Trả lời nhanh: Nghị luận là gì? Đó là phương thức biểu đạt dùng lí lẽ, dẫn chứng và cách lập luận chặt chẽ để bàn bạc về một vấn đề, qua đó thuyết phục người đọc, người nghe tin hoặc đồng tình với quan điểm của người viết. Một bài nghị luận thường gồm luận điểm, luận cứ và lập luận.
❓ Luận điểm, luận cứ và lập luận khác nhau thế nào?
❓ Nghị luận xã hội và nghị luận văn học khác nhau ra sao?
❓ Một bài văn nghị luận cần có bố cục như thế nào?
1. Nghị luận là gì?
Nhiều bạn nghe chữ "nghị luận" là nghĩ ngay đến họp hành hay cãi nhau. Đó là một hiểu lầm khá phổ biến. Nghị luận là cách bàn một vấn đề bằng lí lẽ rõ ràng và bằng chứng cụ thể.
Định nghĩa nghị luận
Nghị luận là phương thức biểu đạt dùng lí lẽ và dẫn chứng để bàn về một vấn đề, giúp người đọc hiểu và tin theo quan điểm của người viết. Từ này có thể là danh từ, như trong "văn nghị luận", hoặc động từ, như "nghị luận về một hiện tượng đời sống".
Một văn bản nghị luận không chỉ nêu cảm xúc hay ý kiến cá nhân. Ý kiến nào cũng cần có căn cứ. Một bài văn nghị luận tốt giống như một người bạn giải thích vì sao nên chọn chiếc laptop này thay vì chiếc kia: nêu quan điểm, đưa lí do, rồi dẫn ví dụ thực tế.
Nguồn gốc từ Hán Việt của từ nghị luận
Đây là từ Hán Việt gồm hai phần. Nghị nghĩa là bàn bạc, luận nghĩa là phân tích, đánh giá. Ghép lại, nghị luận là bàn bạc để phân tích và đánh giá một vấn đề.
Hiểu như vậy sẽ thấy nghị luận không phải là cãi vã. Đó là bàn bạc có lí lẽ, có trình tự.
Mục đích của nghị luận
Mục đích nghị luận chính là thuyết phục. Người viết muốn người đọc hiểu vấn đề, đồng tình với quan điểm, và đôi khi thay đổi cách nghĩ hoặc hành động.
Vì vậy, một bài nghị luận cần có trọng tâm hơn là có độ dài. Phân tích càng dài chưa chắc càng tốt nếu không bám sát quan điểm chính.
2. Đặc điểm của văn bản nghị luận
Đặc điểm của văn bản nghị luận nằm ở cách tổ chức ý: có quan điểm, có lí lẽ và có trình tự. Nắm các đặc điểm này, bạn sẽ nhận ra một văn bản nghị luận ngay khi đọc.
Ba đặc điểm cốt lõi
- Tính thuyết phục: mọi ý đều hướng đến việc làm người đọc tin và đồng tình.
- Tính hệ thống: các ý sắp xếp thành một khối thống nhất, không rời rạc.
- Tính logic: ý trước dẫn đến ý sau, lí lẽ khớp với kết luận.
Luận điểm, luận cứ và lập luận trong văn nghị luận
Bốn khái niệm này hay bị nhầm lẫn, nên ta đi từng cái một:
- Luận đề: quan điểm bao trùm toàn bài, là vấn đề lớn nhất cần bàn.
- Luận điểm: các ý kiến cụ thể làm rõ luận đề. Khi hỏi luận điểm trong văn nghị luận là gì, bạn có thể hiểu đó là các "ý lớn" của bài.
- Luận cứ: gồm lí lẽ trong văn nghị luận và bằng chứng trong văn nghị luận (dẫn chứng), phải chân thực và tiêu biểu để chứng minh luận điểm.
- Lập luận: cách sắp xếp luận điểm và luận cứ theo trình tự logic. Lập luận trong bài văn nghị luận giống sợi dây nối các ý lại với nhau.
Ví dụ, luận đề là "Đọc sách rất cần thiết". Một luận điểm là "Sách giúp mở rộng hiểu biết". Lí lẽ: sách lưu giữ tri thức mà nhiều thế hệ tích lũy. Dẫn chứng kiểm chứng được: Nguyễn Ngọc Ký bị liệt hai tay từ nhỏ nhưng vẫn học viết bằng chân, theo đuổi việc học và sau này trở thành nhà giáo, nhà thơ. Câu chuyện này cho thấy tri thức và việc học có thể mở ra con đường cho một con người, nhờ vậy làm luận điểm thêm sức nặng. Cách bạn sắp xếp lí lẽ, dẫn chứng rồi chốt lại về luận điểm chính là lập luận.
Khi viết, các thao tác nghị luận như giải thích, chứng minh, phân tích, bình luận sẽ giúp bạn triển khai từng ý. Muốn luyện tay thêm, bạn có thể đọc cách dựng mở bài và cách các biện pháp tu từ tạo sức gợi trong lập luận.
Xem thêm cách đọc và phân tích lập luận:
3. Các loại nghị luận phổ biến
Căn cứ vào đối tượng bàn luận, nghị luận thường chia thành hai nhóm quen thuộc trong nhà trường. Cả hai đều cần quan điểm rõ, lí lẽ chặt và bằng chứng đáng tin.
Nghị luận xã hội
Nghị luận xã hội là gì? Đó là kiểu bài bàn về một tư tưởng đạo lí, lối sống hoặc một hiện tượng trong đời sống. Chẳng hạn bàn về lòng trung thực, việc sử dụng mạng xã hội hay thói quen dùng điện thoại quá nhiều.
Dẫn chứng của loại bài này thường lấy từ thực tế: sự việc, con người, số liệu có thể kiểm chứng. Bài cần bám sát vấn đề đặt ra, tránh sa vào kể lể.
Nghị luận văn học
Nghị luận văn học là gì? Đó là kiểu bài bàn về một tác phẩm, nhân vật, đoạn thơ hoặc một vấn đề văn học. Người viết phân tích, đánh giá và đưa ra cảm nhận có căn cứ từ chính văn bản.
Điểm khác với nghị luận xã hội là dẫn chứng chủ yếu lấy từ tác phẩm, như câu thơ, chi tiết, lời thoại. Bài cần có quan điểm rõ và luận cứ phù hợp; quan điểm ấy có thể được nêu ngay từ đầu hoặc được làm sáng dần qua quá trình phân tích.
4. Bố cục bài văn nghị luận
Một bài nghị luận cần mạch lạc từ đầu đến cuối. Bố cục ba phần giúp người đọc theo kịp ý của bạn.
Mở bài, thân bài, kết bài
- Mở bài: dẫn dắt, nêu vấn đề và luận đề.
- Thân bài: triển khai từng luận điểm, mỗi luận điểm kèm luận cứ (lí lẽ và dẫn chứng).
- Kết bài: khẳng định lại quan điểm và có thể mở rộng sang liên hệ thực tế.
Mỗi đoạn thân bài nên xoay quanh một luận điểm. Cách này giúp bài gọn và dễ theo dõi.
Cách xác định vấn đề nghị luận trong đề bài
Muốn biết vấn đề nghị luận là gì, hãy đọc kỹ đề và gạch chân từ khoá. Sau đó xác định đề nổi hay đề chìm:
- Đề nổi: vấn đề được nêu thẳng trong đề, dễ nhận ra.
- Đề chìm: vấn đề nằm ẩn sau một câu chuyện, câu nói hoặc hình ảnh, cần suy ra.
Cần phân biệt vấn đề với quan điểm. Vấn đề là điều đề yêu cầu bàn; quan điểm là nhận định của bạn về điều đó. Biết chủ đề chưa có nghĩa là đã có luận đề.
Ví dụ đề: "Bàn về việc dùng điện thoại trong giờ học". Vấn đề là mối quan hệ giữa điện thoại và việc học trên lớp. Sau khi cân nhắc lợi, hại và hoàn cảnh, bạn mới hình thành quan điểm, chẳng hạn: "Điện thoại chỉ nên dùng trong giờ học khi phục vụ bài học và có sự hướng dẫn". Câu đó mới là luận đề của bài.
5. Phân biệt nghị luận với các phương thức biểu đạt khác
Nhận ra nghị luận sẽ dễ hơn khi đặt nó cạnh các phương thức còn lại. Mỗi phương thức có mục đích riêng.
So sánh với tự sự, miêu tả, biểu cảm, thuyết minh
|
Phương thức
|
Mục đích chính
|
|
Tự sự
|
Kể lại sự việc, diễn biến
|
|
Miêu tả
|
Tái hiện đặc điểm, hình ảnh
|
|
Biểu cảm
|
Bày tỏ cảm xúc
|
|
Thuyết minh
|
Giải thích, cung cấp thông tin khách quan
|
|
Nghị luận
|
Bàn bạc và thuyết phục bằng lí lẽ, dẫn chứng
|
Lấy chủ đề chiếc điện thoại. Tự sự kể bạn mua nó thế nào. Thuyết minh giới thiệu thông số và cách dùng. Nghị luận nêu quan điểm, ví dụ "học sinh không nên lạm dụng điện thoại", rồi đưa lí lẽ và ví dụ để chứng minh.
Trong tiếng Anh, bạn sẽ gặp hai từ gần nghĩa là argumentative và persuasive. Cả hai đều muốn thuyết phục và đều có thể kết hợp lí lẽ, bằng chứng với cảm xúc. Ranh giới giữa chúng không tuyệt đối, nên khi đọc tài liệu cần xem bài đó đặt trọng tâm vào lập luận hay vào tác động đến người đọc.
Sai lầm thường gặp khi viết nghị luận
- Thiếu dẫn chứng: chỉ nêu cảm xúc, ý kiến cá nhân mà không có căn cứ.
- Lan man: viết dài nhưng không bám luận đề.
- Nhầm luận điểm với luận cứ: biến dẫn chứng thành ý chính hoặc ngược lại.
- Bỏ qua ý kiến trái chiều: nên nêu rồi phản bác để bài đáng tin hơn.
Để rà lại bài, hãy đọc từng đoạn và tự hỏi ba điều. Đoạn này phục vụ luận điểm nào? Dẫn chứng có thật sự chứng minh được ý đó không? Từ đoạn này sang đoạn sau, mạch lập luận có liền nhau không? Đoạn nào trả lời "không" thì nên sửa hoặc lược bỏ.
6. Câu hỏi thường gặp
Nghị luận khác thuyết minh ở điểm nào?
Khác nhau ở thái độ của người viết. Thuyết minh giới thiệu thông tin khách quan, như cách một bài hướng dẫn giải thích chiếc loa hoạt động ra sao. Nghị luận đưa ra nhận định, chẳng hạn vì sao nên chọn loại loa này, rồi dùng lí lẽ và dẫn chứng để người đọc đồng tình.
Bài văn nghị luận có bắt buộc chia mở bài, thân bài, kết bài không?
Bố cục ba phần là cách tổ chức thông dụng, nhất là với bài viết trong nhà trường, vì giúp ý rõ ràng. Tuy vậy, không phải văn bản nghị luận nào cũng bắt buộc theo khuôn này. Một bài bình luận ngắn hay thư kiến nghị có thể sắp xếp linh hoạt, miễn nêu rõ vấn đề, có lí lẽ và kết lại mạch lạc.
Luận đề và luận điểm có giống nhau không?
Không. Luận đề là quan điểm bao trùm toàn bài, còn luận điểm là các ý cụ thể làm sáng tỏ luận đề. Vậy luận đề trong văn bản nghị luận là gì? Đó là nhận định trung tâm mà cả bài hướng tới. Ví dụ luận đề "Đọc sách rất cần thiết" có thể có luận điểm "Sách mở rộng hiểu biết" và "Sách rèn thói quen tập trung".
Nghị luận có chỉ dùng trong môn Văn không?
Không. Nghị luận còn xuất hiện trong đời sống: tranh luận ở lớp, đề xuất cải tiến với nhà trường hay công ty, thư xin việc nêu lí do mình phù hợp vị trí, hay bài luận học thuật. Chỉ cần bạn đưa ra một quan điểm rồi dùng lí lẽ và bằng chứng để người khác tin, bạn đang dùng nghị luận. Nếu muốn đọc thêm, bạn có thể xem các bài mẫu và thuật ngữ ngữ văn nền tảng dưới đây.
Xem thêm các bài viết liên quan đến nghị luận và thuật ngữ học tập:
Nghị luận là cách dùng lí lẽ và dẫn chứng để thuyết phục, với các thành phần luận đề, luận điểm, luận cứ và lập luận. Nắm vững khái niệm, loại bài và bố cục thông dụng sẽ giúp bạn viết mạch lạc hơn. Khi gặp đề, hãy xác định đúng vấn đề, hình thành quan điểm, rồi mới triển khai từng ý.
Bạn có làm được hướng dẫn này không?
Có
Không