cũng không đảm bảo lãi. Công ty có lãi chưa chắc chia cổ tức, và giữ lâu dài không chắc chắn có lãi.
Hãy chỉ dùng tiền nhàn rỗi. Nếu chưa đủ thời gian phân tích doanh nghiệp, người mới có thể cân nhắc chứng chỉ quỹ.
Vài chỉ số cơ bản nên biết: EPS và P/E
EPS (lãi cơ bản trên cổ phiếu) là lợi nhuận phân bổ cho mỗi cổ phiếu phổ thông đang lưu hành. Con số này bị ảnh hưởng khi có cổ phần ưu đãi hoặc số lượng cổ phiếu thay đổi.
P/E là thị giá chia cho EPS, cho biết nhà đầu tư đang trả giá bao nhiêu lần lợi nhuận. P/E chỉ có ý nghĩa khi so với cùng ngành; nếu EPS âm thì P/E không dùng được. Giá trị sổ sách là giá trị tài sản ròng chia cho số cổ phiếu, chỉ mang tính tham khảo vì tài sản ghi sổ có thể khác giá trị thực. Không chỉ số nào đủ để kết luận một cổ phiếu tốt hay xấu.
6. Câu hỏi thường gặp
Cổ phiếu và cổ phần khác nhau thế nào?
Cổ phần là đơn vị chia nhỏ vốn của công ty, thể hiện phần bạn sở hữu. Cổ phiếu là chứng chỉ hoặc bút toán điện tử ghi nhận quyền sở hữu đó. Hiểu đơn giản, cổ phần là "phần", còn cổ phiếu là "giấy tờ" chứng minh phần ấy thuộc về bạn.
Công ty có bắt buộc chia cổ tức không?
Không. Công ty chỉ có thể chia cổ tức khi kinh doanh có lợi nhuận và đáp ứng các điều kiện theo luật, rồi do Đại hội cổ đông quyết định mức chia. Nhiều doanh nghiệp, nhất là công ty đang tăng trưởng, chọn giữ lại lợi nhuận để đầu tư mở rộng nên có lãi vẫn không chia.
Cổ phiếu tiếng Anh là gì?
Là "stock" hoặc "share". "Stock" thường chỉ chung phần sở hữu trong một hoặc nhiều công ty, còn "share" là từng đơn vị cổ phần cụ thể. Trong giao tiếp hằng ngày, hai từ này hay được dùng thay cho nhau.
Mua cổ phiếu có thể mất hết tiền không?
Có. Với cổ phiếu, mức lỗ tối đa là toàn bộ số tiền bỏ ra, thường xảy ra khi công ty phá sản hoặc bị hủy niêm yết và giá trị cổ phiếu về gần bằng không. Bạn không mất thêm ngoài số vốn đã đầu tư, nhưng vẫn nên chỉ dùng khoản tiền mình chấp nhận được rủi ro.
Nếu muốn mở rộng thêm các khái niệm tài chính liên quan, bạn có thể xem tiếp những chủ đề dưới đây.
Xem thêm các khái niệm tài chính khác:
Nguồn tham khảo
Bạn có làm được hướng dẫn này không?
Có
Không