Trả lời nhanh: Trọng tâm của tam giác là giao điểm ba đường trung tuyến. Mỗi trung tuyến nối một đỉnh với trung điểm cạnh đối diện. Nếu G là trọng tâm và AM là trung tuyến thì AG = 2/3 AM, GM = 1/3 AM, nên AG : GM = 2 : 1. Trọng tâm luôn nằm trong tam giác; không phải trung điểm một cạnh hay tâm đối xứng của tam giác.
Nếu đã quên hình học, hãy bắt đầu bằng ba việc: nhận ra trung điểm, vẽ đúng trung tuyến và nhớ phần từ đỉnh đến trọng tâm dài gấp đôi phần còn lại. Bài dưới đây đi từ cách đọc hình đến bài tập có lời giải.
❓ Trung tuyến khác trung điểm như thế nào?
❓ Tỉ lệ 2 : 1 của trọng tâm được tính từ đâu?
❓ Cần vẽ mấy trung tuyến để tìm trọng tâm?
1. Trọng tâm tam giác là gì?
Trọng tâm tam giác là điểm chung của ba đường trung tuyến. Điểm này thường được ký hiệu là G, nhưng đề có thể dùng tên I, S hoặc một chữ cái khác.
Trong tam giác ABC, nếu M là trung điểm BC, N là trung điểm CA và P là trung điểm AB thì AM, BN, CP là ba trung tuyến. Ba đoạn này cùng đi qua một điểm; điểm đó là trọng tâm.
1.1 Nhắc lại: trung điểm và trung tuyến
- Trung điểm là một điểm: M là trung điểm BC khi M nằm trên đoạn BC và MB = MC. Chẳng hạn BC = 10 cm thì MB = MC = 5 cm.
- Trung tuyến là một đoạn thẳng: nối đỉnh A với trung điểm M của cạnh đối diện BC, ta có trung tuyến AM.
- Trọng tâm là giao điểm: các trung tuyến gặp nhau tại G. Không gọi G là trung điểm BC hoặc trung điểm AM.
Mẹo đọc hình: thấy các dấu gạch giống nhau trên MB và MC thì hiểu MB = MC. Đường từ A đến M là trung tuyến vì M chia đôi BC, không phải vì AM trông có vẻ thẳng đứng.
M, N, P lần lượt là trung điểm BC, CA, AB. Các dấu gạch giống nhau đánh dấu những đoạn bằng nhau. Ba trung tuyến AM, BN, CP gặp nhau tại trọng tâm G.
1.2 Trọng tâm nằm ở đâu?
Với một tam giác không suy biến, tức ba đỉnh không thẳng hàng, trọng tâm luôn nằm bên trong tam giác. Điều này đúng với tam giác nhọn, vuông và tù. Tam giác có thể được xoay trên trang giấy; vị trí tương đối của trọng tâm và các trung tuyến vẫn như cũ.
Trong một tam giác bất kỳ, trọng tâm không nhất thiết cách đều ba đỉnh hoặc ba cạnh. Đây không phải cách nhận biết trọng tâm.
2. Tính chất trọng tâm: hiểu đúng tỉ lệ 2 : 1
Cho G là trọng tâm, M là trung điểm BC. Trên trung tuyến AM, các điểm theo thứ tự A – G – M. Khi đó:
AG = 2/3 AM; GM = 1/3 AM; AG = 2GM.
Hãy tưởng tượng chia AM thành ba phần bằng nhau: đoạn AG chiếm hai phần, đoạn GM chiếm một phần. Vì thế AG : GM = 2 : 1, tính từ đỉnh A. Không nhầm tỉ lệ hai đoạn nhỏ với tỉ lệ một đoạn và cả trung tuyến: AG : AM = 2 : 3.
|
Đã biết
|
Cần tìm
|
Cách tính
|
|
AM
|
AG và GM
|
AG = AM × 2/3; GM = AM/3
|
|
AG
|
AM và GM
|
AM = AG × 3/2; GM = AG/2
|
|
GM
|
AG và AM
|
AG = 2GM; AM = 3GM
|
Các quan hệ tương tự đúng trên hai trung tuyến còn lại: BG : GN = 2 : 1 và CG : GP = 2 : 1. Phải lấy hai đoạn trên cùng một trung tuyến; không suy rằng AG : GN = 2 : 1.
3. Cách xác định trọng tâm tam giác
3.1 Cách 1: Tìm giao điểm hai trung tuyến
- Trên cạnh BC, xác định trung điểm M sao cho MB = MC, rồi nối A với M.
- Trên cạnh CA, xác định trung điểm N sao cho NA = NC, rồi nối B với N.
- Gọi giao điểm AM và BN là G. Vì đây là hai trung tuyến của cùng tam giác ABC nên G là trọng tâm.
Chỉ cần hai trung tuyến là đủ. Trung tuyến thứ ba cũng đi qua giao điểm ấy; có thể vẽ thêm để kiểm tra. Khi làm bài chứng minh, phải nêu được các điểm trên cạnh là trung điểm, không kết luận chỉ vì đường vẽ đi gần giữa hình.
Ký hiệu trong hình này khác hình trên: E, F, G là trung điểm AB, AC, BC; trọng tâm được gọi là I. Ba trung tuyến AG, BF, CE gặp nhau tại I. Tên điểm có thể thay đổi, nhưng cách xác định trọng tâm không đổi.
3.2 Cách 2: Dùng một trung tuyến và tỉ lệ
- Xác định M là trung điểm BC và vẽ trung tuyến AM.
- Trên đoạn AM, lấy G sao cho AG = 2/3 AM, tính từ A về phía M.
- Khi đó G là trọng tâm tam giác ABC. Tương đương, có thể lấy GM = 1/3 AM.
Ví dụ AM = 9 cm thì lấy AG = 6 cm, GM = 3 cm. Nếu lấy G cách A 3 cm thì đã đảo hai phần. Với hình vẽ chỉ để minh họa, không tự dùng thước đo trên trang làm dữ kiện chứng minh.
4. Trọng tâm trong tam giác cân, đều và vuông
| Loại tam giác |
Điều cần nhớ |
Điều dễ nhầm |
| Tam giác cân tại A |
Nếu M là trung điểm đáy BC thì AM vừa là trung tuyến, vừa là đường cao và phân giác góc A. G nằm trên AM, với AG = 2/3 AM. |
G không phải M và nhìn chung không cách đều ba đỉnh. |
| Tam giác đều |
Các trung tuyến cũng là đường cao, phân giác và trung trực. Trọng tâm trùng trực tâm, tâm đường tròn nội tiếp và tâm đường tròn ngoại tiếp. |
Điểm chung này vẫn không phải tâm đối xứng qua phép quay 180°. |
| Tam giác vuông tại A |
M là trung điểm cạnh huyền BC thì AM = BC/2. Vì AG = 2/3 AM nên AG = BC/3. |
M là tâm đường tròn ngoại tiếp, không phải trọng tâm G. Tam giác vuông không bắt buộc có góc 45°. |
Ví dụ tam giác cân chỉ có hai cạnh bằng nhau; tam giác đều có cả ba cạnh bằng nhau. Không áp dụng tính chất “cách đều ba đỉnh” của tâm ngoại tiếp cho mọi trọng tâm.
5. Phân biệt trọng tâm với các điểm đặc biệt khác
| Điểm |
Được xác định bởi |
Cách nhớ |
| Trọng tâm |
Ba trung tuyến |
Từ đỉnh đến trung điểm cạnh đối diện; nhớ tỉ lệ 2 : 1. |
| Trực tâm |
Ba đường cao |
Đường cao qua đỉnh và vuông góc đường thẳng chứa cạnh đối diện. |
| Tâm đường tròn ngoại tiếp |
Ba đường trung trực của các cạnh |
Cách đều ba đỉnh. Trung trực vuông góc cạnh tại trung điểm, không bắt buộc đi qua đỉnh đối diện. |
| Tâm đường tròn nội tiếp |
Ba phân giác trong |
Cách đều ba cạnh; phân giác chia đôi một góc. |
Trọng tâm không phải tâm đối xứng của tam giác. Tâm đối xứng phải làm hình trùng khít với chính nó khi quay 180°. Một tam giác không suy biến không có tính chất này, kể cả tam giác đều. Cũng không nói các tâm luôn khác nhau: trong tam giác đều, bốn tâm nêu trong bảng trùng nhau.
Ôn lại các đường và điểm dễ nhầm:
6. Ví dụ có lời giải từng bước
6.1 Biết cả trung tuyến, tìm hai đoạn nhỏ
Đề: Tam giác ABC có trung tuyến AM = 18 cm và trọng tâm G. Tính AG, GM.
- Xác định A là đỉnh, M là trung điểm cạnh đối diện. G nằm giữa A và M.
- Đoạn từ đỉnh đến trọng tâm chiếm hai phần trong ba phần: AG = 18 × 2/3 = 12 cm.
- Đoạn còn lại chiếm một phần: GM = 18/3 = 6 cm.
- Kiểm tra: AG + GM = 12 + 6 = 18 cm, đúng bằng AM; AG = 2GM.
6.2 Biết đoạn từ trọng tâm đến trung điểm
Đề: G là trọng tâm, AM là trung tuyến và GM = 4 cm. Tìm AG, AM.
- GM là phần ngắn, bằng một phần ba cả trung tuyến.
- AG = 2GM = 2 × 4 = 8 cm.
- AM = AG + GM = 8 + 4 = 12 cm, hoặc AM = 3GM = 12 cm.
6.3 Tính khoảng cách từ đỉnh góc vuông đến trọng tâm
Đề: Tam giác ABC vuông tại A, AB = 6 cm, AC = 8 cm, G là trọng tâm. Tính AG.
- Tìm cạnh huyền bằng định lý Pythagore: BC² = AB² + AC² = 6² + 8² = 36 + 64 = 100, nên BC = 10 cm. Ký hiệu 6² nghĩa là 6 × 6.
- Gọi M là trung điểm BC. Trung tuyến từ đỉnh góc vuông bằng nửa cạnh huyền, nên AM = 10/2 = 5 cm.
- Dùng tính chất trọng tâm: AG = 2/3 AM = 2/3 × 5 = 10/3 cm, xấp xỉ 3,33 cm.
Giữ 10/3 cm khi cần kết quả chính xác. Dấu ≈ chỉ gần đúng; không viết 10/3 = 3,33. Không lấy AG = BC/2 vì công thức ấy đang tính AM.
7. Bài tập tự luyện có đáp án
- G là trọng tâm, AM là trung tuyến và AM = 15 cm. Tính AG, GM.
- Trên trung tuyến AM, biết AG = 10 cm với G là trọng tâm. Tìm GM, AM.
- M là trung điểm BC, N là trung điểm CA. AM cắt BN tại G. Cần vẽ trung tuyến thứ ba mới kết luận G là trọng tâm không?
- Tam giác ABC vuông tại A, BC = 12 cm và G là trọng tâm. Tính AG.
Đáp án và cách kiểm tra:
- AG = 15 × 2/3 = 10 cm; GM = 15/3 = 5 cm. Tổng hai đoạn bằng 15 cm.
- GM = AG/2 = 5 cm; AM = AG + GM = 15 cm.
- Không cần. AM và BN đã là hai trung tuyến của tam giác ABC nên giao điểm G là trọng tâm; trung tuyến còn lại cũng đi qua G.
- Gọi M là trung điểm BC: AM = BC/2 = 6 cm, nên AG = 2/3 × 6 = 4 cm.
8. Trọng tâm tam giác liên quan gì đến trọng tâm trong vật lý?
Trong vật lý, trọng tâm là điểm đặt của trọng lực tổng hợp tác dụng lên vật. Với một tấm bìa hình tam giác có độ dày và khối lượng riêng đồng đều, ở nơi trọng trường gần như đều, trọng tâm vật lý trùng trọng tâm hình học. Có thể dùng hai trung tuyến để tìm vị trí đỡ tấm bìa cân bằng, nếu không có lực khác gây tác động đáng kể.
Nếu tấm bìa có chỗ dày hơn hoặc được gắn thêm một vật nặng, phân bố khối lượng thay đổi nên không còn bảo đảm trọng tâm vật lý nằm ở giao ba trung tuyến của đường viền tam giác. Trong bài hình học, chỉ cần dựa vào hình và các trung tuyến; không cần cân hay đo khối lượng.
Câu hỏi thường gặp
Trọng tâm là giao điểm của ba đường nào?
Trong tam giác, đó là ba đường trung tuyến. Chỉ cần xác định giao điểm hai trung tuyến là tìm được trọng tâm.
Trọng tâm có phải trung điểm trung tuyến không?
Không. Trọng tâm chia trung tuyến theo tỉ lệ 2 : 1 tính từ đỉnh, không chia thành hai nửa bằng nhau.
Trọng tâm có nằm ngoài tam giác tù không?
Không. Trọng tâm luôn nằm trong tam giác không suy biến, kể cả tam giác tù. Điểm có thể nằm ngoài trong trường hợp này là trực tâm hoặc tâm đường tròn ngoại tiếp, không phải trọng tâm.
Trọng tâm tam giác đều có cách đều ba đỉnh không?
Có, vì trong tam giác đều trọng tâm trùng tâm ngoại tiếp. Nhưng không suy rộng tính chất này cho tam giác bất kỳ.
Trọng tâm trong tiếng Anh là gì?
Trọng tâm hình học của tam giác là centroid. Trong vật lý, trọng tâm là center of gravity hoặc centre of gravity; khối tâm là center of mass. Các điểm này trùng nhau với tấm tam giác đồng đều trong trọng trường đều theo điều kiện ở mục 8.
Điều cần nhớ: trung điểm là một điểm trên cạnh; trung tuyến nối đỉnh với trung điểm cạnh đối diện; trọng tâm là nơi các trung tuyến gặp nhau. Trên mỗi trung tuyến, phần từ đỉnh đến trọng tâm chiếm 2/3 cả đoạn và dài gấp đôi phần còn lại.
Bạn có làm được hướng dẫn này không?
Có
Không