Trả lời nhanh: Truyền thông (communication) là quá trình trao đổi, truyền tải thông tin, ý tưởng hoặc cảm xúc giữa hai hay nhiều bên thông qua lời nói, chữ viết, ký hiệu hoặc các phương tiện, nhằm tạo sự hiểu biết, kết nối và có thể thay đổi nhận thức, hành vi của người nhận.
1. Truyền thông là gì?
1.1 Định nghĩa truyền thông
Hiểu đơn giản, truyền thông là việc một bên chia sẻ thông tin, ý tưởng hay cảm xúc để bên kia hiểu và có thể phản hồi. Khái niệm truyền thông không chỉ gắn với báo chí hay quảng cáo, mà có mặt trong mọi cuộc trao đổi hằng ngày.
Ví dụ, bạn nhắn tin rủ bạn đi cà phê là một hoạt động truyền thông. Nhà trường gửi thông báo lịch thi đến toàn thể học sinh cũng vậy. Điểm chung là có người gửi, có nội dung và có người nhận.
Nói gọn, truyền thông là làm cho thông tin đến đúng người, được hiểu đúng và tạo ra tác động mong muốn.
1.2 Nguồn gốc và cách hiểu từ communication
Trong tiếng Anh, truyền thông là communication. Từ này bắt nguồn từ gốc Latin communicare, nghĩa là chia sẻ, làm cho chung.
Trong tiếng Việt, communication được dịch là truyền thông hoặc giao tiếp tùy ngữ cảnh. Giao tiếp thường nói về trao đổi giữa người với người, còn truyền thông bao quát hơn, gồm cả việc truyền tin qua phương tiện đại chúng.
Cần phân biệt thêm communications (số nhiều). Từ này thường chỉ hệ thống, phương tiện truyền thông hay mạng lưới truyền tin, như viễn thông hay phát sóng.
2. Các yếu tố cơ bản trong quá trình truyền thông
2.1 Người gửi, thông điệp và kênh truyền
Có nhiều cách phân tích quá trình truyền thông. Một cách quen thuộc là tách thành các thành phần: người gửi, mã hóa, thông điệp, kênh, giải mã, người nhận, đáp ứng, phản hồi và nhiễu. Đây là một khung phân tích để dễ quan sát, không phải bộ yếu tố duy nhất.
- Người gửi là bên khởi đầu, có điều muốn nói.
- Mã hóa là chuyển ý tưởng thành lời nói, chữ viết, hình ảnh.
- Thông điệp là nội dung được truyền đi.
- Kênh là đường truyền: tin nhắn, email, truyền hình, mạng xã hội.
Ví dụ, nhà trường (người gửi) soạn thông báo rồi đăng lên nhóm lớp (kênh). Chọn sai kênh thì thông điệp dù hay cũng khó đến nơi.
2.2 Người nhận, phản hồi và nhiễu
Người nhận giải mã thông điệp, tức hiểu nó theo vốn sống và hoàn cảnh của mình. Sau đó họ có thể đáp ứng (phản ứng với nội dung) và phản hồi (gửi ngược thông tin cho người gửi).
Phản hồi giúp người gửi điều chỉnh thông điệp, nên rất hữu ích. Tuy vậy, một số hoạt động như bản tin phát thanh hay thông báo dán trên bảng vẫn có thể mang tính một chiều, và nhiều mô hình truyền thông cũng mô tả theo hướng này.
Nhiễu là mọi thứ làm thông điệp méo mó. Nhiễu có thể nằm ở người gửi, thông điệp hoặc kênh:
- Nhiễu kênh: mạng chập chờn, âm thanh rè.
- Nhiễu ngôn ngữ: dùng từ khó hiểu, thuật ngữ lạ.
- Nhiễu tâm lý: người nghe đang lo lắng hoặc thiếu tập trung.
2.3 Mô hình Lasswell và Shannon giản lược
Mô hình Lasswell tóm gọn truyền thông trong một câu: Who says what to whom in what channel with what effect, tức ai nói gì, với ai, qua kênh nào và hiệu quả ra sao. Đây là cách nhớ nhanh để kiểm tra một thông điệp.
Mô hình Shannon nhìn theo hướng truyền tín hiệu: nguồn phát, kênh truyền, đích nhận và nhiễu xen vào giữa. Một mô hình thiên về nội dung và tác động, mô hình kia thiên về đường truyền, nên có thể dùng bổ sung cho nhau.
3. Các hình thức truyền thông phổ biến
3.1 Truyền thông bằng lời, phi lời và văn bản
Các hình thức truyền thông có thể chia theo cách thể hiện:
- Bằng lời: nói chuyện, gọi điện, thuyết trình.
- Phi lời: nét mặt, cử chỉ, tư thế, ngữ điệu.
- Văn bản: thư, email, tin nhắn, báo cáo.
Nhiều khi phi lời nói nhiều hơn lời. Một câu "mình ổn" kèm gương mặt cau có sẽ khiến người nghe bán tín bán nghi.
3.2 Truyền thông trực tiếp và gián tiếp
Tiêu chí ở đây là có hay không có phương tiện trung gian. Truyền thông trực tiếp diễn ra mặt đối mặt, không qua thiết bị hay kênh trung gian. Truyền thông gián tiếp đi qua phương tiện như điện thoại, báo, truyền hình hay nền tảng số.
Tốc độ phản hồi không phụ thuộc hoàn toàn vào cách chia này. Gọi video là gián tiếp nhưng phản hồi gần như tức thời, trong khi một bản tin truyền hình thường ít có phản hồi ngay.
Với doanh nghiệp, còn có truyền thông nội bộ (trong tổ chức) và truyền thông ngoại bộ (hướng đến khách hàng, đối tác, công chúng).
3.3 Truyền thông đại chúng, xã hội và số
Truyền thông đại chúng dùng báo, phát thanh, truyền hình để đến đông đảo công chúng. Truyền thông xã hội và truyền thông số (hay truyền thông kỹ thuật số) dựa trên website, mạng xã hội, email, cho phép tương tác hai chiều.
Khi kết hợp chữ, hình, âm thanh và video trên cùng nền tảng, người ta gọi đó là truyền thông đa phương tiện. Bạn xem video trên điện thoại, bình luận ngay bên dưới và nghe qua loa là một ví dụ quen thuộc.
4. Vai trò của truyền thông
4.1 Với cá nhân và xã hội
Vai trò của truyền thông trước hết là kết nối. Nó giúp mỗi người chia sẻ, học tập, giải trí và hiểu nhau hơn. Với xã hội, truyền thông lan tỏa kiến thức, chuẩn mực và thông tin cần thiết cho cộng đồng.
Chẳng hạn, khi có cảnh báo bão trên đài và mạng xã hội, người dân biết để chuẩn bị sớm. Đó là tác động cụ thể của một thông điệp đến đúng người, đúng lúc.
4.2 Với chính quyền và doanh nghiệp
Chính quyền dùng truyền thông để đưa chính sách đến người dân và thu thập ý kiến. Doanh nghiệp dùng nó để xây dựng hình ảnh, niềm tin và nhận diện thương hiệu.
Khi có sự cố, truyền thông còn hỗ trợ xử lý khủng hoảng. Khủng hoảng truyền thông là tình huống thông tin tiêu cực lan nhanh, đe dọa uy tín của cá nhân hay tổ chức.
Ví dụ giả định: một quán ăn bị đăng bài chê vì món nguội. Nếu chủ quán xin lỗi công khai, nêu rõ cách khắc phục và trả lời từng bình luận, câu chuyện thường lắng nhanh hơn so với việc im lặng.
5. Truyền thông khác gì marketing, quảng cáo và tuyên truyền?
5.1 Truyền thông, marketing và quảng cáo
Marketing rộng hơn, gồm sản phẩm, giá, phân phối và xúc tiến. Trong đó, truyền thông marketing là việc dùng truyền thông để phục vụ mục tiêu kinh doanh. Còn truyền thông nói chung có phạm vi rộng hơn nhiều, như giáo dục, y tế, hành chính hay giao tiếp đời thường.
Quảng cáo chỉ là một hình thức trả phí trong truyền thông. Vì vậy truyền thông không đồng nghĩa với quảng cáo, cũng không chỉ là làm PR.
5.2 Truyền thông và tuyên truyền
Thuật ngữ tuyên truyền xuất hiện từ năm 1622. Hai khái niệm có phần giao nhau, nhưng truyền thông đề cao tương tác giữa các bên, còn tuyên truyền đề cao chủ thể phát đi thông điệp. Vì thế chúng không hoàn toàn giống nhau.
6. Lưu ý khi tiếp nhận và làm truyền thông
6.1 Sai lầm thường gặp khi truyền đạt thông điệp
- Thông điệp mơ hồ: người nhận không biết cần hiểu hay làm gì.
- Bỏ qua phản hồi: không biết thông điệp có đến đúng nơi không.
- Chọn sai kênh: nói với học sinh qua kênh các em ít dùng.
Thuyết "viên đạn thần kỳ" cho rằng thông tin tác động giống nhau lên mọi người. Hiện nay quan điểm này không còn được xem là đúng hoàn toàn, vì mỗi người giải mã theo cách riêng.
6.2 Nhận biết thông tin sai lệch và thao túng
Trước khi tin hay chia sẻ, hãy kiểm tra nguồn đăng và đối chiếu nhiều kênh. Cẩn trọng với tiêu đề giật gân hoặc nội dung đánh vào cảm xúc mạnh. Nhiều người còn dùng công cụ ai hay để hỗ trợ tìm hiểu, nhưng vẫn cần tự kiểm chứng kết quả.
6.3 Ngành truyền thông học gì, làm gì
Ngành truyền thông đào tạo kỹ năng viết, thiết kế, sản xuất video, tổ chức sự kiện và phân tích công chúng. Với người mới, đây là lĩnh vực đa dạng, không bắt buộc giỏi vẽ.
Người học có thể làm trong doanh nghiệp, công ty sự kiện, thương mại điện tử hay đài, báo, không chỉ ở đài truyền hình.
Câu hỏi thường gặp
Truyền thông và giao tiếp có giống nhau không?
Không hoàn toàn. Hai từ cùng dịch communication, nhưng giao tiếp thường là cuộc trao đổi trực tiếp, như hai bạn nói chuyện. Truyền thông rộng hơn, ví dụ một đài phát thanh gửi bản tin đến hàng nghìn người nghe cùng lúc.
Truyền thông đại chúng là gì?
Là cách gửi cùng một thông tin đến số đông công chúng qua báo, phát thanh, truyền hình hoặc internet. Chẳng hạn, bản tin dự báo thời tiết buổi tối được hàng triệu hộ gia đình xem cùng lúc, nhưng từng người khó phản hồi ngay.
Truyền thông số là gì?
Là truyền thông diễn ra trên nền tảng số như website, mạng xã hội, email. Điểm nổi bật là người nhận có thể bình luận, chia sẻ hoặc nhắn lại ngay. Một bài đăng của trường nhận được câu hỏi của phụ huynh chỉ vài phút sau là ví dụ dễ thấy.
Truyền thông nội bộ là gì?
Là việc trao đổi thông tin giữa các thành viên trong một tổ chức. Khi công ty đổi quy trình làm việc, bản thông báo qua email kèm buổi họp giải đáp giúp mọi người cùng hiểu, cùng làm và bớt hiểu lầm.
Học truyền thông ra làm gì?
Bạn có thể làm nội dung, PR, tổ chức sự kiện, sản xuất video hoặc marketing. Ví dụ, một bạn giỏi viết có thể làm biên tập cho doanh nghiệp, bạn thích dựng phim có thể theo hướng sản xuất video cho thương hiệu.
Khi bạn xem tin tức trên điện thoại hay nghe nội dung qua loa, thông tin đã đi qua cả một chuỗi truyền thông trước khi đến tay bạn. Nếu muốn khám phá thêm những thiết bị đưa thông tin đến người dùng theo cách mới, hãy tham khảo gợi ý dưới đây.
Nếu bạn quan tâm đến thiết bị truyền tải thông tin thông minh, tham khảo các mẫu kính thông minh đang có giá tốt:
Nếu muốn đi tiếp từ những khái niệm vừa đọc, bạn có thể xem thêm các bài về marketing, nhân sự và mạng xã hội.
Tìm hiểu thêm các khái niệm truyền thông và thông tin liên quan:
Truyền thông là quá trình trao đổi thông tin có người gửi, người nhận, kênh, phản hồi và cả nhiễu. Hiểu rõ các yếu tố và hình thức sẽ giúp bạn truyền đạt rõ ràng hơn, phân biệt được với marketing, quảng cáo hay tuyên truyền. Khi tiếp nhận thông tin, hãy luôn kiểm tra nguồn trước khi tin và chia sẻ.