Trả lời nhanh: Ethanol cháy hoàn toàn theo phương trình C2H5OH + 3O2 → 2CO2 + 3H2O. Tỉ lệ mol là 1 : 3 : 2 : 3: cứ 1 mol ethanol cháy hoàn toàn cần 3 mol O2, tạo 2 mol CO2 và 3 mol nước. Phản ứng cần nguồn mồi thích hợp để khởi phát và tỏa nhiệt. Cần phân biệt với quá trình vi khuẩn axetic oxi hóa ethanol thành CH3COOH để tạo giấm; đó không phải cùng một quá trình đốt cháy.
1. Phương trình C2H5OH + O2 cháy hoàn toàn
Ethanol (còn gọi là rượu etylic hay ancol etylic) có công thức cấu tạo CH3CH2OH, thường viết gọn C2H5OH. Một phân tử có 2 C, 6 H và 1 O. Khi cháy hoàn toàn, sản phẩm là CO2 và H2O. Nước gần ngọn lửa thường ở dạng hơi, nhưng có thể ngưng tụ thành lỏng khi làm nguội.
1.1 Phương trình và điều kiện
Đây là phương trình cháy ethanol sau khi cân bằng:
C2H5OH + 3O2 → 2CO2 + 3H2O (khởi phát bằng nguồn mồi thích hợp, đủ oxi và điều kiện cháy hoàn toàn)
Trong điều kiện thông thường, chỉ để ethanol tiếp xúc không khí chưa làm nó tự bốc cháy. Nguồn mồi như ngọn lửa hoặc nhiệt đủ cao giúp khởi phát quá trình. Ethanol tinh khiết cháy trong điều kiện phù hợp thường có ngọn lửa xanh nhạt, ít muội và tỏa nhiệt; màu lửa, khói có thể thay đổi khi có tạp chất hoặc cháy không hoàn toàn.
Cùng là ethanol nhưng các phản ứng khác cho sản phẩm rất khác, bạn nên phân biệt rõ:
- Với Na: 2C2H5OH + 2Na → 2C2H5ONa + H2↑. Phương trình này xét ethanol không lẫn nước; nước cũng phản ứng với Na nếu có mặt.
- Với axit axetic (phản ứng este hóa, thuận nghịch, cần môi trường axit và đun nóng): C2H5OH + CH3COOH ⇌ CH3COOC2H5 + H2O.
- Tách nước với H2SO4 đặc ở khoảng 170°C: C2H5OH → CH2=CH2 + H2O. Etilen có phản ứng cộng và trùng hợp. Nhiệt độ, nồng độ cùng cách tiến hành ảnh hưởng sản phẩm; không dùng điều kiện này cho phản ứng cháy ethanol.
Trong bài tách hỗn hợp etilen và etan, dung dịch brom có thể giữ lại etilen bằng phản ứng hóa học, còn etan không phản ứng trong điều kiện nhận biết thông thường và đi ra. Cách này nhằm thu phần etan, không thu hồi etilen nguyên vẹn. Đây là mô tả lý thuyết, không phải phép thử để tự làm với khí hoặc brom.
Ngoài bài học hóa học, một số đồng hồ có tính năng SpO2 để ước tính độ bão hòa oxi của hemoglobin trong máu. Đây là chỉ số khác với số mol O2 trong phản ứng và cần hiểu theo thông số, mục đích sử dụng của từng thiết bị.
Nếu bạn quan tâm đến việc theo dõi lượng oxy trong cơ thể, đây là các mẫu đồng hồ thông minh có tính năng đo nồng độ oxy trong máu:
1.2 Ý nghĩa của phản ứng
Đây là phản ứng cháy, đồng thời là phản ứng oxi hóa - khử và tỏa nhiệt. C trong ethanol bị oxi hóa, còn O2 là chất oxi hóa nhận electron. Nhờ khả năng giải phóng nhiệt, ethanol được dùng làm nhiên liệu trong thiết bị phù hợp. Khi biết nhiệt cháy theo mỗi mol và lượng ethanol đã cháy, có thể tính nhiệt lượng toả ra theo dữ kiện của bài.
2. Cách cân bằng phương trình C2H5OH + O2 từng bước
Phương trình cần cân bằng là C2H5OH + O2 → CO2 + H2O. Có hai cách thường dùng: bảo toàn nguyên tử và thăng bằng electron. Người mới nên bắt đầu bằng đếm nguyên tử; cách electron giúp hiểu thêm bản chất oxi hóa–khử.
2.1 Cân bằng theo bảo toàn nguyên tử
- Đọc C2H5OH: có 2 C, 5 + 1 = 6 H và 1 O trong mỗi phân tử ethanol. Giữ hệ số ethanol bằng 1, rồi cân bằng C và H trước khi tính hệ số O2.
- Cân bằng C: đặt 2 trước CO2.
- Cân bằng H: đặt 3 trước H2O, được 6 H.
- Đếm O vế phải: 2×2 + 3 = 7 nguyên tử O.
- Ethanol đã cung cấp 1 O, nên O2 phải cung cấp thêm 7 − 1 = 6 nguyên tử O, ứng với hệ số 6 : 2 = 3 trước O2.
Kết quả: C2H5OH + 3O2 → 2CO2 + 3H2O, tỉ lệ hệ số 1 : 3 : 2 : 3.
Kiểm tra lại: vế trái có 2 C, 6 H, 1 + 3 × 2 = 7 O; vế phải có 2 C, 3 × 2 = 6 H, 2 × 2 + 3 = 7 O. Khi cân bằng, chỉ đổi hệ số đứng trước công thức, không sửa chỉ số trong C2H5OH, O2, CO2 hoặc H2O.
2.2 Cân bằng bằng thăng bằng electron
Cách tính nhanh dùng số oxi hóa trung bình của C trong ethanol. Gọi giá trị đó là x: 2x + 6 × (+1) + (−2) = 0, suy ra x = −2. Đây là giá trị trung bình; trong cấu tạo CH3CH2OH, hai C thực tế có số oxi hóa lần lượt −3 và −1. Khi cháy hoàn toàn, cả hai C đều thành +4 trong CO2. O trong O2 từ 0 xuống −2, còn O vốn có trong ethanol đã là −2.
- Nhường electron theo giá trị trung bình: mỗi C từ −2 lên +4 nhường 6e; có 2 C nên tổng nhường 12e cho mỗi phân tử ethanol. Nếu xét riêng từng C: (−3 → +4) nhường 7e và (−1 → +4) nhường 5e, tổng vẫn 12e.
- Nhận electron: mỗi phân tử O2 có hai O, nhận tổng cộng 4e khi từ số oxi hóa 0 xuống −2. Để nhận 12e, cần 3O2.
Từ đó O2 có hệ số 3, CO2 có hệ số 2, sau cùng cân bằng H2O bằng 3. Nếu nhân cả hai vế thành hệ số lớn hơn, bạn chỉ cần tối giản lại.
2.3 Lỗi thường gặp và mẹo nhớ
- Quên H hoặc O trong nhóm –OH, nên không nhận ra ethanol có 6 H và 1 O.
- Dùng hệ số không bảo toàn nguyên tử. Ví dụ C2H5OH + 7O2 → 4CO2 + 6H2O là sai vì riêng số C đã là 2 ở trái, 4 ở phải. Nhân đồng loạt mọi hệ số của phương trình đúng thì vẫn đúng, nhưng nên viết bộ số nguyên tối giản.
- Áp dụng sản phẩm CO2 và H2O cho mọi trường hợp dù đề không nói cháy hoàn toàn.
- Đồng nhất việc ethanol tiếp xúc O2 với việc tự bốc cháy, hoặc coi lên men giấm chính là cháy thiếu oxi.
Cách nhớ: cân bằng C, cân bằng H, đếm O ở sản phẩm, trừ O có sẵn trong ethanol rồi chia 2 để ra hệ số O2.
3. Phản ứng với O2 tạo axit axetic: lên men giấm
Khi có vi khuẩn axetic, nguồn oxi và môi trường phù hợp, ethanol có thể bị oxi hóa thành axit axetic CH3COOH. Quá trình này thường gọi là lên men giấm, thuộc oxi hóa sinh học không hoàn toàn đến CO2. Không hiểu đây là việc giảm lượng oxi khi đốt để tự thu được axit axetic.
3.1 Phương trình lên men giấm
C2H5OH + O2 → CH3COOH + H2O (vi khuẩn axetic, có oxi và điều kiện phù hợp)
“Men giấm” là cách gọi quen thuộc cho tác nhân sinh học tham gia làm giấm; cần phân biệt với men rượu tạo ethanol từ đường. Quá trình oxi hóa ethanol nhờ hệ enzyme của vi khuẩn axetic cần oxi, không cần ngọn lửa. Rượu để tiếp xúc không khí có thể bị chua khi có vi sinh vật và điều kiện phù hợp, không phải chỉ để lâu là chắc chắn tạo được giấm an toàn.
3.2 So sánh cháy hoàn toàn và oxi hóa tạo axit axetic
| Tiêu chí |
Cháy hoàn toàn |
Lên men giấm |
| Điều kiện |
Có nguồn mồi để khởi phát, đủ oxi và điều kiện cháy phù hợp |
Có vi khuẩn axetic, oxi và môi trường phù hợp |
| Sản phẩm |
CO2 và H2O |
CH3COOH và H2O |
| Năng lượng |
Tỏa nhiệt mạnh, thường giải phóng nhanh khi cháy |
Có tỏa nhiệt, diễn ra không có ngọn lửa; không kết luận nhiệt lượng rất ít chỉ vì phản ứng chậm |
4. Ví dụ có lời giải
Các bài tính sau giả sử ethanol tinh khiết và cháy hoàn toàn theo phương trình đã viết. Cách làm: đổi khối lượng thành mol, dùng tỉ lệ hệ số, rồi đổi mol thành khối lượng hoặc thể tích khí theo điều kiện đề cho.
4.1 Ví dụ 1: tính CO2 khi đốt 4,6 g ethanol
- M(C2H5OH) = 46 g/mol, nên n = 4,6 : 46 = 0,1 mol.
- Theo phương trình, 1 mol ethanol sinh 2 mol CO2, nên n(CO2) = 0,2 mol.
- m(CO2) = 0,2 × 44 = 8,8 g.
- O2 phản ứng: n = 0,1 × 3 = 0,3 mol. Nếu đề quy định 25°C, 1 bar và dùng 24,79 L/mol, thể tích là 0,3 × 24,79 = 7,437 L, xấp xỉ 7,44 L. Nếu ở 0°C, 1 atm và dùng 22,4 L/mol thì kết quả là 6,72 L. Không trộn hai điều kiện khí.
4.2 Ví dụ 2: nhiệt lượng khi đốt 1,5 mol ethanol
Dữ kiện bài: tại 298 K, phản ứng C2H5OH(l) + 3O2(g) → 2CO2(g) + 3H2O(l) có ΔrH°298 ≈ −1367 kJ/mol phản ứng. Kí hiệu (l) là lỏng, (g) là khí. Đốt hết 1,5 mol ethanol theo đúng trạng thái của dữ kiện, nhiệt lượng tỏa ra có độ lớn Q = 1,5 × 1367 = 2050,5 kJ; biến thiên enthalpy của lượng chất này là −2050,5 kJ. Nếu nước sản phẩm là hơi hoặc trạng thái chất thay đổi, phải dùng dữ kiện nhiệt tương ứng.
5. Bài tập tự luyện có đáp án
5.1 Bài tập từ dễ đến khó
- Bài 1: Cân bằng C2H5OH + O2 → CO2 + H2O. Đáp án: hệ số 1 : 3 : 2 : 3.
- Bài 2: Đốt hoàn toàn 9,2 g ethanol nguyên chất, tính khối lượng CO2. Lời giải: n(ethanol) = 9,2 : 46 = 0,2 mol; n(CO2) = 2 × 0,2 = 0,4 mol; m(CO2) = 0,4 × 44 = 17,6 g.
- Bài 3: Trong mô hình chỉ xét phản ứng C2H5OH + 3O2 → 2CO2 + 3H2O, ban đầu có 0,2 mol ethanol và 0,3 mol O2. Xác định chất phản ứng hạn chế. So n/hệ số: ethanol là 0,2 : 1 = 0,2; O2 là 0,3 : 3 = 0,1, nhỏ hơn nên O2 hạn chế. Theo mô hình này, tối đa 0,1 mol ethanol phản ứng, còn 0,1 mol dư. Trong thực tế đốt thiếu oxi có thể tạo CO, muội hoặc sản phẩm khác; không tự khẳng định sản phẩm thực tế chỉ có CO2 và nước.
- Bài 4: Viết phương trình lên men giấm. Đáp án: C2H5OH + O2 → CH3COOH + H2O, có vi khuẩn axetic và điều kiện phù hợp. Quá trình cần oxi; không phải phản ứng lên men rượu từ đường.
6. Lưu ý an toàn khi đốt cồn
Hơi ethanol dễ bắt lửa. Không đốt trong bình kín và không châm thêm cồn khi đèn đang cháy hoặc còn nóng; ngọn lửa có thể khó nhìn rõ. Thí nghiệm cần thiết bị phù hợp và giáo viên hướng dẫn. Không dùng màu lửa làm căn cứ kết luận cồn tinh khiết hoặc an toàn.
Câu hỏi thường gặp
Phương trình cân bằng của C2H5OH + O2 là gì?
Khi cháy hoàn toàn: C2H5OH + 3O2 → 2CO2 + 3H2O. Cần nguồn mồi để khởi phát và điều kiện cháy phù hợp. Tỉ lệ mol là 1 : 3 : 2 : 3.
C2H5OH + O2 là phản ứng loại gì?
Nếu đề nói đốt cháy hoàn toàn ethanol, đó là phản ứng cháy, oxi hóa–khử và tỏa nhiệt. Chỉ thấy hai chất đầu C2H5OH/O2 chưa đủ để xác định duy nhất sản phẩm nếu chưa biết điều kiện.
Hiện tượng khi ethanol cháy là gì?
Ethanol tinh khiết khi cháy phù hợp thường có ngọn lửa xanh nhạt, ít muội và tỏa nhiệt. Tạp chất hoặc cháy không hoàn toàn có thể làm hiện tượng khác đi; ngọn lửa cồn đôi khi khó nhìn thấy trong ánh sáng mạnh.
Sản phẩm khi ethanol phản ứng với O2 có giống nhau không?
Không nhất thiết. Cháy hoàn toàn tạo CO2 và H2O; oxi hóa sinh học nhờ vi khuẩn axetic trong điều kiện phù hợp tạo CH3COOH và H2O. Cháy thiếu oxi không đồng nghĩa lên men giấm và có thể cho sản phẩm như CO, muội.
Đốt 1 mol ethanol cần bao nhiêu mol O2?
Để 1 mol ethanol cháy hoàn toàn theo phương trình cần 3 mol O2, tạo 2 mol CO2 và 3 mol H2O. Đây là lượng O2 đã phản ứng; lượng cấp ban đầu có thể lớn hơn nếu dùng oxi dư.
Khi gặp C2H5OH + O2, hãy đọc điều kiện trước khi chọn phương trình. Với cháy hoàn toàn, nhớ hệ số 1 : 3 : 2 : 3 và tính theo mol. Với bài thể tích, ghi rõ nhiệt độ, áp suất; với bài nhiệt, đọc trạng thái của ethanol và nước. Lên men giấm là quá trình sinh học có oxi, cần được phân biệt với đốt cháy.
Xem thêm các bài tập và phương trình hóa học khác: