Trả lời nhanh: Khi Al phản ứng với HNO3 loãng, Al nhường electron tạo Al³⁺, còn nitơ trong ion NO3⁻ có thể nhận electron. Nếu sản phẩm khử duy nhất là NO, phương trình là Al + 4HNO3 → Al(NO3)3 + NO↑ + 2H2O. Chỉ biết axit “loãng” chưa đủ để chắc chắn sản phẩm là NO; bài tập cần cho sản phẩm hoặc dữ kiện để xác định. Những sản phẩm khử khác có thể gặp là N2O, N2 hoặc ion NH4⁺ trong muối NH4NO3.
1. Phản ứng Al + HNO3 loãng là gì?
Nhôm tác dụng với axit nitric loãng là phản ứng oxi hóa – khử: Al nhường electron và là chất khử; N có số oxi hóa +5 trong NO3⁻ nhận electron, nên HNO3 đóng vai trò chất oxi hóa. Để giải bài, hãy xác định sản phẩm khử trước, rồi mới cân bằng và tính theo tỉ lệ mol. Không áp dụng máy móc quy tắc kim loại cộng axit tạo H2 cho phản ứng này.
1.1 Kiến thức cần nắm trước khi học
Trước khi cân bằng, bạn nên nhớ vài ý nền tảng:
- Số oxi hoá là con số quy ước để theo dõi sự nhường, nhận electron, không nhất thiết là điện tích thực của nguyên tử. Al đơn chất có số oxi hóa 0; Al trong Al(NO3)3 có số oxi hóa +3.
- Chất khử nhường electron, số oxi hoá tăng. Chất oxi hoá nhận electron, số oxi hoá giảm.
- Trong HNO3 và ion NO3-, nitơ có số oxi hoá +5.
- HNO3 là axit mạnh, phân li hoàn toàn trong dung dịch loãng thành H+ và NO3-. Nó vừa có tính axit, vừa có tính oxi hoá mạnh.
Trong không khí, bề mặt nhôm được bảo vệ bởi lớp oxit mỏng, hạn chế kim loại bên trong tiếp tục bị oxi hóa. Phương trình tạo oxit thường dùng trong bài học là:
4Al + 3O2 → 2Al2O3
Nhôm còn phản ứng với clo khi được khơi mào thích hợp, chẳng hạn đun nóng: 2Al + 3Cl2 → 2AlCl3. Đây là một ví dụ khác về Al nhường electron, không phải dấu hiệu để xác định sản phẩm của phản ứng với HNO3.
Với các axit không có tính oxi hoá mạnh như HCl hay H2SO4 loãng, nhôm đẩy hiđro ra thành khí H2:
2Al + 6HCl → 2AlCl3 + 3H2
2Al + 3H2SO4 (loãng) → Al2(SO4)3 + 3H2
Trong các phản ứng phổ thông với HNO3 hoặc H2SO4 đặc, nóng, thành phần nhận electron thường là N(+5) hoặc S(+6), thay vì tạo H2 như với HCl. Chẳng hạn:
2Al + 6H2SO4 (đặc, nóng) → Al2(SO4)3 + 3SO2 + 6H2O
Trong dung dịch muối phù hợp, sau khi vượt qua ảnh hưởng của màng oxit, Al có thể đẩy một số kim loại hoạt động yếu hơn ra khỏi muối. Hai phương trình lý tưởng hóa thường gặp là:
Al + 3AgNO3 → Al(NO3)3 + 3Ag
2Al + 3FeSO4 → Al2(SO4)3 + 3Fe
1.2 Phương trình chính tạo NO
Với bài cho NO là sản phẩm khử duy nhất, dùng phương trình:
Al + 4HNO3 → Al(NO3)3 + NO↑ + 2H2O
Đây là phương trình dùng khi đề xác định phản ứng với HNO3 loãng tạo NO. Al tăng số oxi hóa từ 0 lên +3, nhường 3 electron; N trong phần nitrat bị khử giảm từ +5 xuống +2, nhận 3 electron. Phần N còn lại đi vào muối Al(NO3)3 vẫn giữ số oxi hóa +5. Tốc độ phản ứng thực tế còn phụ thuộc nồng độ, nhiệt độ và trạng thái bề mặt nhôm.
Để phân biệt với phản ứng HNO3, có thể nhớ Al còn tan trong kiềm: kiềm hòa tan màng oxit, đồng thời giữ sản phẩm nhôm trong dung dịch dưới dạng aluminat. Phương trình quy ước dùng NaAlO2 là:
2Al + 2H2O + 2NaOH → 2NaAlO2 + 3H2↑
Trong dung dịch nước cũng có thể viết 2Al + 2NaOH + 6H2O → 2Na[Al(OH)4] + 3H2. Hai cách viết dùng dạng biểu diễn aluminat khác nhau. Ngoài ra, Al còn khử được một số oxit kim loại ở nhiệt độ cao, ví dụ phản ứng nhiệt nhôm:
Fe2O3 + 2Al → 2Fe + Al2O3
Phản ứng toả rất nhiều nhiệt, làm sắt nóng chảy nên được dùng để hàn đường ray. Các phản ứng tương tự gồm 3CuO + 2Al → Al2O3 + 3Cu và 8Al + 3Fe3O4 → 4Al2O3 + 9Fe. Chúng không liên quan trực tiếp tới HNO3 nhưng cho thấy rõ tính khử của nhôm.
Trong mô hình bài tập phổ thông ở điều kiện thường, Al không đẩy được K ra khỏi dung dịch KNO3 hoặc K2SO4. Với dung dịch KOH, Al có thể tan và giải phóng H2 theo phản ứng tương tự với NaOH.
Muốn so sánh với một axit không có tính oxi hoá của anion, bạn có thể xem thêm bài về nhôm tác dụng với HCl.
Phần đọc thêm dưới đây sẽ giúp bạn đối chiếu nhôm với các axit khác.
Xem thêm cách Al tác dụng với các axit khác:
2. Cách cân bằng phương trình Al + HNO3 loãng tạo NO
Với phản ứng đã xác định sản phẩm, có thể cân bằng theo bốn bước dưới đây. Phương pháp electron giúp tìm hệ số, nhưng không tự cho biết phản ứng thực tế có xảy ra hay sản phẩm khử là gì.
2.1 Bước 1–2: Xác định số oxi hoá và viết quá trình
Bước 1: ghi số oxi hoá của các nguyên tố có thay đổi.
Al(0) → Al(+3); N(+5) trong HNO3 → N(+2) trong NO. N trong Al(NO3)3 vẫn là +5.
Al tăng số oxi hóa nên bị oxi hóa và là chất khử. Chỉ phần N chuyển thành NO mới bị khử; không phải mọi nguyên tử N trong HNO3 đều nhận electron.
Bước 2: viết hai quá trình.
- Quá trình oxi hóa: Al → Al³⁺ + 3e⁻.
- Quá trình khử viết theo số oxi hóa: N(+5) + 3e⁻ → N(+2). Đây là sơ đồ theo dõi electron, không phải các ion N⁵⁺, N²⁺ tồn tại tự do trong dung dịch.
2.2 Bước 3–4: Tìm hệ số và kiểm tra
Bước 3: cân bằng số electron cho và nhận. Cả hai quá trình đều trao đổi 3e nên tỉ lệ là 1 : 1, nghĩa là 1 Al ứng với 1 NO.
Bước 4: đặt hệ số vào phương trình rồi cân bằng các nguyên tố còn lại.
- Trong 4 HNO3 của phương trình, 1 N chuyển thành NO và nhận electron; 3 N còn lại nằm trong 3 ion NO3⁻ của Al(NO3)3, không đổi số oxi hóa. HNO3 đồng thời cung cấp H⁺ để tạo môi trường axit. Cách gọi “phần HNO3 làm môi trường” trong bài tập là cách chia để đếm, không có nghĩa chỉ đúng 3 phân tử riêng biệt mới cung cấp H⁺.
- Tổng HNO3 = 1 + 3 = 4.
- Vế trái có 4 H nên vế phải có 2 H2O.
Kiểm tra oxi: vế trái có 4 × 3 = 12 nguyên tử O; vế phải có 9 (trong muối) + 1 (trong NO) + 2 (trong nước) = 12. Hai vế bằng nhau, phương trình đã cân bằng:
Al + 4HNO3 → Al(NO3)3 + NO + 2H2O
2.3 Mẹo nhớ hệ số
- Khi toàn bộ Al phản ứng chuyển thành Al(NO3)3, cứ 1 mol Al tạo 1 mol muối này và cần 3 mol NO3⁻ để đi cùng Al³⁺. Nếu có thêm NH4NO3 thì còn có NO3⁻ của muối amoni; không gộp hai phần làm một.
- Riêng với phương trình Al tạo NO, mỗi Al nhường 3e nên sinh 1 NO, vậy HNO3 = 3 + 1 = 4. Đừng áp dụng nguyên mẫu "cộng 1" này cho các sản phẩm khử khác.
- Cách kiểm tra chắc chắn hơn là bảo toàn nitơ: số N trong HNO3 = số N trong muối nitrat + số N trong sản phẩm khử. Với Al tạo NO: 3 + 1 = 4.
- Ghi nhớ nhanh dãy hệ số "1 – 4 – 1 – 1 – 2" cho Al, HNO3, Al(NO3)3, NO, H2O.
3. Hiện tượng khi nhôm tác dụng với HNO3 loãng
3.1 Cách tiến hành thí nghiệm
Trong thí nghiệm được thiết kế để quan sát sản phẩm NO, người có chuyên môn cho nhôm tiếp xúc với dung dịch HNO3 theo quy trình của phòng thí nghiệm. Phải dùng tủ hút và phương tiện bảo hộ phù hợp; không tự làm tại nhà, không ngửi khí. Phản ứng có thể tỏa nhiệt; tốc độ và thời gian bắt đầu còn phụ thuộc màng oxit, nồng độ và nhiệt độ, nên không mặc định luôn diễn ra ngay hoặc chỉ tỏa nhiệt nhẹ.
Nếu phản ứng đang tạo NO, các hiện tượng thường được mô tả là:
- Lá nhôm tan dần.
- Có bọt khí không màu thoát ra trong dung dịch.
- Khi khí lên miệng ống nghiệm, nó hoá nâu đỏ ngoài không khí.
3.2 Vì sao khí NO hoá nâu ngoài không khí
Khí sinh ra ban đầu là NO, không màu. Gặp oxi trong không khí, NO bị oxi hoá thành NO2 màu nâu đỏ:
2NO (không màu) + O2 → 2NO2 (nâu đỏ)
Trong trường hợp đang xét, màu nâu xuất hiện do NO gặp oxygen tạo NO2. Tuy nhiên, chỉ nhìn màu khí ở miệng ống nghiệm chưa đủ chứng minh khí ban đầu chỉ có NO; phản ứng thực tế có thể tạo hỗn hợp sản phẩm. NO2 độc, nên thông gió phòng thông thường không thay thế tủ hút dùng cho thí nghiệm này.
4. Các sản phẩm khử khác của HNO3 loãng
Sản phẩm khử phụ thuộc cả nồng độ, nhiệt độ, kim loại và điều kiện phản ứng, không chỉ một chữ “loãng”. Với Al, bài tập có thể xét NO, N2O, N2 hoặc NH4⁺ trong NH4NO3. Không dùng quy tắc “càng loãng chắc chắn tạo sản phẩm cụ thể” để đoán đáp án; hãy dựa vào giả thiết và dữ kiện. Bảng dưới nêu các phương trình tương ứng khi từng sản phẩm khử được chỉ định.
4.1 Bảng tóm tắt phương trình theo sản phẩm khử
| Sản phẩm chứa N bị khử |
Phương trình |
Tỉ lệ mol Al : HNO3 |
| NO |
Al + 4HNO3 → Al(NO3)3 + NO + 2H2O |
1 : 4 |
| N2O |
8Al + 30HNO3 → 8Al(NO3)3 + 3N2O + 15H2O |
8 : 30 |
| N2 |
10Al + 36HNO3 → 10Al(NO3)3 + 3N2 + 18H2O |
10 : 36 |
| NH4⁺ (trong NH4NO3) |
8Al + 30HNO3 → 8Al(NO3)3 + 3NH4NO3 + 9H2O |
8 : 30 (4 : 15) |
4.2 Al + HNO3 loãng tạo N2O
Phương trình: 8Al + 30HNO3 → 8Al(NO3)3 + 3N2O + 15H2O.
Mỗi Al nhường 3 electron. Trong N2O, số oxi hóa trung bình của N là +1; từ 2 N(+5) thành một N2O cần tổng cộng 8 electron. Bội chung nhỏ nhất của 3 và 8 là 24, nên 8 Al ứng với 3 N2O. Có 24 N đi vào 8Al(NO3)3 và 6 N đi vào 3N2O, nên cần 30 HNO3; cân bằng H được 15 H2O. Giá trị +1 là trung bình, không khẳng định hai vị trí N trong phân tử hoàn toàn tương đương.
Kiểm tra bảo toàn nitơ: 30 = 24 + 6. Đúng.
4.3 Trường hợp HNO3 rất loãng tạo NH4NO3
Phương trình: 8Al + 30HNO3 → 8Al(NO3)3 + 3NH4NO3 + 9H2O.
Trong mỗi NH4NO3 có hai N khác nhau: N trong NH4⁺ là −3, còn N trong NO3⁻ vẫn là +5. Chỉ N tạo NH4⁺ nhận 8 electron. Vì vậy, 8 Al nhường 24 electron ứng với 3 NH4NO3. Có 24 N trong Al(NO3)3, 3 N trong NH4⁺ và 3 N trong NO3⁻ đi cùng NH4⁺: tổng cộng 30 N, nên cần 30 HNO3. Tỉ lệ mol Al : HNO3 = 8 : 30 = 4 : 15.
Cách xét NH4⁺ trong bài tập và thí nghiệm:
- Nếu đề cho Al tan hoàn toàn do phản ứng oxi hóa – khử với HNO3, không có sản phẩm khí và trong phạm vi sản phẩm đang xét, có thể xét NH4⁺ là sản phẩm khử. Chỉ quan sát không thấy bọt khí ngoài thực tế chưa đủ để kết luận chắc chắn có NH4NO3.
- Để kiểm tra NH4⁺ trong dung dịch theo quy trình phòng thí nghiệm, thêm kiềm và đun nóng nhẹ: NH4⁺ + OH⁻ → NH3↑ + H2O. Có thể nhận biết NH3 bằng giấy quỳ đỏ ẩm chuyển xanh trong phép thử phù hợp; không ngửi trực tiếp. Axit dư phải được trung hòa trước, và khí thoát ra cần được xử lý trong tủ hút.
4.4 Tạo N2 và hỗn hợp khí
Phương trình tạo N2: 10Al + 36HNO3 → 10Al(NO3)3 + 3N2 + 18H2O. Mỗi N2 nhận 10e, nên 10 Al (nhường 30e) ứng với 3 N2.
Nếu hỗn hợp chỉ gồm NO và N2O, ta cộng số electron mà mỗi loại sản phẩm đã nhận. Công thức dưới mở rộng cho NO, N2O, N2 và NH4NO3, với Al là chất nhường electron duy nhất, tạo Al³⁺; không có sản phẩm khử khác:
3n(Al phản ứng) = 3n(NO) + 8n(N2O) + 10n(N2) + 8n(NH4NO3). Hạng của sản phẩm không có được tính bằng 0.
Dù có NH4NO3 hay không, phần NO3⁻ thuộc Al(NO3)3 luôn có số mol bằng 3n(Al phản ứng). Nếu hỏi tổng NO3⁻ trong các muối thì cộng thêm n(NH4NO3); nếu hỏi cả dung dịch còn axit dư, phải tính thêm NO3⁻ từ HNO3 dư.
5. So sánh Al với HNO3 loãng, đặc nóng và đặc nguội
Cùng là HNO3 nhưng nồng độ và nhiệt độ khác nhau cho kết quả khác nhau:
- HNO3 loãng: có thể xét NO, N2O, N2 hoặc NH4⁺; cần dựa vào điều kiện và giả thiết của đề.
- HNO3 đặc, nóng: bài tập phổ thông thường xét sản phẩm khử NO2.
- HNO3 đặc, nguội: Al bị thụ động, phản ứng hòa tan bị kìm hãm mạnh theo mô hình phổ thông.
5.1 Al + HNO3 đặc, nóng tạo NO2
Al + 6HNO3 (đặc, nóng) → Al(NO3)3 + 3NO2 + 3H2O
Ở đây N+5 chỉ bị khử xuống N+4, nhận 1e, nên cần 3 NO2 cho mỗi Al. Trong 6 HNO3, có 3 phân tử làm môi trường và 3 phân tử làm chất oxi hoá.
5.2 Al thụ động trong HNO3 đặc nguội
Theo mô hình phổ thông, HNO3 đặc, nguội làm bề mặt nhôm hình thành hoặc củng cố lớp màng oxit bảo vệ, khiến kim loại bên trong khó tiếp tục bị hòa tan. Hiện tượng này gọi là thụ động hoá. Fe và Cr cũng có hiện tượng tương tự. Tuy nhiên, khả năng chứa và vận chuyển axit còn phụ thuộc vật liệu, nồng độ, nhiệt độ và tạp chất; kiến thức thụ động hóa không phải hướng dẫn dùng một bình nhôm hoặc sắt bất kỳ để đựng HNO3.
Trong bài tập, hãy ghi nhớ trường hợp Al thụ động với HNO3 đặc, nguội; không mở rộng thành “Al chỉ có thể thụ động trong duy nhất môi trường này”. Với các phản ứng Al–HNO3 đang xét, sản phẩm khử là sản phẩm chứa nitơ, không viết H2 như khi Al phản ứng với HCl.
Để hiểu thêm tính oxi hóa của HNO3, có thể xem các phương trình phổ thông dưới đây với axit đặc, đun nóng. Đây là phần mở rộng, không cần thuộc hết để giải phản ứng Al tạo NO:
S + 6HNO3 → H2SO4 + 6NO2 + 2H2O
C + 4HNO3 → CO2 + 4NO2 + 2H2O
P + 5HNO3 → H3PO4 + 5NO2 + H2O
Một ví dụ với hợp chất là FeO + 4HNO3 → Fe(NO3)3 + NO2 + 2H2O: Fe tăng số oxi hóa từ +2 lên +3. HNO3 đặc còn có thể phản ứng mạnh với vật liệu hữu cơ, gây nguy cơ cháy. Các ví dụ này chỉ nhằm đọc phương trình, không phải hướng dẫn tự thử với vải, giấy hay mùn cưa.
HNO3 còn có tính axit: dung dịch phù hợp làm quỳ tím hóa đỏ, phản ứng với bazơ, oxit bazơ và một số muối. Ví dụ, phản ứng với cacbonat tạo khí CO2 giúp phản ứng diễn ra:
MgO + 2HNO3 → Mg(NO3)2 + H2O
BaCO3 + 2HNO3 → Ba(NO3)2 + CO2 + H2O
6. Ví dụ có lời giải
6.1 Ví dụ 1: Cân bằng tạo N2O
Đề: Trong phản ứng Al + HNO3 → Al(NO3)3 + N2O + H2O, tính tỉ lệ số nguyên tử Al bị oxi hoá : số phân tử HNO3 bị khử.
Giải:
- Phương trình cân bằng: 8Al + 30HNO3 → 8Al(NO3)3 + 3N2O + 15H2O.
- Có 8 Al bị oxi hoá.
- Mỗi N2O chứa 2 N nên 3 N2O ứng với 6 HNO3 bị khử.
- Tỉ lệ = 8 : 6 = 4 : 3.
6.2 Ví dụ 2: Tính thể tích khí NO
Đề: Cho 5,4 g Al phản ứng hoàn toàn với HNO3 dư, sản phẩm khử duy nhất là NO. Tính thể tích NO ở 0°C, 1 atm, lấy thể tích mol khí là 22,4 L/mol.
Giải:
- n(Al) = 5,4 : 27 = 0,2 mol.
- Từ Al + 4HNO3 → Al(NO3)3 + NO + 2H2O, số mol NO bằng số mol Al, tức 0,2 mol.
- V(NO) = 0,2 × 22,4 = 4,48 lít.
6.3 Ví dụ 3: Bảo toàn electron với hỗn hợp khí
Đề: Hòa tan hoàn toàn 5,4 g Al trong HNO3 dư. Sản phẩm khử chỉ gồm 0,05 mol NO và x mol N2O, không có NH4NO3 hoặc sản phẩm khử khác. Tính x, số mol Al(NO3)3 và số mol NO3⁻ thuộc muối Al(NO3)3.
Giải:
- n(Al) = 0,2 mol, tổng electron nhường = 3 × 0,2 = 0,6 mol.
- Bảo toàn electron: 0,6 = 3 × 0,05 + 8x.
- 8x = 0,45, suy ra x = 0,05625 mol.
- Bảo toàn nhôm: n(Al(NO3)3) = n(Al) = 0,2 mol.
- Mỗi đơn vị công thức Al(NO3)3 tương ứng 3 ion NO3⁻. Vì vậy, n(NO3⁻ thuộc Al(NO3)3) = 3 × 0,2 = 0,6 mol. Không tính phần NO3⁻ từ HNO3 dư vào đại lượng đề đang hỏi.
Lưu ý phân biệt: 0,2 mol là số mol muối, còn 0,6 mol là số mol ion NO3- trong muối. Hai đại lượng này khác nhau, đề hỏi gì phải trả lời đúng đại lượng đó.
Số mol HNO3 đã phản ứng là tổng số mol N đi vào muối và sản phẩm khử: n(HNO3 phản ứng) = 0,6 + 0,05 + 2 × 0,05625 = 0,7625 mol. Đây không phải số mol HNO3 ban đầu nếu axit còn dư.
7. Lỗi thường gặp và cách nhận biết sản phẩm khử
7.1 Những lỗi hay mắc khi cân bằng
- Nhầm hệ số khi rút gọn phương trình N2O. Phương trình đúng là 8 : 30 : 8 : 3 : 15, không thể rút gọn vì 3 không chia hết cho 2.
- Bỏ sót khả năng tạo NH4⁺ khi dữ kiện cho thấy có sản phẩm khử không phải khí. Cần xét giả thiết đầy đủ, không kết luận chỉ từ việc chưa nhìn thấy bọt khí.
- Chỉ đếm phần N bị khử mà quên NO3⁻ đi vào muối. Với NH4NO3, phải đếm cả N trong NH4⁺ lẫn N trong NO3⁻.
- Áp dụng phương trình kim loại + axit → muối + H2 cho mọi axit. Với Al và HNO3 trong các bài đang học, phải xét sản phẩm khử của N(+5).
- Nhầm NO và NO2: NO không màu, khi gặp oxygen có thể tạo NO2 màu nâu đỏ.
7.2 Dấu hiệu nhận biết NH4NO3 và NO
- Nếu có NH4NO3, phần NH4⁺ ứng với 8 mol electron nhận trên 1 mol NH4NO3. Phép thử với kiềm giải phóng NH3 có thể kiểm tra NH4⁺ theo điều kiện phòng thí nghiệm; không dùng cách ngửi trực tiếp. NH4NO3 cũng có thể đồng thời xuất hiện cùng sản phẩm khí.
- Có NO: khí không màu, gặp không khí chuyển nâu đỏ.
- Luôn tách hai đại lượng: NO3⁻ thuộc Al(NO3)3 bằng 3n(Al phản ứng); tổng NO3⁻ thuộc các muối bằng 3n(Al phản ứng) + n(NH4NO3). Khi tính tổng nitơ trong NH4NO3 phải tính 2 N trên mỗi đơn vị công thức, còn khi tính electron chỉ tính N bị khử trong NH4⁺.
8. Bài tập tự luyện có đáp án
8.1 Bài 1–2: Cơ bản
Bài 1: Trong phương trình Al + HNO3 loãng → Al(NO3)3 + NO + H2O, hệ số của HNO3 là bao nhiêu?
Đáp án: 4.
Bài 2: Cho 2,7 g Al phản ứng hoàn toàn với HNO3 dư, sản phẩm khử duy nhất là NO. Tính thể tích NO ở 0°C, 1 atm, dùng 22,4 L/mol.
Giải: n(Al) = 2,7 : 27 = 0,1 mol; n(NO) = 0,1 mol; V = 0,1 × 22,4 = 2,24 lít.
8.2 Bài 3–4: Nâng cao
Bài 3: Tính tổng hệ số của các chất trong phương trình Al + HNO3 → Al(NO3)3 + N2O + H2O.
Giải: phương trình 8Al + 30HNO3 → 8Al(NO3)3 + 3N2O + 15H2O, tổng = 8 + 30 + 8 + 3 + 15 = 64.
Bài 4: Cho Al phản ứng hoàn toàn với HNO3 rất loãng, sản phẩm khử duy nhất là NH4⁺ trong NH4NO3. Viết phương trình và cho biết tỉ lệ mol Al : HNO3.
Giải: N từ +5 xuống −3 nhận 8 electron, còn Al nhường 3 electron. Cân bằng được 8Al + 30HNO3 → 8Al(NO3)3 + 3NH4NO3 + 9H2O. Tỉ lệ mol Al : HNO3 = 8 : 30 = 4 : 15. Không có khí trong phương trình này vì sản phẩm khử là NH4⁺ trong dung dịch.
Câu hỏi thường gặp
Sản phẩm của phản ứng Al với HNO3 loãng
Al tạo muối Al(NO3)3; sản phẩm khử chứa nitơ phụ thuộc điều kiện. Nếu đề cho sản phẩm khử duy nhất là NO thì dùng Al + 4HNO3 → Al(NO3)3 + NO + 2H2O. Những trường hợp khác có thể xét N2O, N2 hoặc NH4⁺ trong NH4NO3.
Hiện tượng thụ động hóa trong HNO3 đặc, nguội
Lớp màng bảo vệ trên bề mặt khiến phản ứng hòa tan Al bị kìm hãm mạnh. Trong bài phổ thông thường ghi Al không phản ứng với HNO3 đặc, nguội do thụ động. Không suy ra Al cũng không phản ứng với mọi dung dịch HNO3 khác.
Khí H2 trong phản ứng với HNO3
Với các phản ứng Al–HNO3 đang xét, không viết H2; sản phẩm khử là sản phẩm chứa N. Tuy nhiên, không khái quát điều này cho mọi kim loại ở mọi điều kiện: Mg và Mn có thể giải phóng H2 với HNO3 rất loãng. Phần ngoại lệ này không thay đổi các phương trình của Al trong bài.
Trường hợp tạo NH4NO3
Trong dạng bài Al phản ứng với HNO3 rất loãng tạo NH4⁺, phương trình tương ứng là 8Al + 30HNO3 → 8Al(NO3)3 + 3NH4NO3 + 9H2O. Đề phải cho sản phẩm hoặc dữ kiện đủ để xác định; không chỉ dựa vào chữ “rất loãng” hoặc quan sát không thấy khí.
Phương trình tạo N2O
8Al + 30HNO3 → 8Al(NO3)3 + 3N2O + 15H2O. Hãy giữ nguyên hệ số này, không rút gọn thêm.
Để giải bài Al với HNO3, trước hết xác định sản phẩm khử theo đề. Sau đó cân bằng số electron Al nhường và N nhận, đếm thêm NO3⁻ đi vào muối, rồi kiểm tra Al, N, H và O. Với NO, tỉ lệ mol Al : NO là 1 : 1; với NH4NO3, chỉ N trong NH4⁺ nhận electron. Khi tính khí, luôn đọc đúng nhiệt độ và áp suất mà đề quy định.
Nếu muốn củng cố nền tảng về tính khử của kim loại, bạn có thể đọc tiếp các bài dưới đây.
Xem thêm các kiến thức hóa học liên quan:
Bạn có làm được hướng dẫn này không?
Có
Không