Trả lời nhanh: Công thức Lewis biểu diễn liên kết và electron hóa trị của phân tử hoặc ion nhiều nguyên tử. Mỗi gạch nối là 2 electron dùng chung; mỗi chấm là 1 electron không tham gia liên kết. Khi viết, cần đếm đúng tổng electron, vẽ khung, phân bố electron còn lại rồi kiểm tra. Quy tắc octet giúp làm nhiều bài đơn giản nhưng có ngoại lệ.
1. Công thức Lewis là gì?
Công thức Lewis biểu diễn nguyên tử nào nối với nguyên tử nào, các cặp electron dùng chung và electron không liên kết. Trong cách viết của bài, một gạch nối thay cho một cặp electron chung; các electron không liên kết vẫn dùng chấm. Hình dưới dùng toàn bộ dấu chấm: hai chấm giữa hai Cl tương đương một gạch Cl–Cl.
Sự hình thành phân tử Cl2 theo công thức Lewis
1.1 Định nghĩa và cách hình dung
Bạn có thể xem công thức Lewis như một “bản đồ electron hóa trị”. Electron hóa trị là phần electron cần theo dõi khi xét liên kết; không cần vẽ tất cả electron ở các lớp bên trong nguyên tử.
Một liên kết đơn có 1 cặp electron chung, tức 2 electron; liên kết đôi có 2 cặp, tức 4 electron; liên kết ba có 3 cặp, tức 6 electron. Khi kiểm tra octet cho một nguyên tử, tính cả electron riêng của nó và toàn bộ electron trong các liên kết gắn với nó. Nhưng khi đếm tổng electron của cả phân tử, mỗi cặp chung chỉ tính một lần.
1.2 Electron hóa trị và cách xác định
Electron hóa trị là electron có thể tham gia tạo liên kết. Với các nguyên tố nhóm A thường gặp trong bài Lewis, đó là electron lớp ngoài cùng. Theo cách gọi nhóm IA–VIIIA, số electron hóa trị thường bằng số thứ tự nhóm, riêng He có 2 electron. Ví dụ H thuộc IA có 1, C thuộc IVA có 4, O thuộc VIA có 6. Không áp dụng máy móc cách đếm này cho kim loại chuyển tiếp.
Trong công thức Lewis, cần phân biệt:
- Electron chung: electron hóa trị tham gia hình thành liên kết.
- Electron riêng (electron không liên kết): electron hóa trị không tham gia liên kết, thường ghép thành cặp electron riêng. Tên gọi “cặp electron tự do” cũng thường được dùng, nhưng không có nghĩa electron này tự do di chuyển như electron dẫn điện trong kim loại. Một số phân tử còn có electron độc thân, chưa ghép cặp.
1.3 Phân biệt công thức electron, công thức Lewis và công thức cấu tạo
Trong cách phân biệt thường dùng ở bài tập phổ thông, cùng một khung nguyên tử có thể trình bày như sau:
| Loại công thức |
Cách biểu diễn |
| Công thức electron |
Vẽ đủ electron riêng và electron chung, đều là chấm |
| Công thức Lewis |
Thay mỗi cặp electron chung bằng một gạch nối, giữ các chấm riêng |
| Công thức cấu tạo |
Bỏ hết electron riêng, chỉ còn các gạch nối |
Theo quy ước trên, công thức Lewis giữ các chấm electron không liên kết, còn công thức cấu tạo thường lược bỏ chúng. Về ý nghĩa rộng, Lewis vẫn là một cách biểu diễn cấu trúc chất. Hai hình dưới dùng cặp chấm thay cho gạch liên kết: đổi hai chấm giữa hai nguyên tử thành một gạch sẽ được cách viết Lewis đang dùng trong bài.
Công thức Lewis của phân tử Cl2
Công thức Lewis của phân tử nước H2O
2. Quy tắc octet và các trường hợp ngoại lệ
2.1 Quy tắc octet và duet
Nhiều nguyên tử khi tạo liên kết có xu hướng đạt lớp electron ngoài cùng bền tương tự khí hiếm. Với nhiều phân tử đơn giản, ta dùng quy tắc octet: đếm được 8 electron quanh mỗi nguyên tử, gồm electron liên kết và electron riêng. Riêng H chỉ cần 2 electron, gọi là quy tắc duet. Hình H2O dưới đây có hai cặp chung O–H và hai cặp riêng trên O: quanh O có 8 electron, quanh mỗi H có 2.
Công thức Lewis của phân tử nước (H2O)
2.2 Các trường hợp ngoại lệ của quy tắc octet
Quy tắc octet không bao quát mọi chất. Cần nhớ ba dạng ngoại lệ và một giới hạn áp dụng:
- Thiếu octet: chẳng hạn phân tử BeCl2 riêng lẻ có hai liên kết đơn quanh Be, tức 4 electron; BF3 thường được viết với ba liên kết đơn quanh B, tức 6 electron. Không ép các nguyên tử này đủ 8 bằng cách thêm electron ngoài tổng đã tính. Cũng không kết luận mọi hợp chất của Be, B đều thiếu octet.
- Dư octet: như SF6, SF4, PCl5. Trong công thức Lewis của các chất này, nguyên tử trung tâm (P, S) được biểu diễn với hơn 8 electron xung quanh. Nguyên tố chu kỳ 2 như C, N, O không vượt octet.
- Tổng electron hóa trị là số lẻ: như NO, NO2. Khi đó không thể ghép mọi electron thành cặp để mỗi nguyên tử đủ 8.
- Nguyên tố nhóm B: với kim loại chuyển tiếp, liên kết thường cần cách mô tả khác. Quy tắc 18 electron hữu ích cho một số phức chất nhưng có nhiều ngoại lệ; không phải quy tắc thay thế octet cho mọi nguyên tố nhóm B.
Khi mới học, nên làm chắc H2O, CO2, NH3, N2 rồi mới xét ngoại lệ. Trong hình CO2 dưới đây, bốn chấm giữa C và mỗi O là hai cặp chung, tương đương một liên kết đôi: O=C=O.
Sơ đồ hình thành công thức Lewis của phân tử CO2
3. Công thức Lewis: quy tắc và các bước viết
3.1 Cách 1: Viết từ công thức electron
Cách này hợp với phân tử đơn giản. Bạn làm như sau:
- Viết công thức electron của phân tử, thể hiện cả electron chung và electron riêng.
- Thay mỗi cặp electron dùng chung bằng một gạch nối giữa hai nguyên tử.
- Giữ nguyên các chấm electron riêng.
3.2 Các bước viết công thức Lewis từ công thức phân tử
Với phân tử hoặc ion cộng hóa trị đơn giản, có thể làm theo bốn bước. Công thức phân tử chỉ cho biết số nguyên tử, đôi khi chưa đủ để xác định duy nhất cách nối chúng; khi đó cần thêm tên chất hoặc dữ kiện cấu tạo.
- Tính tổng số electron hóa trị của phân tử hoặc ion. Lấy electron hóa trị của mỗi nguyên tố nhân số nguyên tử rồi cộng lại. Ion 1− cộng 1 electron, ion 2− cộng 2; ion 1+ trừ 1, ion 2+ trừ 2.
- Vẽ khung phân tử: chọn cách nối các nguyên tử, tạm dùng liên kết đơn. Mỗi liên kết đơn dùng 2 electron. Với H2O, khung là H–O–H; với CO2, khung ban đầu là O–C–O.
- Tính số electron còn lại: lấy tổng electron trừ số đã dùng cho liên kết. Với các trường hợp tuân octet, đặt electron còn lại lên nguyên tử ngoài cho đủ 8; H chỉ cần 2. Nếu vẫn còn electron, đặt lên nguyên tử trung tâm.
- Tạo liên kết bội khi cần: nếu nguyên tử trung tâm phải tuân octet mà còn thiếu, chuyển cặp riêng của nguyên tử bên cạnh thành cặp chung. Đây là sắp xếp lại electron, không thêm electron mới. Cuối cùng đếm lại tổng electron và điện tích hình thức; gặp BeCl2, BF3 hoặc phân tử có electron lẻ thì không ép mọi nguyên tử đủ 8.
3.3 Cách chọn nguyên tử trung tâm
Nguyên tử trung tâm là nguyên tử nối với các nguyên tử xung quanh trong một khung đơn giản như H2O hoặc CO2. Không phải phân tử nào cũng chỉ có một trung tâm; C2H6 có hai C nối nhau, mỗi C nối thêm ba H. Khi chọn khung đơn giản, có thể dựa vào hai gợi ý:
- Trong các phân tử đơn giản đang xét, đặt H ở ngoài vì H chỉ tạo một liên kết cộng hóa trị thông thường và chỉ cần 2 electron.
- Với những nguyên tử còn lại, thường chọn nguyên tử có độ âm điện nhỏ hơn làm trung tâm. Độ âm điện cho biết khả năng hút electron liên kết; C hút electron kém O nên trong CO2, thường chọn C ở giữa. Đây là gợi ý chọn khung, không phải quy tắc đúng cho mọi chất.
Sau khi chọn khung, vẫn phải kiểm tra số electron và điện tích hình thức. Một công thức phân tử có thể ứng với nhiều chất: C2H6O có thể là CH3–CH2–OH hoặc CH3–O–CH3. Vì vậy không phải cứ đủ octet là xác định được đúng chất đề bài yêu cầu.
3.4 Bảng tóm tắt số electron hóa trị thường gặp
| Nguyên tố |
Electron hóa trị |
Số gạch liên kết thường gặp |
| H |
1 |
1 |
| C |
4 |
4 |
| N |
5 |
3 |
| O, S |
6 |
2 |
| Cl |
7 |
1 |
Bảng là gợi ý cho cách viết quen thuộc, chủ yếu ở nguyên tử không mang điện tích hình thức. Đếm một liên kết đôi là 2 gạch, liên kết ba là 3 gạch, không đếm số nguyên tử hàng xóm. Ví dụ N trong N2 có 3 gạch nối với một N khác; N trong NH4+ có 4 gạch. S cũng có thể có 4 hoặc 6 gạch trong các cách viết mở rộng octet.
4. Ví dụ viết công thức Lewis có lời giải
4.1 Ví dụ 1: Cl2
- Cl có 7 electron hóa trị, nên tổng là 7 × 2 = 14 electron.
- Khung phân tử: Cl – Cl, dùng 2 electron.
- Còn 12 electron, mỗi Cl nhận thêm 3 cặp electron riêng.
Kết quả: một liên kết đơn, mỗi Cl có 3 cặp riêng nên đủ octet.
4.2 Ví dụ 2: H2O
- Tổng electron hóa trị = 6 + 1 × 2 = 8 electron.
- O làm trung tâm, nối với hai H bằng hai liên kết đơn (dùng 4 electron).
- Còn 4 electron, đặt lên O thành 2 cặp riêng.
Kết quả: O có 2 liên kết và 2 cặp electron riêng, mỗi H đủ duet. Đây là công thức Lewis của H2O hay gặp trong bài tập.
4.3 Ví dụ 3: CO2
- Tổng electron hóa trị = 4 + 6 × 2 = 16 electron.
- C làm trung tâm: O – C – O, dùng 4 electron.
- Còn 12 electron, hoàn thiện octet cho hai O (mỗi O thêm 3 cặp riêng). Lúc này C mới có 4 electron, chưa đủ octet.
- Chuyển một cặp riêng của mỗi O thành cặp liên kết.
Kết quả: hai liên kết đôi O=C=O, mỗi O còn 2 cặp electron riêng. Đây là công thức Lewis CO2 chuẩn.
Theo quy ước phân biệt trong bài tập phổ thông, lược bỏ electron không liên kết khỏi Lewis sẽ được công thức cấu tạo thường dùng. Chẳng hạn H2O còn H–O–H, CO2 còn O=C=O. Các công thức chỉ có gạch này chưa thể hiện cặp electron riêng.
5. Công thức Lewis của ion, điện tích hình thức và cộng hưởng
5.1 Cách viết công thức Lewis của ion
Cách viết ion giống phân tử, chỉ khác ở bước đếm electron:
- Ion âm: cộng thêm số electron bằng độ lớn điện tích âm. Ví dụ SO4²⁻ có 6 + 6 × 4 + 2 = 32 electron; dấu 2− nghĩa là thêm 2 electron, không phải cộng số −2.
- Ion dương: trừ đi số electron bằng độ lớn điện tích dương. Ví dụ NH4⁺ có 5 + 1 × 4 − 1 = 8 electron.
Vẽ xong, đặt ion trong ngoặc vuông và ghi điện tích ở góc trên bên phải.
5.2 Điện tích hình thức
Điện tích hình thức là điện tích quy ước khi chia đều electron của mỗi liên kết cho hai nguyên tử. Có thể dùng nó để so sánh các cách vẽ; đây không phải điện tích thực hay số oxi hóa của nguyên tử.
Điện tích hình thức = V − L − B/2
V là số electron hóa trị của nguyên tử trung hòa tự do; L là số electron không liên kết trên nguyên tử đó, kể cả electron độc thân nếu có; B là tổng electron trong các liên kết của nguyên tử đó. Cách tính nhanh: điện tích hình thức = V − L − số gạch nối. Liên kết đơn tính 1 gạch, đôi tính 2, ba tính 3. Ví dụ O có hai cặp riêng thì L = 4, không phải 2.
Ví dụ với O trong H2O: V = 6, L = 4, B = 4 nên B/2 = 2. Điện tích hình thức = 6 − 4 − 2 = 0.
Ví dụ với N trong NH4+: V = 5, L = 0, B = 8 nên B/2 = 4. Điện tích hình thức = 5 − 0 − 4 = +1, khớp với điện tích của ion.
Tổng điện tích hình thức phải bằng 0 với phân tử trung hòa, hoặc bằng điện tích của cả ion. Trong các cấu trúc phù hợp, thường ưu tiên điện tích hình thức có độ lớn nhỏ; nếu phải có điện tích âm thì thường ưu tiên đặt trên nguyên tử hút electron mạnh hơn. Không vì muốn điện tích hình thức bằng 0 mà cho C, N, O vượt octet.
5.3 Cấu trúc cộng hưởng và hạn chế của công thức Lewis
Với O3 hay CO3 2−, có nhiều cách đặt liên kết đôi ở các vị trí tương đương. Các cấu trúc đó gọi là cấu trúc cộng hưởng. Chúng giữ nguyên vị trí các nguyên tử, chỉ khác cách phân bố electron. Phân tử thật không luân phiên chuyển qua lại giữa các hình vẽ; electron có sự phân bố rộng hơn so với một công thức riêng lẻ mô tả.
Lewis cho biết cách nối nguyên tử và phân bố electron theo mô hình, chưa trực tiếp cho biết hình dạng không gian. Ví dụ viết H–O–H trên một dòng không có nghĩa H2O thẳng: phân tử nước có dạng gấp khúc. Muốn dự đoán hình dạng, cần xét thêm sự sắp xếp các cặp electron quanh nguyên tử trung tâm theo thuyết VSEPR.
6. Mẹo ghi nhớ và lỗi thường gặp
6.1 Mẹo làm ngược từ công thức cấu tạo
Nếu đã biết công thức cấu tạo, hãy đếm tổng electron hóa trị, trừ electron trong các liên kết rồi đặt phần còn lại thành electron riêng. Với các chất tuân octet, kiểm tra 8 electron quanh mỗi nguyên tử, riêng H là 2. Ví dụ H–O–H có hai liên kết dùng 4 electron; tổng là 8 nên 4 electron còn lại tạo hai cặp riêng trên O.
Hai lưu ý hay gặp ở oxiaxit và liên kết cho nhận:
- Với các oxiaxit quen thuộc H2SO4 và HNO3, H gắn với O tạo nhóm –OH, không gắn trực tiếp với S hoặc N. Không suy rộng thành mọi axit chứa O đều chỉ có kiểu nối này: H3PO3 còn có liên kết P–H.
- Liên kết cho nhận là liên kết mà cặp electron dùng chung ban đầu do một nguyên tử cung cấp. Khi liên kết đã hình thành, cặp đó vẫn là cặp dùng chung như mọi liên kết khác. Ví dụ ở NH4+, cặp riêng của N trong NH3 được dùng chung với H+, nên bốn liên kết N–H giống hệt nhau. Khi đếm electron, mỗi liên kết vẫn tính 2 electron.
6.2 Lỗi thường gặp khi viết công thức Lewis
| Lỗi |
Cách khắc phục |
| Quên cặp electron riêng |
Đếm tổng electron đã vẽ, rồi kiểm tra octet/duet khi phù hợp; nhớ các ngoại lệ |
| Đặt H làm nguyên tử trung tâm |
Trong các phân tử đơn giản của bài, H chỉ có một liên kết và nằm ngoài |
| Đếm sai electron của ion |
Ion âm thêm electron, ion dương bớt electron theo độ lớn điện tích |
| Cho rằng mọi nguyên tử đều theo octet |
Nhớ các ngoại lệ như BF3, PCl5, NO; không ép tất cả đủ 8 |
| Cho rằng chỉ có một cách vẽ |
Xét cộng hưởng với O3, CO3 2− |
6.3 Bài tập vận dụng
Bài 1. Viết công thức Lewis của N2.
Lời giải: tổng electron hóa trị = 5 × 2 = 10. Mỗi N có 5 electron hóa trị, cần dùng chung 3 cặp với N còn lại để đạt octet. Vì vậy vẽ N≡N, dùng 6 electron cho liên kết ba. Còn 10 − 6 = 4 electron, chia cho mỗi N một cặp riêng. Có thể ghi gọn :N≡N:; dấu “:” ở mỗi đầu là một cặp riêng. Kiểm tra: cả phân tử có 6 + 2 + 2 = 10 electron; quanh mỗi N có 6 electron chung + 2 electron riêng = 8. Không bỏ bớt electron khi chuyển từ liên kết đơn sang liên kết bội.
Bài 2. Viết công thức Lewis của NH3.
Lời giải: tổng electron = 5 + 3 = 8. N làm trung tâm, nối 3 H bằng 3 liên kết đơn (6 electron). Còn 2 electron đặt lên N thành 1 cặp riêng. Đáp án: N nối 3 H và còn 1 cặp riêng.
Bài 3. Viết công thức Lewis của NH4+.
Lời giải: tổng electron hóa trị = 5 + 4 − 1 = 8. Đặt N ở giữa, nối bốn H bằng bốn liên kết đơn; dùng hết 8 electron, N không còn cặp riêng. Bao toàn bộ hình vẽ trong ngoặc vuông và ghi dấu + ở góc trên bên phải; công thức ion là NH4⁺. N có điện tích hình thức 5 − 0 − 4 = +1. Trong quá trình NH3 kết hợp H⁺, N cung cấp cặp electron để tạo liên kết mới; sau khi hình thành, cả bốn liên kết N–H tương đương.
Bài 4. Viết công thức Lewis của SO2.
Lời giải: tổng electron = 6 + 6 × 2 = 18.
- S làm trung tâm: O – S – O, dùng 4 electron, còn 14.
- Hoàn thiện octet cho hai O: mỗi O thêm 3 cặp riêng (12 electron), còn 2 electron đặt lên S thành 1 cặp riêng.
- Quanh S lúc này có 4 electron từ hai liên kết đơn và 2 electron riêng, tổng là 6. Chuyển một cặp riêng của một O thành cặp chung để tạo liên kết đôi; khi đó quanh S có 6 electron liên kết + 2 electron riêng = 8.
Theo cách giữ octet cho S, có hai cấu trúc cộng hưởng O=S⁺–O⁻ và ⁻O–S⁺=O. S có 1 cặp riêng; O nối đôi có 2 cặp riêng; O nối đơn có 3 cặp riêng. Điện tích hình thức lần lượt: S = 6 − 2 − 3 = +1; O nối đôi = 6 − 4 − 2 = 0; O nối đơn = 6 − 6 − 1 = −1. Một cách viết phổ biến khác là O=S=O, với 1 cặp riêng trên S và 2 cặp riêng trên mỗi O: tổng vẫn 18 electron, mọi điện tích hình thức bằng 0, nhưng quanh S đếm được 10 electron. Đây là cách viết mở rộng octet của S ở chu kỳ 3. Cần nêu rõ cách biểu diễn đang dùng, không coi cách giữ octet ở trên là sai. Hai liên kết S–O trong phân tử thật tương đương, phân tử có dạng gấp khúc.
Tự kiểm tra bằng hai phép đếm: tổng electron của cả hình phải đúng với tổng ban đầu; số electron quanh mỗi nguyên tử phải phù hợp octet, duet hoặc ngoại lệ đang xét. Một cặp electron liên kết chỉ tính một lần vào tổng cả hình, nhưng được tính quanh cả hai nguyên tử khi kiểm tra octet.
Nếu bạn đang học hóa và cần vẽ công thức Lewis trên thiết bị, có thể tham khảo các loại cáp và sạc Apple đang bán:
Xem thêm kiến thức hóa học liên quan đến cấu tạo chất:
Câu hỏi thường gặp
Công thức Lewis là gì?
Là cách biểu diễn liên kết và electron hóa trị trong phân tử hoặc ion nhiều nguyên tử. Bài dùng gạch nối cho cặp electron chung, chấm cho electron không liên kết; một số hình dùng cặp chấm thay gạch.
Công thức Lewis có giống công thức cấu tạo không?
Trong cách phân biệt ở bài tập phổ thông, Lewis thể hiện cả electron không liên kết, còn công thức cấu tạo thường lược bỏ chúng. Về bản chất, Lewis vẫn là một cách biểu diễn cấu trúc chất.
Vị trí của H trong các công thức Lewis đơn giản
Trong các phân tử đơn giản đang học, H nằm ngoài, nối với một nguyên tử khác bằng một liên kết đơn và có 2 electron quanh nó. Vì thế không chọn H ở giữa để nối nhiều nguyên tử.
Cách xác định số electron hóa trị như thế nào?
Với nguyên tố nhóm A, dùng số thứ tự nhóm theo ký hiệu IA–VIIIA; riêng He có 2 electron hóa trị. Ví dụ C thuộc IVA có 4, N thuộc VA có 5, O thuộc VIA có 6. Không lấy trực tiếp số nhóm 13–18 trong cách đánh số hiện đại làm số electron: nhóm 13–18 tương ứng 3–8 electron, trừ He.
Vì sao một liên kết đơn được biểu diễn bằng hai chấm?
Vì một liên kết cộng hóa trị đơn gồm một cặp, tức hai electron dùng chung.
Số electron quanh nguyên tử trung tâm có thể vượt 8 không?
Có, trong cách viết Lewis mở rộng octet của một số chất có P, S… ở chu kỳ 3 trở đi, như PCl5 và SF6. Với nguyên tố chu kỳ 2 như C, N, O thì không vượt octet. “Electron quanh nguyên tử” ở đây là số đếm trong công thức Lewis, không phải tổng electron của nguyên tử trung hòa: chẳng hạn Na trung hòa vốn có 11 electron.
Khi mới học, hãy luyện Cl2, H2O, CO2, N2 và NH3 trước. Mỗi lần vẽ, ghi tổng electron ở đầu bài và đếm lại ở cuối bài. Sau khi làm chắc các ví dụ này, chuyển sang ion, điện tích hình thức, cộng hưởng và ngoại lệ của octet; không cần học tất cả cùng lúc.
Bạn có làm được hướng dẫn này không?
Có
Không