Trả lời nhanh: Cấu hình electron nguyên tử là cách ghi electron được phân bố vào các phân lớp của nguyên tử. Ví dụ, Na có 11 electron và cấu hình 1s² 2s² 2p⁶ 3s¹; các số mũ cộng lại bằng 11. Khi viết cấu hình ở trạng thái cơ bản, cần biết số electron, thứ tự điền thường dùng, sức chứa của từng phân lớp và các ngoại lệ như Cr, Cu. Với nguyên tử trung hòa, số electron bằng số hiệu nguyên tử Z; với ion, phải tính thêm điện tích.
1. Cấu hình electron nguyên tử là gì?
Nếu mới học, em nên bắt đầu bằng cách đọc kí hiệu 1s², phân biệt lớp với phân lớp và viết cấu hình của Na. Sau đó mới học Fe, Cr, Cu, ô orbital và ion. Các ví dụ trong bài đều xét trạng thái cơ bản, tức trạng thái có năng lượng thấp nhất, trừ khi nói rõ cách dự đoán chưa xét ngoại lệ.
Cấu hình electron nguyên tử biểu diễn sự phân bố electron trên các phân lớp thuộc các lớp khác nhau của nguyên tử. Đây chính là cấu trúc lớp vỏ electron nguyên tử được biểu diễn bằng kí hiệu. Chẳng hạn, 1s² 2s² 2p⁶ 3s¹ cho biết Na có electron ở các phân lớp 1s, 2s, 2p và 3s.
1.1 Định nghĩa và quy ước ký hiệu
Cách ghi tuân theo ba quy ước:
- Số thứ tự lớp ghi bằng chữ số: 1, 2, 3…
- Phân lớp ghi bằng chữ cái thường: s, p, d, f.
- Số electron ghi bằng chỉ số ở phía trên, bên phải ký hiệu phân lớp, ví dụ 2s², 2p⁶.
Đọc 2s² thành ba phần: số 2 ở đầu chỉ lớp thứ hai; chữ s chỉ phân lớp s; số mũ ² cho biết có 2 electron. Khi đếm electron, cộng các số mũ, không cộng các số thứ tự lớp.
Ở mức phổ thông, orbital nguyên tử (AO) được hình dung là vùng không gian quanh hạt nhân có xác suất tìm thấy electron lớn. Electron không đi theo một đường tròn cố định trong mô hình này. Hình biểu diễn orbital s có dạng cầu; không hiểu spin là electron quay quanh hạt nhân hay tự quay như một quả bóng nhỏ.
1.2 Lớp, phân lớp, orbital và số electron tối đa
Có thể hình dung theo thứ tự: lớp → phân lớp → orbital → electron. Các lớp K, L, M, N lần lượt ứng với n = 1, 2, 3, 4. Lớp 1 chỉ có phân lớp 1s; lớp 2 có 2s và 2p; lớp 3 có 3s, 3p, 3d. Mỗi loại phân lớp có sức chứa như sau:
| Phân lớp |
Số orbital |
Số electron tối đa |
| s |
1 |
2 |
| p |
3 |
6 |
| d |
5 |
10 |
| f |
7 |
14 |
Mỗi orbital chứa tối đa 2 electron. Lớp thứ n có n phân lớp, n² orbital và sức chứa tối đa 2n² electron. Ví dụ, lớp 2 chứa tối đa 8 electron, lớp 3 chứa tối đa 18 electron. Đây là sức chứa, không có nghĩa lớp ấy luôn được điền đầy trước khi electron vào lớp tiếp theo. Bảng trên chỉ liệt kê s, p, d, f thường học; ở các lớp cao hơn còn có những loại phân lớp khác.
Lớp ngoài cùng là lớp đang có electron với số n lớn nhất. Với các nguyên tố nhóm A, lớp này có từ 1 đến 8 electron; riêng He có 2 electron và đã đầy lớp 1. Ví dụ, Na có 1 electron ngoài cùng ở 3s, dù lớp 3 có sức chứa tối đa 18 electron.
2. Thứ tự mức năng lượng và các quy tắc phân bố electron
Muốn điền đúng, em cần nắm thứ tự mức năng lượng obitan nguyên tử và các nguyên lí, quy tắc phân bố electron. Dãy thứ tự điền là công cụ dự đoán thường dùng; không thay thế việc kiểm tra cấu hình thực tế ở các ngoại lệ.
2.1 Dãy mức năng lượng và hiện tượng chèn mức 4s – 3d
Dãy thứ tự điền thường dùng theo quy tắc đường chéo:
1s → 2s → 2p → 3s → 3p → 4s → 3d → 4p → 5s → 4d → 5p → 6s → 4f → 5d → 6p → 7s → 5f → 6d → 7p
Trong dãy dự đoán này, 4s đứng trước 3d: K có [Ar]4s¹, Ca có [Ar]4s², rồi đến Sc bắt đầu có electron 3d. Tuy nhiên, mức năng lượng tương đối còn phụ thuộc nguyên tử, ion và sự phân bố electron; không kết luận 4s luôn thấp hơn 3d. Khi tạo các ion Fe²⁺, Fe³⁺ từ Fe, electron 4s lại bị tách trước electron 3d.
2.2 Nguyên lý vững bền, nguyên lý Pauli và quy tắc Hund
- Nguyên lý vững bền: khi xác định trạng thái cơ bản, cần sự phân bố có tổng năng lượng thấp nhất. Dãy điền thường dùng giúp dự đoán cấu hình, nhưng có ngoại lệ.
- Nguyên lý Pauli: mỗi orbital chứa tối đa 2 electron; nếu có 2 electron thì chúng có spin ngược nhau, biểu diễn bằng ↑↓.
- Quy tắc Hund: trong các orbital có cùng năng lượng của một phân lớp, electron được xếp sao cho số electron độc thân lớn nhất và các electron độc thân có spin song song. Khi vẽ, điền một mũi tên cùng chiều vào mỗi ô trước, rồi mới ghép đôi.
Ví dụ, 2p có ba orbital. Với 2p³, cách điền ở trạng thái cơ bản là [↑] [↑] [↑], không phải [↑↓] [↑] [ ]. Với 2p⁴, cách điền là [↑↓] [↑] [↑]. Đây là cách áp dụng Hund; không cần học thuộc cách giải thích rằng electron “thích” ở riêng.
2.3 Mẹo nhớ thứ tự điền
Dùng sơ đồ đường chéo theo quy tắc Klechkovsky. Sơ đồ giúp nhớ dãy điền bằng các đường chéo. Các hàng dưới đây liệt kê những phân lớp dùng trong sơ đồ rút gọn đến 7p; không phải danh sách đầy đủ mọi phân lớp mà mỗi lớp có thể có:
- Hàng 1: 1s
- Hàng 2: 2s 2p
- Hàng 3: 3s 3p 3d
- Hàng 4: 4s 4p 4d 4f
- Hàng 5: 5s 5p 5d 5f
- Hàng 6: 6s 6p 6d
- Hàng 7: 7s 7p
Trong sơ đồ được căn vị trí đúng, đọc từng đường chéo theo chiều mũi tên: 1s; 2s; 2p rồi 3s; 3p rồi 4s; 3d rồi 4p rồi 5s; tiếp đến 4d rồi 5p rồi 6s. Ghép các nhóm lại sẽ được dãy thứ tự điền. Không đọc ngang hết một hàng rồi mới sang hàng tiếp theo.
Nếu chưa quen sơ đồ, em chỉ cần nhớ đoạn đầu 1s → 2s → 2p → 3s → 3p → 4s → 3d → 4p để làm các ví dụ Z ≤ 30 trong bài. Sau khi viết vẫn phải kiểm tra ngoại lệ Cr và Cu; quy tắc đường chéo không đúng tuyệt đối cho mọi nguyên tố.
3. Ba bước viết cấu hình electron nguyên tử
Đây là phần cốt lõi của cách viết cấu hình electron nguyên tử. Ta làm lần lượt ba bước với ví dụ Fe (Z = 26).
3.1 Bước 1: Xác định số electron
Z là số proton trong hạt nhân và cũng là số thứ tự ô nguyên tố. Nguyên tử trung hòa có số electron bằng Z. Vì Fe có Z = 26 nên nguyên tử Fe có 26 electron. Không lấy số khối chia đôi để tìm Z.
3.2 Bước 2: Điền theo mức năng lượng
Với Fe, điền theo thứ tự thường dùng và sức chứa từng phân lớp: s tối đa 2, p tối đa 6, d tối đa 10 electron. Dừng khi đủ 26 electron. Kết quả dự đoán theo thứ tự điền là:
1s² 2s² 2p⁶ 3s² 3p⁶ 4s² 3d⁶
Cộng số mũ: 2 + 2 + 6 + 2 + 6 + 2 + 6 = 26. Khớp với Z, nghĩa là số electron đã đủ.
Tổng số mũ bằng Z chỉ xác nhận tổng electron đúng với nguyên tử trung hòa. Em vẫn cần kiểm tra sức chứa phân lớp, cách phân bố ở trạng thái cơ bản và ngoại lệ. Nếu đang viết ion, phải so tổng số mũ với số electron của ion, không mặc định bằng Z.
3.3 Bước 3: Sắp xếp lại theo lớp và viết rút gọn
Trong cách trình bày thường dùng ở bài tập phổ thông Việt Nam, cấu hình được viết theo lớp tăng dần, trong một lớp theo s, p, d, f. Vì vậy, khi trình bày Fe, thường đặt 3d trước 4s. Việc đổi vị trí kí hiệu không làm electron chuyển chỗ. Một số tài liệu viết [Ar]4s²3d⁶; cách ghi đó vẫn biểu diễn cùng số electron trong từng phân lớp, không tự động là sai cấu hình.
Cấu hình Fe: 1s²2s²2p⁶3s²3p⁶3d⁶4s².
Cấu hình electron rút gọn thay phần lõi bằng ký hiệu khí hiếm gần nhất đứng trước, đặt trong ngoặc vuông. Với Fe, lõi là Ar (18 electron), nên viết [Ar]3d⁶4s². Với Na (Z = 11) ta có [Ne]3s¹.
Kiểm tra cả số electron, sức chứa phân lớp và ngoại lệ. Với dạng rút gọn, nhớ cộng số electron nằm trong lõi khí hiếm: Fe có 18 + 6 + 2 = 26 electron, không chỉ có 8 electron.
Số hiệu nguyên tử Z và nguyên tử khối là hai đại lượng khác nhau. Muốn biết số electron của nguyên tử trung hòa, cần tra Z; muốn tính khối lượng mol trong bài tập, dùng dữ liệu nguyên tử khối phù hợp.
Xem thêm bảng tra nguyên tử khối:
4. Ngoại lệ thường gặp: Cr và Cu
Dãy thứ tự điền là cách dự đoán hữu ích, nhưng không cho kết quả đúng cho mọi nguyên tố. Hai ngoại lệ cần nhớ trong các ví dụ Z ≤ 30 là Cr và Cu.
4.1 Phân biệt cấu hình dự đoán và cấu hình thực tế
Nếu áp dụng dãy điền một cách máy móc, kết quả dự đoán là:
- Cr (Z = 24): [Ar]3d⁴4s²
- Cu (Z = 29): [Ar]3d⁹4s²
Cấu hình cơ bản thực tế của Cr và Cu khác các dự đoán trên. Cách nhớ ở phổ thông là chuyển một electron trong cách viết dự đoán từ 4s sang 3d, để 3d đạt bán bão hòa (3d⁵) ở Cr hoặc bão hòa (3d¹⁰) ở Cu. Điều quyết định là tổng năng lượng của toàn nguyên tử. Không hiểu rằng nguyên tử phải hình thành cấu hình dự đoán trước rồi mới có một electron thật sự “nhảy” để sửa sai.
4.2 Cấu hình đúng của Cr, Cu và một số nguyên tố khác
- Cr (Z = 24): 1s²2s²2p⁶3s²3p⁶3d⁵4s¹, rút gọn [Ar]3d⁵4s¹
- Cu (Z = 29): 1s²2s²2p⁶3s²3p⁶3d¹⁰4s¹, rút gọn [Ar]3d¹⁰4s¹
Mẹo nhớ riêng cho hai nguyên tử: Cr có [Ar]3d⁵4s¹; Cu có [Ar]3d¹⁰4s¹. Không biến mẹo “bán bão hòa, bão hòa” thành quy tắc chuyển electron áp dụng cho mọi nguyên tố và mọi ion.
Phần mở rộng: một số nguyên tố ở chu kì 5 cũng không tuân theo dự đoán đơn giản, như Nb, Mo, Ru, Rh, Pd. Ví dụ, Mo là [Kr]4d⁵5s¹, Pd là [Kr]4d¹⁰. Nếu mới học, em nên làm chắc các ví dụ Z ≤ 30 trước; với nguyên tố khác, dùng bảng dữ liệu tin cậy khi cần.
Bảng cấu hình cơ bản của các nguyên tố khối d từ Sc đến Zn (nhóm B theo cách gọi cũ):
| Z |
Nguyên tố |
Cấu hình rút gọn |
| 21 |
Sc |
[Ar]3d¹4s² |
| 22 |
Ti |
[Ar]3d²4s² |
| 23 |
V |
[Ar]3d³4s² |
| 24 |
Cr |
[Ar]3d⁵4s¹ |
| 25 |
Mn |
[Ar]3d⁵4s² |
| 26 |
Fe |
[Ar]3d⁶4s² |
| 27 |
Co |
[Ar]3d⁷4s² |
| 28 |
Ni |
[Ar]3d⁸4s² |
| 29 |
Cu |
[Ar]3d¹⁰4s¹ |
| 30 |
Zn |
[Ar]3d¹⁰4s² |
5. Electron lớp ngoài cùng và vị trí trong bảng tuần hoàn
Đây là phần giúp em thấy mối quan hệ cấu hình electron và bảng tuần hoàn.
5.1 Electron hóa trị và tính chất kim loại, phi kim, khí hiếm
Với các nguyên tố nhóm A, có thể dùng số electron lớp ngoài cùng để nhận xét sơ bộ. Đây là xu hướng thường gặp, không phải cách phân loại tuyệt đối:
- Có 1–3 electron ngoài cùng: thường là kim loại, nhưng có ngoại lệ như H, He và B.
- Có 5–7 electron ngoài cùng: nhiều nguyên tố thường gặp là phi kim. Không suy ra mọi phản ứng đều phải nhận electron.
- Có 8 electron ngoài cùng, hoặc 2 electron với He: lớp vỏ ngoài bền, đặc trưng của khí hiếm. Không có nghĩa tất cả khí hiếm hoàn toàn không phản ứng.
Khi hình thành liên kết ion đơn giản, kim loại thường nhường electron, phi kim thường nhận electron; trong liên kết cộng hóa trị, các nguyên tử dùng chung electron. Không phải mọi nguyên tố trong mọi phản ứng đều đạt đúng cấu hình khí hiếm. Với 4 electron ngoài cùng, có thể gặp phi kim như C, á kim như Si hoặc kim loại như Sn.
Electron hóa trị là những electron có thể liên quan đến việc hình thành liên kết hóa học. Với nhóm A, thường xét electron lớp ngoài cùng. Với các nguyên tố khối d, cần xét cả ns và (n−1)d; không chỉ đếm lớp có n lớn nhất và cũng không áp dụng máy móc quy tắc bỏ mọi phân lớp d đã đầy. Phải phân biệt số electron dùng để xác định nhóm với số electron thực sự nhường trong một phản ứng.
5.2 Xác định chu kỳ, nhóm từ cấu hình
- Số thứ tự ô = Z.
- Với các nguyên tử Z ≤ 30 trong bài, chu kì bằng số lớp đang có electron, cũng là số n lớn nhất. Không áp dụng máy móc cho mọi ngoại lệ: Pd thuộc chu kì 5 dù cấu hình cơ bản [Kr]4d¹⁰ không có electron 5s.
- Nhóm A theo cách gọi cũ: thường thuộc khối s hoặc p. Số electron ngoài cùng 1, 2 tương ứng nhóm 1, 2; từ 3 đến 8 tương ứng nhóm 13 đến 18 (IIIA đến VIIIA). Riêng He có 1s² nhưng thuộc nhóm 18 (VIIIA).
- Với dãy Sc–Zn, xét phần 3dᵃ4sᵇ và tính a + b: tổng từ 3 đến 12 cho biết nhóm theo cách đánh số 1–18. Theo cách gọi A/B cũ: tổng 3–7 ứng với IIIB–VIIB; tổng 8, 9, 10 đều thuộc VIIIB; tổng 11 thuộc IB và tổng 12 thuộc IIB. Tổng này không phải số electron ở lớp ngoài cùng.
Ví dụ: Mn có [Ar]3d⁵4s², tổng 5 + 2 = 7 nên thuộc nhóm 7 (VIIB), chu kì 4. Cu có [Ar]3d¹⁰4s¹, tổng bằng 11 nên thuộc nhóm 11 (IB), chu kì 4. S có [Ne]3s²3p⁴, có 6 electron ngoài cùng nên thuộc nhóm 16 (VIA), chu kì 3.
6. Biểu diễn cấu hình electron theo ô orbital
Mỗi ô biểu diễn một orbital, mỗi mũi tên biểu diễn một electron. Sơ đồ giúp nhìn rõ electron ghép đôi và electron độc thân, tức electron ở một mình trong orbital. Không suy trực tiếp kiểu lai hóa hoặc toàn bộ liên kết của phân tử chỉ từ số electron độc thân của nguyên tử tự do. Dưới đây là cách viết cấu hình electron theo ô orbital.
6.1 Cách vẽ ô orbital và đếm electron độc thân
Sau khi có cấu hình cơ bản, áp dụng Pauli và Hund để điền ô:
- Viết cấu hình electron dạng chữ của nguyên tử.
- Vẽ mỗi orbital (AO) là một ô vuông. Các ô cùng phân lớp đặt liền nhau, khác phân lớp thì tách ra, theo thứ tự như cấu hình.
- Điền một mũi tên vào mỗi ô cùng phân lớp trước, các mũi tên này cùng chiều; khi mỗi ô đã có một electron mới ghép đôi bằng mũi tên ngược chiều. Chọn mũi tên đầu là ↑ chỉ là quy ước trình bày.
Ví dụ O (Z = 8) có cấu hình 1s² 2s² 2p⁴. Phân lớp 2p có 3 ô và 4 electron: [↑↓] [↑] [↑]. Có 2 electron độc thân ở 2p; 1s và 2s đều đã ghép đôi. Vì ba orbital p có cùng năng lượng trong nguyên tử tự do, không bắt buộc electron ghép đôi phải nằm ở ô được vẽ đầu tiên.
Thứ tự điền electron vào các phân lớp theo mức năng lượng
Sơ đồ thứ tự điền electron vào các phân lớp theo mũi tên chéo
Các ô orbital 1s, 2s, 2p, 3s, 3p chưa điền electron
Các ô orbital 1s, 2s, 2p chưa điền electron
Biểu diễn cấu hình electron 1s2 2s2 2p4 bằng ô orbital
Giữ nguyên các hình minh họa ở trên. Trong sơ đồ đường chéo, những kí hiệu như 5g thuộc phần mở rộng, chưa cần dùng cho bài tập này; lớp 5 về lí thuyết có thể có phân lớp g. Khi làm bài cơ bản, tập trung s, p, d, f. Với sơ đồ ô orbital, nhớ: điền đơn cùng chiều trước, ghép đôi sau; chỉ một ô chứa hai mũi tên ngược chiều mới là một cặp electron.
6.2 Bảng cấu hình 20 nguyên tố đầu tiên
Đây là bảng cấu hình electron các nguyên tố đầu tiên, cũng là các cấu hình electron nguyên tố thường gặp để luyện cách đọc cấu hình. Tất cả xét nguyên tử trung hòa ở trạng thái cơ bản. Cột “Số e độc thân” đếm trong toàn bộ nguyên tử. B và Si được ghi là á kim theo cách phân loại thường dùng; cần theo quy ước của tài liệu học khi làm bài phân loại.
| Z |
Ký hiệu |
Cấu hình đầy đủ |
Cấu hình rút gọn |
Tính chất |
Số e độc thân |
| 1 |
H |
1s¹ |
1s¹ |
Phi kim |
1 |
| 2 |
He |
1s² |
1s² |
Khí hiếm |
0 |
| 3 |
Li |
1s²2s¹ |
[He]2s¹ |
Kim loại |
1 |
| 4 |
Be |
1s²2s² |
[He]2s² |
Kim loại |
0 |
| 5 |
B |
1s²2s²2p¹ |
[He]2s²2p¹ |
Á kim |
1 |
| 6 |
C |
1s²2s²2p² |
[He]2s²2p² |
Phi kim |
2 |
| 7 |
N |
1s²2s²2p³ |
[He]2s²2p³ |
Phi kim |
3 |
| 8 |
O |
1s²2s²2p⁴ |
[He]2s²2p⁴ |
Phi kim |
2 |
| 9 |
F |
1s²2s²2p⁵ |
[He]2s²2p⁵ |
Phi kim |
1 |
| 10 |
Ne |
1s²2s²2p⁶ |
[He]2s²2p⁶ |
Khí hiếm |
0 |
| 11 |
Na |
1s²2s²2p⁶3s¹ |
[Ne]3s¹ |
Kim loại |
1 |
| 12 |
Mg |
1s²2s²2p⁶3s² |
[Ne]3s² |
Kim loại |
0 |
| 13 |
Al |
1s²2s²2p⁶3s²3p¹ |
[Ne]3s²3p¹ |
Kim loại |
1 |
| 14 |
Si |
1s²2s²2p⁶3s²3p² |
[Ne]3s²3p² |
Á kim |
2 |
| 15 |
P |
1s²2s²2p⁶3s²3p³ |
[Ne]3s²3p³ |
Phi kim |
3 |
| 16 |
S |
1s²2s²2p⁶3s²3p⁴ |
[Ne]3s²3p⁴ |
Phi kim |
2 |
| 17 |
Cl |
1s²2s²2p⁶3s²3p⁵ |
[Ne]3s²3p⁵ |
Phi kim |
1 |
| 18 |
Ar |
1s²2s²2p⁶3s²3p⁶ |
[Ne]3s²3p⁶ |
Khí hiếm |
0 |
| 19 |
K |
1s²2s²2p⁶3s²3p⁶4s¹ |
[Ar]4s¹ |
Kim loại |
1 |
| 20 |
Ca |
1s²2s²2p⁶3s²3p⁶4s² |
[Ar]4s² |
Kim loại |
0 |
7. Cấu hình electron của ion và các lỗi thường gặp
Khi nguyên tử nhường hoặc nhận electron, ta được ion. Phần này giúp em tránh các bẫy phổ biến.
7.1 Viết cấu hình của cation và anion
Z là số proton nên không đổi khi tạo ion. Ion dương Xᵐ⁺ có Z − m electron; ion âm Xᵐ⁻ có Z + m electron. Với ion đơn nguyên tử thường gặp trong bài phổ thông, viết từ cấu hình nguyên tử rồi bớt hoặc thêm electron phù hợp. Khi thêm, có thể điền tiếp vào phân lớp đang còn chỗ, không nhất thiết sang phân lớp mới. Với các ion Fe²⁺, Fe³⁺, tách electron 4s trước 3d.
Với Fe³⁺: Fe là [Ar]3d⁶4s². Fe mất 2 electron 4s trước, rồi mất 1 electron 3d, còn [Ar]3d⁵. Với Cl⁻ (17 + 1 = 18 electron), cấu hình là 1s²2s²2p⁶3s²3p⁶, giống Ar.
7.2 Những lỗi học sinh hay mắc
- Nhầm thứ tự thường dùng để điền electron với cách sắp xếp các kí hiệu khi trình bày theo lớp.
- Quên ngoại lệ của Cr và Cu.
- Ghi quá số electron tối đa, như 1s³.
- Ghép đôi quá sớm hoặc vẽ các electron độc thân trong cùng phân lớp không cùng chiều spin.
- Nhầm Z của Fe (26) với một nửa số khối.
- Cho rằng Z đổi khi tạo ion.
- Chỉ kiểm tra tổng electron mà quên sức chứa, trạng thái cơ bản, ngoại lệ hoặc điện tích ion.
8. Ví dụ và bài tập có đáp án
8.1 Ví dụ có lời giải
Ví dụ 1: Na (Z = 11). Có 11 electron. Điền: 1s²2s²2p⁶3s¹ (2 + 2 + 6 + 1 = 11). Rút gọn: [Ne]3s¹.
Ví dụ 2: Fe (Z = 26). Điền 1s²2s²2p⁶3s²3p⁶4s²3d⁶, đổi vị trí được 1s²2s²2p⁶3s²3p⁶3d⁶4s², rút gọn [Ar]3d⁶4s².
Ví dụ 3: Cr (Z = 24) và Cu (Z = 29). Dự đoán máy móc sẽ cho [Ar]3d⁴4s² và [Ar]3d⁹4s². Cấu hình cơ bản đúng cần dùng là Cr: [Ar]3d⁵4s¹ và Cu: [Ar]3d¹⁰4s¹. Kiểm tra số electron: Cr có 18 + 5 + 1 = 24; Cu có 18 + 10 + 1 = 29.
8.2 Bài tập vận dụng
- Viết cấu hình electron của Cl (Z = 17).
- Ca (Z = 20) có bao nhiêu electron lớp ngoài cùng?
- Nguyên tử trung hòa X ở trạng thái cơ bản có cấu hình kết thúc ở 3p⁴. Tìm Z và xác định X là kim loại hay phi kim.
- Viết cấu hình electron của Fe³⁺.
Đáp án:
- Cl có 17 electron. Điền 1s² (2), 2s² (4), 2p⁶ (10), 3s² (12), rồi 5 electron còn lại vào 3p. Kết quả: 1s²2s²2p⁶3s²3p⁵.
- Ca có 20 electron. Điền đến 3p⁶ được 18 electron, 2 electron còn lại vào 4s. Cấu hình [Ar]4s², vậy có 2 electron lớp ngoài cùng.
- X có cấu hình đầy đủ 1s² 2s² 2p⁶ 3s² 3p⁴, tổng 2 + 2 + 6 + 2 + 4 = 16 electron, nên Z = 16. X là S (lưu huỳnh), một phi kim; lớp ngoài cùng có 6 electron.
- Fe (Z = 26) là [Ar]3d⁶4s². Fe³⁺ mất 3 electron. Bước 1: mất 2 electron ở 4s (lớp ngoài cùng), còn [Ar]3d⁶. Bước 2: mất thêm 1 electron ở 3d, còn [Ar]3d⁵.
Khi tự kiểm tra bài, em cần biết đang viết nguyên tử hay ion, đếm đúng tổng electron, không vượt sức chứa phân lớp và nhớ ngoại lệ. Với sơ đồ ô orbital, kiểm tra thêm Pauli và Hund. Bắt đầu bằng Na, Cl, Ca rồi mới chuyển sang Fe, Cr, Cu sẽ dễ theo dõi hơn.
Câu hỏi thường gặp
Cấu hình electron nguyên tử là gì trong Hóa học 10?
Là cách ghi electron được phân bố vào các phân lớp thuộc các lớp của nguyên tử. Ví dụ, Na có 11 electron: 1s² 2s² 2p⁶ 3s¹. Tổng số mũ bằng 11; số 3 trong 3s¹ chỉ lớp, không phải số electron.
Sự khác nhau giữa cấu hình electron đầy đủ và rút gọn là gì?
Dạng đầy đủ ghi các phân lớp có electron; dạng rút gọn dùng kí hiệu khí hiếm đứng trước nguyên tố để thay phần lõi đã đầy. Na đầy đủ là 1s² 2s² 2p⁶ 3s¹, rút gọn là [Ne]3s¹; [Ne] đại diện cho 10 electron. Với He, giữ 1s² vì không có khí hiếm đứng trước.
Làm sao xác định số electron hóa trị từ cấu hình electron?
Với nhóm A, thường đếm electron lớp ngoài cùng. Với nguyên tố khối d, cần xét cả ns và (n−1)d theo phạm vi bài học, không đồng nhất electron hóa trị với electron ngoài cùng. Fe có [Ar]3d⁶4s²: theo cách đếm phổ thông, xét 8 electron ở 3d và 4s, nhưng chỉ có 2 electron thuộc lớp ngoài cùng n = 4. Điều đó không có nghĩa Fe luôn nhường 8 electron.
Vì sao phải tuân theo nguyên lý Pauli và quy tắc Hund?
Pauli yêu cầu một orbital có tối đa 2 electron với spin ngược nhau. Hund yêu cầu các electron chiếm các orbital cùng năng lượng riêng lẻ với spin song song trước khi ghép đôi. Hai điều kiện giúp vẽ đúng sơ đồ orbital ở trạng thái cơ bản.
Cấu hình electron liên quan thế nào đến vị trí trong bảng tuần hoàn?
Z cho biết số thứ tự ô. Với các nguyên tử Z ≤ 30 trong bài, số lớp đang có electron cho biết chu kì. Xác định nhóm phải phân biệt khối s, p với khối d; không chỉ nhìn phân lớp viết ở cuối chuỗi kí hiệu. Ví dụ Fe là [Ar]3d⁶4s² nhưng thuộc khối d, nhóm 8, chu kì 4.
Quy tắc Klechkovsky dùng để làm gì?
Quy tắc này giúp dự đoán thứ tự điền thường dùng, có thể ghi nhớ bằng sơ đồ đường chéo: 1s → 2s → 2p → 3s → 3p → 4s → 3d… Nó có ngoại lệ, nên vẫn phải kiểm tra cấu hình thực tế như Cr, Cu.
Lỗi thường gặp khi viết cấu hình electron là gì?
Nhầm số hiệu nguyên tử Z với số khối, quên tính electron của ion, vượt sức chứa phân lớp, quên Cr/Cu hoặc điền ô sai Hund. Tổng electron đúng chưa đủ để bảo đảm toàn bộ cấu hình đúng.
Nếu đã có bảng vẽ điện tử, em có thể dùng để ghi chú và vẽ sơ đồ ô orbital. Giấy, bút cũng đủ để luyện các bài trong bài viết này.
Nếu bạn đang tìm thiết bị hỗ trợ học tập và thiết kế, tham khảo các mẫu bảng vẽ điện tử:
Bạn có làm được hướng dẫn này không?
Có
Không