Trả lời nhanh: CH3COOH là axit axetic, còn gọi axit etanoic, một axit cacboxylic yếu có nhóm –COOH. Chất tinh khiết là chất lỏng không màu ở nhiệt độ phòng thông thường và trộn lẫn với nước theo mọi tỉ lệ. Axit axetic là thành phần tạo vị chua của giấm ăn, nhưng hóa chất axit axetic pha loãng không tự động trở thành giấm dùng cho thực phẩm. Khối lượng mol thường dùng trong bài tập là 60 g/mol.
1. CH3COOH là chất gì? Tên gọi và cấu tạo
Người mới nên nhớ ba điểm: CH3COOH là axit yếu; phản ứng với kiềm tạo muối axetat; phản ứng với etanol có thể tạo etyl axetat. Bài viết giải thích từ cấu tạo đến phương trình và cách tính, đồng thời phân biệt hóa chất đậm đặc với giấm thực phẩm.
Axit axetic là hợp chất hữu cơ thuộc nhóm axit cacboxylic đơn chức, có công thức phân tử C2H4O2. Chất này được con người biết đến từ rất lâu và dùng trong thực phẩm, công nghiệp lẫn y tế.
1.1 Định nghĩa và tên gọi khác
Tên thông dụng là axit axetic (acetic acid), tên hệ thống thường dùng là axit etanoic (ethanoic acid). Ký hiệu HAc đôi khi được dùng, trong đó Ac⁻ chỉ ion axetat CH3COO⁻ trong ngữ cảnh này. Giấm ăn chứa axit axetic, nước và có thể có các thành phần khác từ nguyên liệu hoặc quá trình lên men; không đồng nhất tên hóa chất với tên thực phẩm.
| Thuộc tính |
Chi tiết |
| Công thức |
CH3COOH (hay C2H4O2) |
| Tên gọi |
Axit axetic, axit etanoic, acetic acid |
| Trạng thái |
Tinh khiết: lỏng ở nhiệt độ phòng thông thường, không màu, mùi hăng; không nếm hóa chất để nhận biết |
| Khối lượng mol |
khoảng 60 g/mol |
| Nồng độ phổ biến |
Axit băng: gần như khan, thường gặp loại ≥99,5%; giấm thực phẩm thường có vài phần trăm axit, tùy sản phẩm |
| Lưu ý |
Dạng đậm đặc ăn mòn; hơi có thể cháy khi gặp nguồn gây cháy |
Axit axetic là chất lỏng không màu, có mùi chua đặc trưng
Màu sắc và trạng thái chỉ là mô tả ban đầu, không đủ xác định chất hoặc độ tinh khiết. Khi học một chất mới, hãy tìm thêm nhóm chức, phản ứng đặc trưng và điều kiện sử dụng.
Xem thêm kiến thức về các khái niệm hóa học và định nghĩa cơ bản:
1.2 Cấu tạo phân tử và vì sao viết CH3COOH
Công thức cấu tạo là CH3–C(=O)–OH: nhóm metyl CH3– gắn với nhóm cacboxyl –COOH. Trong nước, H thuộc phần –OH của –COOH có thể chuyển cho nước tạo H3O⁺; phần còn lại là ion axetat CH3COO⁻. Ba H gắn với C trong nhóm CH3 không tách theo cách đó trong mô hình tính axit này.
Công thức cấu tạo và mô hình phân tử axit axetic
C2H4O2 cho biết tổng 2 C, 4 H, 2 O, còn CH3COOH cho thấy nhóm –COOH. Nhưng không phải mọi chất có công thức C2H4O2 đều là axit axetic: metyl fomat HCOOCH3 cũng có cùng công thức phân tử. CH2O chỉ là công thức thực nghiệm, cho tỉ lệ nguyên tử tối giản 1 : 2 : 1, không phải công thức phân tử của axit axetic.
1.3 CH3COOH là axit mạnh hay yếu?
Trong nước, CH3COOH là chất điện li yếu: chỉ một phần phân tử chuyển thành ion ở trạng thái cân bằng. Phương trình dưới dùng H⁺ là cách viết gọn; đầy đủ với nước là CH3COOH + H2O ⇌ H3O⁺ + CH3COO⁻:
CH3COOH ⇌ H⁺ + CH3COO⁻
Ở khoảng 25°C, pKa ≈ 4,76, tương ứng Ka khoảng 1,8 × 10⁻⁵. Với các axit so sánh trong cùng dung môi và điều kiện, pKa lớn hơn thường nghĩa là axit yếu hơn. Cùng nồng độ mol trong các bài dung dịch thông thường, CH3COOH có pH cao hơn HCl. Khả năng đổi màu quỳ còn phụ thuộc nồng độ, không phải dung dịch loãng đến mức nào cũng đỏ rõ.
| Tiêu chí |
CH3COOH |
HCl |
| Loại axit |
Yếu |
Mạnh |
| Phân ly trong nước |
Một phần, thuận nghịch |
Gần như hoàn toàn |
| Dẫn điện cùng nồng độ |
Kém hơn |
Tốt hơn |
“Axit yếu” nói về cân bằng tạo ion trong nước, không có nghĩa dung dịch luôn loãng hoặc hóa chất luôn ít nguy hiểm. Axit axetic gần nguyên chất vẫn ăn mòn dù được xếp là axit yếu. Nồng độ và độ mạnh axit là hai khái niệm khác nhau.
2. Tính chất vật lý của CH3COOH
2.1 Trạng thái, mùi vị, độ tan
Axit axetic gần tinh khiết là chất lỏng không màu ở nhiệt độ phòng trên khoảng 16,6°C, có mùi hăng và trộn lẫn với nước theo mọi tỉ lệ. Khối lượng riêng khoảng 1,05 g/mL gần nhiệt độ phòng. Nhiệt độ đông đặc/nóng chảy khoảng 16,6°C và nhiệt độ sôi khoảng 118°C ở áp suất khí quyển; các số này không áp dụng nguyên xi cho mọi dung dịch pha loãng.
Dạng đậm đặc có hơi dễ bắt cháy trong điều kiện phù hợp; điểm chớp cháy thường được ghi khoảng 39–40°C tùy phương pháp. Đây không phải nhiệt độ tự bốc cháy: vẫn cần xét nguồn gây cháy và hỗn hợp hơi với không khí.
2.2 Axit axetic băng khác giấm ăn thế nào?
Axit axetic băng là tên gọi của dạng gần như khan, thường gặp các cấp tinh khiết từ khoảng 99,5% trở lên. Chất gần tinh khiết có thể kết tinh dưới khoảng 16,6°C; nước và tạp chất làm thay đổi nhiệt độ đông đặc. Chất lỏng trong suốt, không cặn không chứng minh là axit tinh khiết, vì nhiều dung dịch khác cũng có vẻ ngoài như vậy.
Giấm thực phẩm thường chứa vài phần trăm axit axetic; khoảng 4–8% là mức thường gặp ở nhiều sản phẩm, không phải quy tắc chung cho mọi loại giấm. Cần xem nhãn về nồng độ và cách biểu thị. Không lấy axit công nghiệp hoặc hóa chất phòng thí nghiệm pha loãng để thay giấm ăn.
3. Tính chất hóa học của CH3COOH
3.1 Tính axit: quỳ tím, bazơ, oxit bazơ
Dung dịch CH3COOH có nồng độ phù hợp làm quỳ tím chuyển đỏ và phản ứng với bazơ. Ví dụ trung hòa NaOH tạo muối natri axetat và nước:
CH3COOH + NaOH → CH3COONa + H2O
Với oxit bazơ, ví dụ canxi oxit:
2CH3COOH + CaO → (CH3COO)2Ca + H2O
Natri axetat CH3COONa gồm Na⁺ và CH3COO⁻. Ion axetat mang điện tích −1 nên với Ca²⁺ cần hai ion axetat, cho công thức (CH3COO)2Ca. Đây là cách nhớ hệ số và dấu ngoặc trong các phương trình.
3.2 Tác dụng với kim loại và muối cacbonat
Với kim loại như Mg trong điều kiện phù hợp, CH3COOH tạo muối và H2. Ví dụ dưới dùng Mg để tránh nhầm phản ứng của Na với nước trong dung dịch:
2CH3COOH + Mg → (CH3COO)2Mg + H2↑
Với cacbonat như CaCO3, axit tạo muối, nước và CO2. Sự tạo khí giúp phản ứng diễn ra:
2CH3COOH + CaCO3 → (CH3COO)2Ca + H2O + CO2↑
Cặn vôi chứa CaCO3 có thể phản ứng với giấm theo phương trình trên, nên giấm thực phẩm được dùng tẩy một số loại cặn. Chỉ dùng khi vật liệu hoặc thiết bị cho phép; axit cũng có thể làm hỏng bề mặt đá chứa cacbonat.
3.3 Phản ứng este hóa với ancol etylic
Phản ứng este hóa là phản ứng giữa axit và ancol tạo este và nước:
CH3COOH + C2H5OH ⇌ CH3COOC2H5 + H2O
Đây là phản ứng thuận nghịch, thường dùng xúc tác axit như H2SO4 đặc và đun nóng. Xúc tác giúp phản ứng nhanh hơn; riêng xúc tác không tự làm thay đổi hằng số cân bằng. Khả năng hút nước của H2SO4 đặc có thể hỗ trợ tùy lượng và điều kiện, không có nghĩa vài giọt hút hết nước sinh ra. Dùng dư một chất phản ứng hoặc tách sản phẩm có thể tăng lượng este. Khi xử lý hỗn hợp đã để nguội theo quy trình, NaCl bão hòa có thể hỗ trợ tách pha giàu este; không bảo đảm mọi hỗn hợp đều tách lớp ngay.
Điều kiện thí nghiệm cần theo hướng dẫn, tránh ngọn lửa trần vì etanol và este dễ cháy. Không ngửi trực tiếp để nhận biết sản phẩm; cũng không tự thay xúc tác bằng một axit đậm đặc bất kỳ chỉ vì cùng có tính axit mạnh.
4. Điều chế CH3COOH
4.1 Phương pháp công nghiệp
- Cacbonyl hóa metanol với CO trong điều kiện xúc tác, nhiệt độ và áp suất phù hợp: CH3OH + CO → CH3COOH. Đây là một con đường công nghiệp quan trọng, không phải chỉ trộn hai chất ở điều kiện thường là có sản phẩm.
- Oxi hóa axetanđehit có xúc tác thích hợp: 2CH3CHO + O2 → 2CH3COOH. Trong phương trình, CH3CHO là anđehit, khác với ancol C2H5OH.
- Một số công nghệ còn dùng nguyên liệu etilen và hệ xúc tác phù hợp để tạo axit axetic. Việc lựa chọn công nghệ phụ thuộc nguồn nguyên liệu và thiết kế nhà máy; người mới chỉ cần nắm các phương trình được yêu cầu trong bài học.
4.2 Lên men giấm
Vi khuẩn axetic có thể oxi hóa etanol thành axit axetic khi có O2. Đây thường được gọi là lên men giấm, với phương trình tổng quát:
C2H5OH + O2 → CH3COOH + H2O
Nếu nguyên liệu ban đầu là đường hoặc tinh bột, thường cần bước tạo etanol trước khi làm giấm theo con đường trên. Ngoài ra, một số vi sinh vật tạo axetat trong điều kiện kị khí; sơ đồ tổng quát có thể viết C6H12O6 → 3CH3COOH. Đây là con đường khác, không đồng nhất với quá trình vi khuẩn giấm cần O2.
5. Ứng dụng của CH3COOH
5.1 Trong đời sống và thực phẩm
Giấm thực phẩm tạo vị chua và được dùng trong một số quy trình ngâm, chế biến rau củ. Khả năng bảo quản còn phụ thuộc công thức, độ axit, vệ sinh và cách xử lý thực phẩm, không chỉ việc thêm giấm. Trong phòng thí nghiệm, axit axetic còn làm dung môi và môi trường của một số phép chuẩn độ không nước; không nhầm dung môi axit băng với giấm ăn.
Rau củ quả ngâm giấm bảo quản trong hũ thủy tinh
5.2 Trong công nghiệp và y tế
Axit axetic là nguyên liệu sản xuất vinyl axetat cho một số polymer dùng trong keo, sơn; điều chế xenlulozơ axetat, các este và nhiều hóa chất khác. Tỉ lệ sản lượng dành cho từng ngành thay đổi theo thời điểm và thị trường, nên không dùng một con số phần trăm như hằng số phải học thuộc.
Trong y tế, axit axetic có mặt trong một số chế phẩm với nồng độ, thành phần và mục đích sử dụng cụ thể. Điều này không có nghĩa mọi dung dịch khoảng 1% đều là chất khử trùng dùng được, hoặc có thể tự pha giấm để điều trị. Hình cân sức khỏe bên dưới chỉ minh họa việc theo dõi cơ thể; bản thân hình ảnh không chứng minh axit axetic hay giấm có tác dụng giảm cân.
Kiểm soát cân nặng và vòng eo là một phần chăm sóc sức khỏe
Ngoài nội dung học tập, bạn có thể tham khảo các phụ kiện sử dụng trong sinh hoạt hằng ngày ở khối sản phẩm dưới đây.
Bạn có thể tham khảo thêm các mẫu sạc dự phòng có cổng ra Type-C để tiện sử dụng trong đời sống hằng ngày:
6. An toàn khi dùng CH3COOH
6.1 Nguy cơ và đồ bảo hộ
Axit axetic đậm đặc có thể gây bỏng da, tổn thương mắt và kích ứng đường hô hấp. Cần dùng kính, găng và thông gió phù hợp theo phiếu an toàn của sản phẩm; không chọn vật liệu găng chỉ dựa vào tên gọi chung. Hơi có thể cháy khi gặp nguồn gây cháy. Tránh để gần lửa, tia lửa hoặc chất không tương thích.
6.2 Sơ cứu và bảo quản
- Dính da: loại bỏ quần áo nhiễm hóa chất trong khi xả rửa bằng nhiều nước ít nhất 15 phút. Với axit đậm đặc hoặc có dấu hiệu bỏng, cần được đánh giá y tế; không tự trung hòa trên da bằng kiềm.
- Dính mắt: rửa ngay, liên tục bằng nước sạch ít nhất 15 phút, tháo kính áp tròng nếu dễ thực hiện; đồng thời tìm trợ giúp y tế khẩn cấp. Không trì hoãn rửa mắt để tìm hóa chất trung hòa.
- Hít phải nhiều hơi: rời nguồn phơi nhiễm tới nơi có không khí sạch nếu an toàn, tìm trợ giúp y tế khi có triệu chứng. Không vào khu vực nguy hiểm để cứu người khi chưa được bảo vệ phù hợp.
- Nuốt phải axit axetic đậm đặc hoặc hóa chất không dùng cho thực phẩm: không gây nôn, súc miệng nếu người bệnh tỉnh táo và liên hệ cấp cứu/cơ sở chống độc ngay. Không tự ép uống một hoặc hai ly nước; không cho bất cứ thứ gì qua miệng nếu người bệnh lơ mơ, khó nuốt hoặc đang nôn.
Khi pha loãng trong phòng thí nghiệm, thêm từ từ axit vào nước, khuấy và làm mát theo quy trình. Bảo quản trong bao bì tương thích được nhà cung cấp chỉ định, có nhãn, đậy kín và tách khỏi thực phẩm. Khả năng dùng thủy tinh, nhựa hoặc kim loại phụ thuộc nồng độ, nhiệt độ và thời gian tiếp xúc; không coi nhôm luôn thụ động hoặc mọi loại thép không gỉ, nhựa HDPE đều phù hợp.
7. Nhận biết và lỗi thường gặp khi học CH3COOH
7.1 Phân biệt CH3COOH trong bài nhận biết đơn giản
- Trong bộ mẫu đã giới hạn, dùng quỳ tím để nhận ra tính axit của dung dịch CH3COOH có nồng độ phù hợp.
- Với Na2CO3 hoặc CaCO3, có thể thấy CO2 thoát ra. Nhiều axit khác cũng có hiện tượng này, nên chưa đủ xác định duy nhất CH3COOH trong một mẫu bất kỳ.
- Nếu chỉ cần phân biệt hai mẫu dung dịch CH3COOH và etanol thông thường, quỳ tím có thể hỗ trợ: mẫu axit đổi màu quỳ, mẫu etanol không có hiện tượng như vậy. Không nếm hoặc ngửi trực tiếp để thử.
7.2 Những lỗi hay nhầm
- Cho rằng CH3COOH là axit mạnh vì mùi hăng. Thực tế đây là axit yếu.
- Nhầm etyl C2H5– với ion axetat CH3COO⁻. Este CH3COOC2H5 là etyl axetat: “etyl” từ phần ancol, “axetat” từ phần axit; không gọi thành etylat.
- Quên chiều thuận nghịch của phản ứng este hóa.
- Cho rằng dung dịch dẫn điện thì chất ban đầu phải là hợp chất ion. Phân tử CH3COOH có các liên kết cộng hóa trị; trong nước có một phần tạo ion nên dung dịch dẫn điện.
- Nhầm công thức thực nghiệm CH2O với công thức phân tử C2H4O2.
8. Ví dụ có lời giải
8.1 Ví dụ 1: Tính khối lượng mol
M(CH3COOH) = 2×12 + 4×1 + 2×16 = 60 g/mol.
Dùng C = 12, H = 1, O = 16 thì kết quả là 60 g/mol; giá trị theo nguyên tử khối chính xác hơn khoảng 60,05 g/mol. Các bài dưới dùng 60 g/mol để tính nhất quán.
8.2 Ví dụ 2: Phản ứng với CaCO3
Cho 0,2 mol CH3COOH phản ứng hoàn toàn với CaCO3 dư. Tính thể tích CO2 ở 0°C, 1 atm, dùng 22,4 L/mol.
- Phương trình: 2CH3COOH + CaCO3 → (CH3COO)2Ca + H2O + CO2↑.
- Tỉ lệ CH3COOH : CO2 = 2 : 1, nên n(CO2) = 0,2/2 = 0,1 mol. CaCO3 dư nên tính lượng khí theo số mol axit.
- V = 0,1 × 22,4 = 2,24 lít.
8.3 Ví dụ 3: Hiệu suất este hóa
Cho 6 g CH3COOH phản ứng với etanol dư trong điều kiện este hóa, thu được 5,28 g etyl axetat tinh khiết. Tính hiệu suất; dùng M(axit) = 60 g/mol, M(este) = 88 g/mol.
- n(CH3COOH) = 6 / 60 = 0,1 mol.
- Etanol dư nên lượng este lý thuyết tính theo axit. Tỉ lệ axit : este = 1 : 1, do đó n(este lý thuyết) = 0,1 mol; m = 0,1 × 88 = 8,8 g.
- Hiệu suất = lượng este thực tế/lượng este lý thuyết × 100% = 5,28/8,8 × 100% = 60%. Không chia trực tiếp khối lượng este cho khối lượng axit để tính hiệu suất.
9. Bài tập vận dụng có đáp án
- Bài 1 (dễ): Viết phương trình CH3COOH với NaOH và với Mg.
- Bài 2: Cho hai mẫu dung dịch CH3COOH và etanol có nồng độ phù hợp để thử quỳ. Nêu cách phân biệt bằng quỳ tím.
- Bài 3: Cho 12 g CH3COOH phản ứng hoàn toàn với CaCO3 dư. Tính thể tích CO2 ở 0°C, 1 atm, dùng 22,4 L/mol và M(axit) = 60 g/mol.
- Bài 4: Cho 12 g CH3COOH phản ứng với etanol dư trong điều kiện thích hợp, hiệu suất tạo este 60%. Tính khối lượng etyl axetat tinh khiết, dùng M(axit) = 60 và M(este) = 88 g/mol.
Đáp án:
- Bài 1: CH3COOH + NaOH → CH3COONa + H2O; 2CH3COOH + Mg → (CH3COO)2Mg + H2↑.
- Bài 2: Dùng phần mẫu riêng, thử bằng quỳ tím. Dung dịch làm quỳ chuyển đỏ là mẫu CH3COOH, mẫu còn lại là etanol trong phạm vi hai mẫu đã cho. Phép thử này chỉ ra tính axit, không nhận diện riêng CH3COOH giữa mọi loại axit.
- Bài 3: n(CH3COOH) = 12/60 = 0,2 mol, n(CO2) = 0,1 mol, V = 2,24 lít.
- Bài 4: n(axit) = 12/60 = 0,2 mol. Lý thuyết m(este) = 0,2 × 88 = 17,6 g; thực tế m = 17,6 × 60/100 = 10,56 g.
Câu hỏi thường gặp
CH3COOH có tên gọi khác là gì?
Axit axetic, axit etanoic hoặc acetic acid. HAc là ký hiệu viết tắt đôi khi gặp; giấm ăn là thực phẩm chứa axit axetic loãng, không phải tên thay thế cho mọi mẫu hóa chất này.
CH3COOH tại sao là axit?
Trong nước, H của nhóm –COOH có thể chuyển cho nước tạo H3O⁺ và CH3COO⁻. Cân bằng chỉ tạo ion một phần nên đây là axit yếu; mức đổi màu chỉ thị tùy nồng độ.
CH3COOH có gốc gì?
Ion axetat CH3COO⁻ là phần còn lại khi CH3COOH mất H⁺ theo cân bằng axit. Muối axetat có ví dụ CH3COONa. Không nhầm với gốc etyl C2H5– hoặc ion etylat C2H5O⁻.
CH3COOH là chất lỏng hay rắn?
Axit gần tinh khiết thường lỏng ở nhiệt độ phòng trên khoảng 16,6°C; dưới vùng nhiệt độ này có thể kết tinh. Dung dịch chứa nước có nhiệt độ đông đặc khác, nên giấm không nhất thiết đông ở 16,6°C.
CH3COOH có phải là giấm không?
Giấm thực phẩm có axit axetic loãng cùng nước và các thành phần khác; khoảng 4–8% là mức thường gặp ở nhiều sản phẩm. Không dùng hóa chất pha loãng thay cho giấm chỉ vì đạt một nồng độ tương tự.
CH3COOH + NaOH tạo ra gì?
Tạo natri axetat CH3COONa và nước.
Axit axetic băng là gì?
Là dạng gần khan, thường có cấp tinh khiết khoảng 99,5% trở lên. Chất gần tinh khiết có thể kết tinh dưới khoảng 16,6°C; con số này không là phép kiểm tra độ tinh khiết chắc chắn chỉ bằng nhìn màu hoặc xem có cặn.
Hãy nhớ CH3COOH nhờ nhóm –COOH: có tính axit, tạo muối axetat với bazơ và tạo este với ancol trong điều kiện phù hợp. Khi tính, dùng phương trình để đổi tỉ lệ mol, ghi rõ điều kiện khí và tính hiệu suất theo lượng lý thuyết. Khi sử dụng thực tế, phân biệt giấm thực phẩm với hóa chất đậm đặc và làm theo hướng dẫn của sản phẩm.
Xem thêm các bài học và kiến thức liên quan: