Trả lời nhanh: Bảng hóa trị ghi các hóa trị thường gặp để hỗ trợ lập công thức hóa học trong bài tập phổ thông. Ví dụ H, Na, K, Ag thường dùng hóa trị I; O, Ca, Mg, Zn hóa trị II; Al hóa trị III; Fe thường gặp hóa trị II hoặc III tùy hợp chất. Với hai thành phần A, B có hóa trị a, b trong dạng bài cơ bản, lập công thức AₓBᵧ bằng quy tắc a × x = b × y. Không nhầm hóa trị với nguyên tử khối, chỉ số hay số oxi hóa.
❓ Hóa trị là gì và dùng để làm gì?
❓ Bảng hóa trị các nguyên tố và nhóm nguyên tử gồm những gì?
❓ Làm sao học thuộc bảng hóa trị nhanh nhất?
1. Hóa trị là gì?
Hóa trị biểu thị khả năng liên kết của nguyên tử hoặc nhóm nguyên tử; trong cách học phổ thông, lấy H hóa trị I và O hóa trị II làm mốc. Ví dụ trong H₂O, một O liên kết với hai H nên O hóa trị II. Khi đọc tài liệu bảng hóa trị lớp 8, em nên học cách dùng giá trị trước khi cố thuộc toàn bộ bảng. Một nguyên tố có thể có những hóa trị khác nhau trong các hợp chất khác nhau.
1.1 Định nghĩa và cách hình dung
Có thể tạm hình dung hóa trị như số “cánh tay” tham gia liên kết trong một hợp chất: H thường có một, O thường có hai. Đây chỉ là cách ghi nhớ cho bài cơ bản, không phải hình dạng thật của nguyên tử hay quy tắc giải thích mọi cấu trúc. Hóa trị viết bằng số La Mã: I = 1, II = 2, III = 3, IV = 4, V = 5, VI = 6, VII = 7.
Trong H₂O, chỉ số 2 cho biết mỗi phân tử có hai nguyên tử H; hóa trị của H vẫn là I. O không ghi chỉ số thì hiểu là có một nguyên tử O. Cũng không nhầm nguyên tử khối với hóa trị: Al có giá trị nguyên tử khối gần đúng 27 nhưng hóa trị thường dùng là III, không phải 27.
1.2 Quy tắc hóa trị
Trong các bài lập công thức hợp chất hai thành phần theo hóa trị đã cho, viết AₓBᵧ; gọi a, b là hóa trị tương ứng của A, B. Quy tắc dùng để tìm tỉ lệ x : y là:
a × x = b × y
Ở đây x, y là số nguyên dương cho biết số nguyên tử hoặc số nhóm của mỗi thành phần trong công thức. Thay số La Mã bằng số thường khi tính: ví dụ với H₂O, 1 × 2 = 2 × 1. Nghĩa là hai H hóa trị I kết hợp tương ứng với một O hóa trị II. Đây là quy tắc của dạng bài đang học, không phải công cụ để suy ra mọi công thức phân tử chỉ từ tên nguyên tố.
2. Bảng hóa trị các nguyên tố thường gặp
Đây là phần tra cứu chính của bảng hóa trị nguyên tố, hỗ trợ ôn các bài hóa học cơ bản ở THCS. Trước hết xác định tên nguyên tố, tìm đúng ký hiệu rồi đọc cột hóa trị. Có thể đối chiếu thêm với bảng tuần hoàn để tìm số hiệu nguyên tử và những thông tin khác, nhưng không lấy số hiệu nguyên tử hay nguyên tử khối làm hóa trị. Các ảnh dưới đây là bảng tóm tắt theo cách dùng phổ thông; màu chữ chỉ giúp phân loại theo chú thích của ảnh, không dùng để suy ra hóa trị. Với nguyên tố có nhiều hóa trị, phải xét hợp chất hoặc dữ kiện đề cho.
Hóa trị của 18 nguyên tố hóa học đầu tiên
Bảng hóa trị các nguyên tố từ Kali đến Chì
Phần đọc thêm: chú thích màu trong ảnh và các bài vè nguyên tử khối. Lưu ý các số như Na = 23, Fe = 56 dưới đây là nguyên tử khối gần đúng, không phải hóa trị. Nếu chỉ cần học hóa trị, em có thể đọc tiếp mục 2.1; không cần thuộc các bài vè này trước.
Chú thích:
Nguyên tố phi kim: chữ màu xanh
Nguyên tố kim loại: chữ màu đen
Nguyên tố khí hiếm: chữ màu đỏ
Mẹo nhớ nguyên tử khối gần đúng, không dùng thay bảng hóa trị
- Bài ca nguyên tử khối - mẫu 1
Hai ba Natri (Na=23)
Nhớ ghi cho rõ
Kali chẳng khó
Ba chín dễ dàng (K=39)
Khi nhắc đến Vàng
Một trăm chín bảy (Au=197)
Oxi duy trì cháy
Chỉ mười sáu thôi (O=16)
Còn Bạc dễ rồi
Một trăm lẻ tám (Ag =108)
Sắt màu trắng xám
Năm sáu có gì (Fe=56)
Nghĩ tới Beri
Nhớ ngay là chín (Be=9)
Gấp ba lần chín
Là của anh Nhôm (Al=27)
Còn của Crôm
Là năm hai đó (Cr=52)
Của Đồng đã rõ
Là sáu mươi tư (Cu =64)
Photpho không dư
Là ba mươi mốt (P=31)
Hai trăm lẻ một
Là của Thủy Ngân (Hg=201)
Chẳng phải ngại ngần
Nitơ mười bốn (N=14)
Hai lần mười bốn
Silic nhớ ghi (Si=28)
Can xi dễ tìm
Bốn mươi vừa chẵn (Ca=40)
Mangan vừa vặn
Con số năm lăm (Mn=55)
Ba lăm phẩy năm
Clo chất khí (Cl=35,5)
Phải nhớ cho kỹ
Kẽm là sáu lăm (Zn=65)
Lưu huỳnh chơi khăm
Ba hai đã rõ (S=32)
Chẳng có gì khó
Cacbon mười hai (C=12)
Bari hơi dài
Một trăm ba bảy (Ba=137)
Hiđro khi cháy
Gặp oxi cần thận trọng
Khối lượng giản đơn
Hiđrô là một (H=1)
Còn cậu Iốt
Ai hỏi nói ngay
Một trăm hai bảy (I=127)
Nếu hai lẻ bảy
Lại của anh Chì (Pb =207)
Brôm nhớ ghi
Tám mươi đã tỏ (Br = 80)
Nhưng vẫn còn đó
Magiê hai tư (Mg=24)
Chẳng phải chần trừ
Flo mười chín (F=19).
- Bài ca nguyên tử khối - mẫu 2
Hiđro số 1 khởi đi
Liti số 7 ngại gì chí trai
Cacbon bến nước 12
Nitơ 14 tuổi ngày hoa niên
Oxi 16 khuôn viên
Flo 19 lòng riêng vương sầu
Natri 23 xuân đầu
Magie 24 mong cầu mai sau
Nhôm thời 27 chí cao
Silic 28 lòng nào lại quên
Photpho 31 lập nên
32 nguyên tử khối tên Lưu huỳnh
Clo 35,5 tự mình
Kali 39 nhớ không được nhầm
Canxi 40 thẳng hàng
52 Crom chuỗi ngày tàn phải lo
Mangan song ngũ(55) so đo
Sắt thời 56 đừng cho trồng trềnh
Coban 59 cồng kềnh
Đồng, kẽm nhớ riêng từng phần
Đồng thường lấy 64 trong bài tập phổ thông; giá trị tham khảo có nhiều chữ số hơn khoảng 63,546.
Kẽm thường lấy 65 trong bài tập phổ thông; giá trị tham khảo khoảng 65,38. Khi đề cho số khác thì theo đề, không trộn các bộ số liệu.
Brom 80 chín thư riêng phần
Stronti 88 đồng cân
Bạc 108 tăng lần số sai
Catmi một bách mười hai(112)
Thiếc trăm mười chín(119) một mai cuộc đời
Iot 127 chẳng dời
Bari 137 sức thời bao lâm
Bạch kim 195
Vàng 197 tiếng tăng chẳng vừa
Thủy ngân nhớ lấy hai trăm linh một (Hg=201, giá trị gần đúng)
Chì 2 linh 7(207) chẳng ưa lửa hồng
Rađi: 226 là số khối đồng vị thường được ghi trong bảng, không phải nguyên tử khối trung bình chuẩn
Bismut 2 trăm linh 9 cứ trông cậy mình(209)
Bài thơ nguyên tử phân minh
Lòng này đã quyết tự tin học hàn
- Bài ca nguyên tử khối - mẫu 3
Hidro là 1
12 cột Các bon
Nito 14 tròn
Oxi trăng 16
Natri hay láu táu
Nhảy tót lên 23
Khiến Magie gần nhà
Ngậm ngùi nhận 24
27 Nhôm la lớn
Lưu huỳnh giành 32
Khác người thật là tài
Clo ba nhăm rưỡi(35,5)
Kali thích 39
Canxi tiếp 40
Năm nhăm Mangan cười
Sắt đây rồi: 56
64 đồng nổi cáu
Bởi kém kẽm (Zn) 65
80 Brom nằm
Xa Bạc (Ag) 108
Bari buồn chán ngán
(137) Một ba bảy ích chi
kém người ta còn gì!
Thủy ngân (Hg) hai linh mốt(201)
2.1 Nguyên tố thường dùng một hóa trị trong bài cơ bản
Những giá trị dưới đây nên học trước trong bảng hóa trị kim loại. Danh sách có cả kim loại và phi kim; không suy rộng rằng phần lớn kim loại chỉ có đúng một hóa trị, hoặc các giá trị này bao quát mọi hợp chất đặc biệt:
- Hóa trị I thường dùng: H, Li, Na, K, Ag.
- Hóa trị II thường dùng: O, Ca, Mg, Ba, Zn.
- Hóa trị III thường dùng: Al, B.
Một vài nguyên tử khối gần đúng hay gặp là H = 1, C = 12, O = 16, Na = 23, Fe = 56. Những giá trị này phục vụ tính khối lượng, không đưa vào phép “chéo hóa trị”. Ví dụ khi lập Al₂O₃, dùng III và II, không dùng 27 và 16.
2.2 Nguyên tố có nhiều hóa trị
Với các nguyên tố dưới đây, bảng ghi một số giá trị thường dùng theo quy tắc hóa trị trong bài tập thành phần hợp chất ở phổ thông. Không hiểu danh sách là mọi giá trị đều xuất hiện phổ biến hoặc luôn bằng số liên kết thực tế trong một cấu trúc chi tiết. Khi mới học, ưu tiên Fe, Cu, C, S và dùng hóa trị được cho trong đề:
| Nguyên tố |
Một số hóa trị dùng trong bài tập phổ thông |
| Fe |
II, III |
| Cu |
I, II |
| S |
II, IV, VI |
| N |
II, III, IV, V theo quy tắc thành phần của bài học; III trong NH₃ |
| C |
II, IV |
| Cl |
I, III, V, VII |
| Mn |
Thường gặp II, IV, VII theo quy tắc thành phần; không học thành dãy liên tục |
| Pb |
II, IV |
| P |
III, V |
| Hg |
I, II |
Ví dụ FeCl₂: vì Cl được dùng hóa trị I nên Fe có hóa trị II. Với FeCl₃, Fe có hóa trị III. Tên sắt(II) clorua và sắt(III) clorua giúp chọn đúng giá trị cho các bài này. Không lấy bảng nhiều hóa trị rồi chọn tùy ý; cần biết công thức, tên hợp chất hoặc dữ kiện tương ứng.
3. Bảng hóa trị nhóm nguyên tử
Hóa trị nhóm nguyên tử như OH, NO₃, SO₄ được dùng như một “khối” khi lập công thức, nghĩa là giữ nguyên các chỉ số bên trong nhóm. Ví dụ nhóm SO₄ gồm một S và bốn O; hóa trị II là hóa trị của cả nhóm trong dạng bài này, không phải hóa trị của riêng S:
Hóa trị các nhóm nguyên tử và gốc axit thường gặp
| Nhóm hoặc thành phần |
Hóa trị |
| OH, NO₃, HCO₃; Cl là thành phần một nguyên tử |
I |
| NH₄ (amoni) |
I |
| SO₄, CO₃, SO₃, SiO₃ (cách biểu diễn thường dùng trong bài cơ bản) |
II |
| PO₄ |
III |
Các nhóm này có thể hiện diện trong hợp chất hoặc dưới dạng ion trong dung dịch, như OH⁻, NO₃⁻, SO₄²⁻, NH₄⁺. Không coi chúng là những nguyên tử riêng. Trong công thức trung hòa, khi có từ hai nhóm trở lên phải đặt cả nhóm vào ngoặc: Ca(OH)₂ gồm 1 Ca, 2 O, 2 H; Al₂(SO₄)₃ gồm 2 Al, 3 S, 12 O. Nếu chỉ có một nhóm, thường bỏ ngoặc và không ghi chỉ số 1: NaOH, NaNO₃. Cl là ký hiệu một nguyên tố, không phải nhóm nhiều nguyên tử.
4. Cách học thuộc bảng hóa trị nhanh
Muốn học thuộc hóa trị thì nên học ít giá trị mỗi lần, tra bảng khi chưa nhớ và kiểm tra lại công thức bằng a × x = b × y. “Chéo hóa trị” chỉ là cách nhớ tỉ lệ trong dạng bài cơ bản, không thay thế việc hiểu đề.
4.1 Bài ca hóa trị
Đây là bài ca hóa trị hỗ trợ ghi nhớ, đã chỉnh những câu dễ gây nhầm trong bản gửi. Đây là bản ghi nhớ theo cách dùng phổ thông; không dùng nó để suy ra mọi loại hợp chất hoặc đồng nhất hóa trị với số oxi hóa. Đọc từng nhóm rồi thử một ví dụ sẽ hữu ích hơn đọc thật nhanh.
Bài vè ghi nhớ hóa trị thường gặp trong bài tập phổ thông
Hidro (H) cùng với liti (Li)
Natri (Na) cùng với kali (K) chẳng rời
Ngoài ra còn bạc (Ag) sáng ngời
Bài cơ bản hóa trị I, nhớ ghi
Riêng đồng (Cu) cùng với thuỷ ngân (Hg)
Thường II ít I chớ phân vân gì
Đổi thay II, IV là chì (Pb)
Điển hình hoá trị của chì là II
Bài cơ bản hóa trị II
Oxi và kẽm, nhớ ghi vào bài
Ngoài ra còn có canxi (Ca)
Magiê (Mg) cùng với bari (Ba) một nhà
Bo (B) , nhôm (Al) thì hóa trị III
Cacbon, silic, thiếc thường IV
Cacbon, thiếc có thêm lời
Hóa trị II cũng gặp nơi một bài
Sắt có II, III hai dạng
Chọn theo hợp chất, đừng đoán tùy nghi
Photpho có hóa trị III
Còn thêm V nữa, nhớ ghi theo bài
Nitơ phải xét từng bài
Theo quy tắc đã học, không đoán tùy nghi
Lưu huỳnh lắm lúc chơi khăm
Khi II lúc IV, VI tăng tột cùng
Clo, iot xét từng bài
I, III, V, VII; thường gặp I
Mangan không nhớ một dải
II, IV, VII thường ghi trong bài
Hoá trị II dùng rất nhiều
Hoá trị VII cũng được yêu hay cần
Bài ca hoá trị thuộc lòng
Viết thông công thức đề phòng lãng quên
Học hành cố gắng cần chuyên
Siêng ôn chăm luyện tất nhiên nhớ nhiều
4.2 Mẹo chia nhóm theo hóa trị
Học H, Na, K, Ag hóa trị I; O, Mg, Ca, Zn hóa trị II; Al hóa trị III trước. Sau đó thêm nhóm OH, NO₃ (I), SO₄, CO₃ (II), PO₄ (III), rồi học Fe, Cu có nhiều hóa trị. Mỗi lần học, tự lập một công thức và kiểm tra lại. Tách riêng việc học nguyên tử khối: H = 1, C = 12, O = 16… là thông tin khác.
5. Cách lập công thức hóa học từ hóa trị
Trong bài cơ bản đã biết hóa trị và hai thành phần cần kết hợp, có thể lập công thức hóa học theo các bước dưới đây. Cách này cho tỉ lệ thành phần theo quy tắc của dạng bài, không tự cho biết mọi cấu trúc hoặc công thức phân tử có thể tồn tại.
5.1 Các bước thực hiện
- Viết dạng AₓBᵧ; ghi hóa trị a của A, b của B. Nếu B là nhóm nhiều nguyên tử, giữ nguyên công thức của nhóm khi đặt chỉ số bên ngoài.
- Lập a × x = b × y rồi suy ra x/y = b/a. Ví dụ a = II, b = III thì x/y = 3/2. Nếu dùng cách “chéo”, phải rút gọn tỉ lệ khi cần.
- Với bài lập công thức theo hóa trị này, chọn x, y nguyên dương nhỏ nhất; không ghi chỉ số 1. Ví dụ Ca (II), O (II) cho x : y = 2 : 2 = 1 : 1 nên viết CaO, không viết Ca₂O₂. Không áp dụng việc rút gọn chỉ số cho mọi công thức đã biết: H₂O₂ là hiđro peoxit, không được tự sửa thành HO; dạng chất như vậy cần học theo công thức và cấu trúc riêng.
5.2 Ví dụ có lời giải
Ví dụ 1: Al (III) và O (II).
- Gọi chỉ số của Al, O lần lượt là x, y. Vì 3 × x = 2 × y nên x : y = 2 : 3; chọn x = 2, y = 3.
- Công thức là Al₂O₃. Kiểm tra: 2 × III = 3 × II, cùng bằng 6.
Ví dụ 2: Ca (II) và nhóm PO4 (III).
- Gọi x là số Ca, y là số nhóm PO₄. Vì 2 × x = 3 × y nên x : y = 3 : 2; chọn x = 3, y = 2.
- Công thức là Ca₃(PO₄)₂. Có hai nhóm PO₄ nên đặt nhóm trong ngoặc; chỉ số 2 ngoài ngoặc nhân với cả P và O. Vì thế một đơn vị công thức có 3 Ca, 2 P, 8 O. Kiểm tra hóa trị: 3 × II = 2 × III.
Ví dụ 3: Tìm hóa trị Fe trong Fe2O3.
- Gọi hóa trị của Fe là a, lấy O hóa trị II. Trong Fe₂O₃ có 2 Fe và 3 O nên a × 2 = 2 × 3 = 6; suy ra a = 3, viết bằng số La Mã là III. Không lấy chỉ số 2 của Fe làm hóa trị.
6. Lỗi thường gặp khi dùng bảng hóa trị
- Quên ngoặc khi có nhiều nhóm: Mg(OH)₂ có 2 O và 2 H; MgOH₂ lại biểu thị 1 O và 2 H nên không cùng công thức.
- Chọn hóa trị tùy ý khi bảng có nhiều giá trị. Với Fe, Cu và các nguyên tố tương tự, phải xét tên chất, công thức hoặc dữ kiện đề.
- Chéo rồi không rút gọn trong bài lập công thức đơn giản, chẳng hạn viết Ca₂O₂ thay CaO. Ngược lại, không được tự rút chỉ số của mọi công thức phân tử đề đã cho.
- Nhầm ba đại lượng: hóa trị viết I, II, III… không có dấu; điện tích ion viết như Na⁺, SO₄²⁻; số oxi hóa là giá trị quy ước của nguyên tử, có thể dương, âm hoặc bằng 0. Chúng có liên hệ trong một số bài nhưng không phải cùng khái niệm.
7. Bài tập vận dụng có đáp án
- Lập công thức của Na (I) và O (II).
- Lập công thức của Mg (II) và nhóm OH (I).
- Tìm hóa trị Fe trong FeCl₃, biết Cl có hóa trị I.
- Lập công thức của Al (III) và nhóm SO₄ (II).
- Tìm hóa trị S trong SO₃ theo quy tắc bài học, biết O hóa trị II.
Đáp án:
- Na₂O: 1 × x = 2 × y, chọn x = 2, y = 1; chỉ số 1 của O không ghi.
- Mg(OH)₂: 2 × x = 1 × y, chọn x = 1, y = 2. Có hai nhóm OH nên phải có ngoặc.
- Fe hóa trị III: a × 1 = 1 × 3 nên a = 3.
- Al₂(SO₄)₃: 3 × x = 2 × y, chọn x = 2, y = 3. Có ba nhóm SO₄ nên viết ngoặc.
- S hóa trị VI theo quy tắc đang dùng: a × 1 = 2 × 3 nên a = 6. Không nhầm giá trị này với hóa trị II của cả nhóm SO₃ khi nhóm sunfit nằm trong một muối; hai bài đang xét hai thành phần khác nhau.
Khi lập công thức, thực hiện theo thứ tự: xác định đúng hai thành phần và hóa trị → lập a × x = b × y → chọn tỉ lệ phù hợp → đặt ngoặc cho nhóm khi cần → kiểm tra lại. Chưa nhớ hóa trị thì tra bảng; không lấy nguyên tử khối hoặc số proton thay thế. Các bài vè chỉ hỗ trợ ghi nhớ, dữ kiện đề và phạm vi quy tắc mới quyết định cách làm.
Câu hỏi thường gặp
Hóa trị của Fe là bao nhiêu?
Trong bài tập phổ thông, Fe thường gặp hóa trị II hoặc III tùy hợp chất: FeCl₂ dùng II, FeCl₃ và Fe₂O₃ dùng III. Không chọn một giá trị chung cho mọi hợp chất của sắt.
Hóa trị của lưu huỳnh là bao nhiêu?
Theo quy tắc thành phần dùng trong các bài cơ bản, S có hóa trị II trong H₂S, IV trong SO₂ và VI trong SO₃. Hóa trị của S không phải hóa trị của cả nhóm SO₄ hay SO₃ khi nhóm đó được dùng làm một thành phần của muối.
Học bảng hóa trị lớp mấy?
Đây là kiến thức nền ở THCS. Trong tài liệu chương trình hiện hành thường gặp ở Khoa học tự nhiên lớp 7; nhiều tài liệu chương trình cũ gọi là hóa trị lớp 8. Khi học, theo sách và yêu cầu của giáo viên, không cần học toàn bộ giá trị nâng cao cùng lúc.
Nhóm nguyên tử có hóa trị bao nhiêu?
Một số nhóm thường gặp: OH, NO₃, HCO₃, NH₄ hóa trị I; SO₄, CO₃, SO₃ hóa trị II; PO₄ hóa trị III trong cách lập công thức phổ thông. Phải xem đúng công thức nhóm: NO₃ khác NO₂, SO₄ khác SO₃.
Hóa trị khác gì số oxi hóa?
Hóa trị mô tả khả năng liên kết theo cách xét đang dùng, viết bằng số La Mã không kèm dấu. Số oxi hóa là giá trị quy ước gán cho nguyên tử khi phân bố electron theo quy tắc, có thể dương, âm hoặc 0; không phải luôn là điện tích thật. Ví dụ trong NH₃, N có hóa trị III nhưng số oxi hóa là −3; trong H₂, H có hóa trị I nhưng số oxi hóa là 0. Vì thế không lấy trị tuyệt đối của số oxi hóa làm hóa trị cho mọi chất.
Bạn có làm được hướng dẫn này không?
Có
Không