Trả lời nhanh: Chứng khoán là bằng chứng xác nhận quyền và lợi ích hợp pháp của người sở hữu đối với tài sản hoặc phần vốn của tổ chức phát hành, tồn tại dưới dạng chứng chỉ, bút toán ghi sổ hoặc dữ liệu điện tử. Các loại phổ biến gồm cổ phiếu, trái phiếu, chứng chỉ quỹ và chứng khoán phái sinh.
❓ Cổ phiếu và trái phiếu khác nhau như thế nào?
❓ Chứng khoán được mua bán ở đâu và qua ai?
❓ Đầu tư chứng khoán có rủi ro gì và những hiểu lầm nào cần tránh?
1. Chứng khoán là gì?
Nhiều người nghe "chơi chứng khoán" mỗi ngày nhưng vẫn chưa rõ chứng khoán là gì. Thực ra đây là một khái niệm pháp lý khá rõ ràng. Hiểu đúng bản chất giúp bạn đánh giá rủi ro trước khi quyết định tìm hiểu sâu hơn.
1.1 Định nghĩa chứng khoán
Theo Luật Chứng khoán số 54/2019/QH14, chứng khoán là tài sản, gồm cổ phiếu, trái phiếu, chứng chỉ quỹ, chứng khoán phái sinh và một số loại khác. Chúng là bằng chứng xác nhận quyền và lợi ích hợp pháp của người sở hữu đối với tài sản hoặc phần vốn của tổ chức phát hành.
Ngày trước, chứng khoán thường là tờ giấy in. Hiện nay chủ yếu tồn tại dưới dạng bút toán ghi sổ hoặc dữ liệu điện tử. Bạn mở ứng dụng trên điện thoại hay máy tính để xem tài khoản đang có bao nhiêu cổ phiếu, con số đó chính là bằng chứng sở hữu của bạn.
Ví dụ dễ hình dung: bạn góp vốn mở quán cà phê với bạn bè và được ghi nhận sở hữu 10%. Cổ phiếu cũng tương tự, chỉ là doanh nghiệp lớn hơn và việc mua bán phần sở hữu được chuẩn hóa.
1.2 Đặc điểm của chứng khoán
Mỗi loại chứng khoán có một mã chứng khoán riêng, thường là vài chữ cái viết tắt. Mã này giúp nhà đầu tư tra cứu và đặt lệnh nhanh, không nhầm giữa các doanh nghiệp.
Chứng khoán có ba đặc điểm cốt lõi:
- Tính thanh khoản: có thể chuyển nhượng, đổi thành tiền tương đối nhanh khi có người mua.
- Khả năng sinh lời: người sở hữu có thể nhận cổ tức, lãi hoặc hưởng chênh lệch giá.
- Tính rủi ro: giá có thể giảm, khiến nhà đầu tư thua lỗ.
Giá chứng khoán biến động theo cung cầu, chịu ảnh hưởng từ kết quả kinh doanh, tin tức và tâm lý thị trường. Để đánh giá kết quả kinh doanh, nhiều người xem chỉ số EPS, tức lợi nhuận doanh nghiệp tạo ra trên mỗi cổ phiếu đang lưu hành.
2. Các loại chứng khoán phổ biến
2.1 Cổ phiếu là gì?
Cổ phiếu là chứng khoán vốn, xác nhận bạn là đồng sở hữu một phần công ty cổ phần. Người nắm cổ phiếu gọi là cổ đông.
Cổ đông có thể nhận cổ tức, tức phần lợi nhuận công ty chia lại. Họ có quyền biểu quyết tại đại hội cổ đông, số phiếu tương ứng số cổ phiếu nắm giữ. Ngoài ra, cổ đông hưởng chênh lệch giá khi bán cao hơn giá mua. Ngược lại, nếu công ty làm ăn kém, giá cổ phiếu có thể giảm sâu.
2.2 Trái phiếu là gì?
Trái phiếu là chứng khoán nợ. Mua trái phiếu nghĩa là bạn cho doanh nghiệp hoặc Nhà nước vay tiền. Bạn nhận lãi định kỳ và được hoàn gốc khi đáo hạn.
Trái chủ không phải chủ sở hữu nên không có quyền biểu quyết, bù lại thu nhập thường ổn định hơn. Tuy vậy, trái phiếu không hoàn toàn không rủi ro. Nếu tổ chức phát hành gặp khó khăn tài chính, họ có thể chậm trả lãi hoặc không trả được gốc.
2.3 Chứng chỉ quỹ và chứng khoán phái sinh
Cổ phiếu | Trái phiếu | Chứng chỉ quỹ | Phái sinh — Bốn nhóm chứng khoán phổ biến theo Luật Chứng khoán.
Chứng chỉ quỹ xác nhận bạn góp vốn vào một quỹ đầu tư do đội ngũ chuyên gia quản lý. Quỹ dùng tiền chung để đầu tư vào nhiều tài sản, phù hợp với người không có thời gian tự phân tích từng mã.
Chứng khoán phái sinh là hợp đồng tài chính có giá trị phụ thuộc vào một tài sản cơ sở như chỉ số, cổ phiếu hay trái phiếu, ví dụ hợp đồng tương lai và chứng quyền. Hiểu đơn giản, phái sinh trong chứng khoán là giao dịch dựa trên dự đoán hướng đi của giá mà không cần sở hữu tài sản. Phái sinh thường có đòn bẩy, lời nhanh và lỗ cũng nhanh, không phù hợp với người mới.
2.4 Cổ phiếu và trái phiếu khác nhau ở điểm nào?
Cổ phiếu đại diện quyền sở hữu, trái phiếu đại diện khoản vay.
| Tiêu chí |
Cổ phiếu |
Trái phiếu |
| Bản chất |
Chứng khoán vốn, sở hữu một phần công ty |
Chứng khoán nợ, cho vay tiền |
| Quyền lợi |
Cổ tức, quyền biểu quyết |
Lãi định kỳ, hoàn gốc khi đáo hạn |
| Nguồn lợi nhuận |
Cổ tức không cố định và chênh lệch giá |
Lãi thường được xác định trước |
| Mức rủi ro |
Cao hơn, giá biến động mạnh |
Thấp hơn nhưng vẫn có rủi ro vỡ nợ |
| Thứ tự thanh toán khi phá sản |
Sau chủ nợ |
Được ưu tiên trước cổ đông |
Nói ngắn gọn, cổ phiếu là "làm chủ", trái phiếu là "cho vay". Mỗi loại hợp với một khẩu vị rủi ro khác nhau.
3. Thị trường chứng khoán hoạt động như thế nào?
Hiểu ngắn gọn, thị trường chứng khoán là nơi chứng khoán được phát hành và mua bán. Mô hình thị trường cổ phiếu hiện đại thường được xem là bắt nguồn từ Sàn Amsterdam năm 1602.
3.1 Thị trường sơ cấp và thị trường thứ cấp
Ở thị trường sơ cấp tiền vào doanh nghiệp, ở thị trường thứ cấp chỉ đổi chủ sở hữu.
Thị trường sơ cấp là nơi chứng khoán được bán lần đầu. Khi công ty chào bán cổ phiếu ra công chúng lần đầu, gọi là IPO, tiền từ nhà đầu tư chảy thẳng vào doanh nghiệp. Công ty chứng khoán có thể làm bảo lãnh phát hành, tức cam kết hỗ trợ phân phối chứng khoán cho tổ chức phát hành.
Thị trường thứ cấp là nơi nhà đầu tư mua bán lại với nhau, tạo thanh khoản cho người cần tiền. Giao dịch được thanh toán theo chu kỳ do quy định hiện hành đặt ra, hiện phổ biến là T+2, tức tiền và cổ phiếu về tài khoản sau khoảng hai ngày làm việc kể từ ngày khớp lệnh.
3.2 Sàn chứng khoán và công ty chứng khoán là gì?
Nhà đầu tư cá nhân giao dịch qua công ty chứng khoán, không đặt lệnh trực tiếp lên sàn.
Sàn chứng khoán là nơi tập trung và khớp lệnh mua bán theo quy định. Việt Nam có 3 sàn: HOSE (Sở Giao dịch Chứng khoán TP.HCM), HNX (Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội) và UPCoM dành cho cổ phiếu chưa niêm yết. Niêm yết là việc đưa chứng khoán đủ điều kiện lên sàn giao dịch công khai, kèm nghĩa vụ công bố thông tin định kỳ.
Nhà đầu tư cá nhân không giao dịch trực tiếp trên sàn mà phải mở tài khoản tại công ty chứng khoán, tổ chức trung gian được cấp phép. Công ty này nhận lệnh, chuyển lên sàn, cung cấp môi giới và cho vay margin (vay tiền mua thêm chứng khoán). Margin như dao hai lưỡi, giá giảm thì khoản lỗ cũng bị khuếch đại.
3.3 Các chủ thể tham gia và cơ quan quản lý
Thị trường có ba nhóm chủ thể chính:
- Nhà phát hành: doanh nghiệp, Chính phủ, quỹ đầu tư cần huy động vốn.
- Nhà đầu tư: cá nhân và tổ chức bỏ tiền mua chứng khoán.
- Tổ chức trung gian: công ty chứng khoán, ngân hàng lưu ký, công ty quản lý quỹ.
Ủy ban Chứng khoán Nhà nước (SSC) giám sát toàn thị trường. HOSE tổ chức giao dịch tại sàn của mình, còn HNX vận hành cả sàn HNX lẫn UPCoM. Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam (VSD) đảm nhận lưu ký chứng khoán, tức bảo quản và ghi nhận quyền sở hữu của nhà đầu tư một cách an toàn.
4. Lợi ích, rủi ro và lưu ý cho người mới
Hiểu đầu tư chứng khoán là gì là hiểu cả cách kiếm lời lẫn rủi ro đi kèm.
4.1 Nhà đầu tư kiếm lời từ chứng khoán bằng cách nào?
Có hai nguồn lời chính: cổ tức và chênh lệch giá, cả hai đều không được đảm bảo. Thị trường có lúc tăng mạnh, gọi là thị trường bò, và có lúc giảm kéo dài, gọi là thị trường gấu.
Không phải công ty nào cũng chia cổ tức hằng năm. Nhiều công ty giữ lợi nhuận để tái đầu tư, mở rộng sản xuất. Nếu tái đầu tư hiệu quả, giá trị doanh nghiệp tăng và cổ đông vẫn hưởng lợi qua giá cổ phiếu.
4.2 Những hiểu lầm thường gặp về chứng khoán
- Công ty hưởng tiền từ mỗi giao dịch: sai. Giao dịch thứ cấp chỉ đổi chủ sở hữu giữa các nhà đầu tư, tiền không chảy vào công ty.
- Giá cổ phiếu thấp là doanh nghiệp yếu: chưa chắc. Ví dụ, công ty A giá 20.000 đồng/cổ phiếu nhưng có 1 tỷ cổ phiếu, giá trị vốn hóa lớn gấp 10 lần công ty B giá 100.000 đồng nhưng chỉ có 20 triệu cổ phiếu. Cần xem vốn hóa, lợi nhuận và nền tảng kinh doanh.
- Cổ phiếu chỉ là tờ giấy: không đúng, nó gắn với phần sở hữu tài sản thật của doanh nghiệp.
- Khuyến nghị của công ty chứng khoán là chắc ăn: chỉ mang tính tham khảo, không đảm bảo lợi nhuận.
Lạm phát có thể bào mòn tiền để không. Dù vậy, hãy tìm hiểu về chứng khoán cẩn thận và chỉ dùng tiền nhàn rỗi, vì bạn hoàn toàn có thể mất vốn.
Câu hỏi thường gặp
Chứng khoán và cổ phiếu có phải là một không?
Không. Chứng khoán là khái niệm chung, còn cổ phiếu chỉ là một loại, bên cạnh trái phiếu, chứng chỉ quỹ và chứng khoán phái sinh. Khi ai đó nói "mua chứng khoán", họ thường ngầm hiểu là mua cổ phiếu, nhưng cách nói này chưa chính xác. Mỗi loại có quyền lợi và mức rủi ro rất khác nhau.
Cần bao nhiêu tiền để bắt đầu đầu tư chứng khoán?
Không có mức vốn tối thiểu bắt buộc khi mở tài khoản. Tuy nhiên, bạn cần đủ tiền mua một lô giao dịch của mã quan tâm. Ví dụ, trên HOSE, lô chẵn thường là 100 cổ phiếu, nên cổ phiếu giá 30.000 đồng cần khoảng 3 triệu đồng cho một lô, chưa tính phí. Một số sàn cho phép mua lô lẻ với số lượng nhỏ hơn.
Thị trường chứng khoán khác gì sàn chứng khoán?
Thị trường chứng khoán là khái niệm rộng, gồm cả sơ cấp (phát hành lần đầu) lẫn thứ cấp (mua bán lại), cùng toàn bộ hệ thống chủ thể và quy định. Sàn chứng khoán chỉ là một bộ phận, nơi tập trung lệnh và khớp lệnh cụ thể như HOSE hay HNX. Có thể hình dung thị trường như cả ngành bán lẻ, còn sàn là một trung tâm thương mại.
Đầu tư chứng khoán có giống cờ bạc không?
Không. Kết quả cờ bạc phụ thuộc may rủi, còn giá cổ phiếu về dài hạn gắn với doanh thu, lợi nhuận và triển vọng thật của doanh nghiệp, có thể phân tích qua báo cáo tài chính. Tuy vậy, nếu mua theo tin đồn, dùng đòn bẩy quá mức hay lướt sóng cảm tính, hành vi đó lại rất gần với đánh bạc và dễ mất vốn.
Chứng khoán tiếng Anh là gì?
Chứng khoán thường được dịch là securities, chỉ chung các công cụ tài chính có thể giao dịch. Thị trường chứng khoán là stock market, cổ phiếu là stocks hoặc shares, trái phiếu là bonds. Khi đọc tài liệu nước ngoài, bạn sẽ gặp thêm derivatives để chỉ chứng khoán phái sinh.
Tóm lại, chứng khoán là bằng chứng quyền sở hữu hoặc quyền chủ nợ, gồm cổ phiếu, trái phiếu, chứng chỉ quỹ và phái sinh, được mua bán qua công ty chứng khoán trên các sàn. Hãy nắm vững bản chất và rủi ro trước khi xuống tiền, vì kiến thức và kỷ luật quan trọng hơn mọi lời mách nước.
Nếu muốn mở rộng hiểu biết, bạn có thể đọc tiếp vài khái niệm tài chính gần gũi như tiền ảo, GDP hay cách lập ngân sách cá nhân.
Tìm hiểu thêm về các khái niệm tài chính, đầu tư liên quan:
Nguồn tham khảo
Bạn có làm được hướng dẫn này không?
Có
Không