Trả lời nhanh: C2H5OH ra CH3COOH nhờ phản ứng lên men giấm: C2H5OH + O2 → CH3COOH + H2O, xúc tác men giấm (vi khuẩn Acetobacter) ở 25–30°C. Đây là phản ứng oxi hóa không hoàn toàn ancol etylic, được dùng để sản xuất giấm ăn từ dung dịch ethanol loãng.
1. Phản ứng C2H5OH ra CH3COOH là gì?
Phản ứng C2H5OH ra CH3COOH là phản ứng oxi hóa không hoàn toàn ethanol bằng oxi, nhờ men giấm, tạo axit axetic và nước. Kiến thức này gặp ở lớp 9 (KHTN 9) và lớp 11–12, thường nằm trong bài chuỗi phản ứng hữu cơ.
1.1 Ethanol và axit axetic: ký hiệu và tính chất
- Ethanol (ancol etylic, tên cũ là rượu etylic) có công thức C2H5OH. Đây là chất lỏng không màu, tan vô hạn trong nước.
- Axit axetic CH3COOH có vị chua và là thành phần chính của giấm ăn.
Về bản chất, nhóm –CH2OH của ancol bậc I bị oxi hóa thành nhóm –COOH. Vì vậy, ancol etylic ra axit axetic là con đường quen thuộc của hóa hữu cơ.
1.2 Phương trình lên men giấm
Phương trình đã cân bằng:
C2H5OH + O2 → CH3COOH + H2O (xúc tác men giấm, 25–30°C)
Hệ số của các chất đều là 1. Một số tài liệu ghi 2H2O là sai, vì khi đếm nguyên tử O, vế trái có 1 + 2 = 3 nguyên tử, vế phải có 2 + 1 = 3 nguyên tử. Phản ứng này vừa là lên men, vừa là oxi hóa khử.
Phản ứng còn có thể đi qua chất trung gian: C2H5OH bị oxi hóa thành CH3CHO, rồi CH3CHO tiếp tục bị oxi hóa thành CH3COOH. Khi làm bài, bạn cần phân biệt rõ từng bước này.
Xem thêm cách viết phương trình hóa học:
2. Điều kiện và cách thực hiện phản ứng
Để lên men giấm thành công, bạn cần dung dịch ethanol loãng, men giấm và nhiệt độ phù hợp.
2.1 Men giấm và nhiệt độ 25–30°C
Vi khuẩn Acetobacter trong men giấm dùng oxi của không khí để oxi hóa ethanol. Nhiệt độ lý tưởng là 25–30°C. Nhiệt độ quá cao làm men yếu đi, còn quá thấp thì phản ứng diễn ra rất chậm.
Cách thực hiện: pha loãng dung dịch ethanol, cho men giấm vào, để thoáng khí ở nhiệt độ phòng rồi chờ lên men. Ethanol không nên quá đặc vì sẽ ức chế vi khuẩn.
2.2 Hiện tượng nhận biết
Phản ứng không có hiện tượng đặc biệt như đổi màu hay kết tủa. Bạn nhận biết sản phẩm bằng vị chua, mùi giấm, hoặc dùng quỳ tím hóa đỏ. Ứng dụng quen thuộc nhất là làm giấm ăn, dung dịch axit axetic nồng độ khoảng 2–5%.
3. Oxi hóa ethanol bằng chất oxi hóa mạnh trong phòng thí nghiệm
Ngoài men giấm, bạn có thể dùng KMnO4 hoặc K2Cr2O7 trong môi trường axit để oxi hóa ethanol. Đây cũng là một dạng phản ứng oxi hóa ethanol hay gặp ở bài tập nâng cao.
3.1 Số oxi hóa của carbon thay đổi thế nào
Trong C2H5OH, hai carbon có số oxi hóa lần lượt là -3 (nhóm CH3) và -1 (nhóm CH2OH), trung bình là -2. Trong CH3COOH, hai carbon là -3 và +3, trung bình là 0.
Vậy carbon tăng số oxi hóa từ -2 lên 0, nên ethanol là chất bị oxi hóa. Mẹo nhỏ: viết CH3COOH thành C2H4O2 thì tính số oxi hóa trung bình dễ hơn. Đừng nhầm số oxi hóa carbon là -4.
3.2 Cân bằng bằng phương pháp ion-electron
Với K2Cr2O7 trong môi trường axit:
3C2H5OH + 2Cr2O7^2- + 16H+ → 3CH3COOH + 4Cr3+ + 11H2O
Các bước cân bằng:
- Viết nửa phản ứng oxi hóa: C2H5OH + H2O → CH3COOH + 4H+ + 4e.
- Viết nửa phản ứng khử: Cr2O7^2- + 14H+ + 6e → 2Cr3+ + 7H2O.
- Nhân nửa phản ứng thứ nhất với 3, nửa thứ hai với 2 để cân bằng electron (12e).
- Cộng hai vế và rút gọn H+, H2O để được phương trình trên.
Lỗi hay gặp là quên nhân hệ số vào C2H5OH. Hãy đếm lại nguyên tử và điện tích hai vế sau khi cân bằng. Với K2Cr2O7, dung dịch đổi từ da cam sang xanh lục do tạo Cr3+.
4. Phân biệt với phản ứng este hóa
Nhiều bạn nhầm phản ứng giữa ethanol và axit axetic với phản ứng tạo axit axetic. Thực tế đây là hai phản ứng hoàn toàn khác nhau.
4.1 CH3COOH + C2H5OH tạo etyl axetat
CH3COOH + C2H5OH ⇌ CH3COOC2H5 + H2O (H2SO4 đặc, đun nóng)
Phản ứng này là este hóa, thuận nghịch nên phải viết mũi tên hai chiều. Sản phẩm là etyl axetat, không phải axit axetic. Điều kiện gồm H2SO4 đặc làm xúc tác và đun nóng từ khoảng 70°C.
4.2 Cách phân biệt C2H5OH và CH3COOH
- Dùng CaCO3: axit axetic sủi bọt khí CO2, ethanol thì không.
- Dùng quỳ tím: axit axetic làm quỳ hóa đỏ, ethanol không đổi màu.
Ngoài ra, nhiệt độ sôi tăng dần theo thứ tự C2H6 < CH3CHO < C2H5OH < CH3COOH, nhờ liên kết hiđro giữa các phân tử. Axit axetic tạo liên kết hiđro mạnh nhất nên sôi cao nhất.
5. Ví dụ minh họa có lời giải
5.1 Ví dụ 1: Sản phẩm lên men giấm
Lên men giấm ethanol thu được sản phẩm là: A. CH3CHO; B. CO2; C. CH3COOH; D. CH3OH.
Lời giải: phương trình C2H5OH + O2 → CH3COOH + H2O (men giấm, 25–30°C). Đáp án C.
5.2 Ví dụ 2: Phân biệt C2H5OH và CH3COOH
Hóa chất phù hợp: A. Na; B. dung dịch AgNO3; C. CaCO3; D. dung dịch NaCl.
Lời giải: chọn CaCO3, vì axit axetic phản ứng sinh khí, còn ethanol thì không: 2CH3COOH + CaCO3 → (CH3COO)2Ca + CO2 + H2O. Na không phù hợp vì phản ứng với cả hai chất. Đáp án C.
5.3 Ví dụ 3: Hiện tượng khi ethanol cháy
Ethanol cháy trong không khí cho hiện tượng: A. lửa xanh, không tỏa nhiệt; B. lửa xanh, tỏa nhiều nhiệt; C. lửa vàng, tỏa nhiều nhiệt; D. lửa đỏ, tỏa nhiều nhiệt.
Lời giải: C2H5OH + 3O2 → 2CO2 + 3H2O (nhiệt độ cao). Ngọn lửa màu xanh và tỏa nhiều nhiệt. Đáp án B.
6. Chuỗi chuyển hóa hay gặp và bài tập tự luyện
6.1 Chuỗi C2H4 → C2H5OH → CH3COOH → CH3COOC2H5
- C2H4 + H2O → C2H5OH (xúc tác axit, nhiệt độ).
- C2H5OH + O2 → CH3COOH + H2O (men giấm).
- CH3COOH + C2H5OH ⇌ CH3COOC2H5 + H2O (H2SO4 đặc, đun nóng).
Chuỗi này cho thấy ethanol vừa là sản phẩm, vừa là chất tham gia ở bước cuối. Tương tự, ethanol cũng có thể tách nước ra C2H4 hoặc bị oxi hóa nhẹ ra CH3CHO. Khi làm bài, hãy ghi đủ điều kiện từng bước.
6.2 Bài tập có đáp án
Bài 1. Viết phương trình lên men giấm và ghi điều kiện.
Đáp án: C2H5OH + O2 → CH3COOH + H2O, men giấm, 25–30°C.
Bài 2. Chọn thuốc thử phân biệt C2H5OH và CH3COOH, nêu hiện tượng.
Đáp án: dùng CaCO3, ống nào sủi bọt khí là CH3COOH; hoặc dùng quỳ tím, chất làm quỳ hóa đỏ là CH3COOH.
Bài 3. Tính khối lượng CH3COOH thu được từ 4,6 g C2H5OH (hiệu suất 100%).
Lời giải: n(C2H5OH) = 4,6 : 46 = 0,1 mol. Tỉ lệ 1 : 1 nên n(CH3COOH) = 0,1 mol. Khối lượng = 0,1 × 60 = 6 g.
Bài 4. Trong phản ứng với K2Cr2O7, chất nào bị oxi hóa?
Đáp án: carbon trong C2H5OH tăng số oxi hóa từ -2 lên 0, nên C2H5OH bị oxi hóa. Cr trong Cr2O7^2- giảm từ +6 xuống +3 nên là chất oxi hóa.
Nếu bạn cần tính toán nhiều bài hóa trên máy tính, một chiếc máy như h3c ở mức vừa đủ cũng có thể hỗ trợ việc tra cứu và học online khá ổn.
Câu hỏi thường gặp
C2H5OH ra CH3COOH là phản ứng gì?
Đây là phản ứng oxi hóa không hoàn toàn, còn gọi là lên men giấm. Ethanol phản ứng với O2 nhờ men giấm, tạo axit axetic và nước.
C2H5OH + O2 ra CH3COOH cần điều kiện gì?
Cần men giấm, nhiệt độ 25–30°C và dung dịch ethanol loãng.
C2H5OH ra CH3COOH qua chất trung gian nào?
Có thể qua CH3CHO. Ethanol bị oxi hóa thành CH3CHO, sau đó CH3CHO tiếp tục bị oxi hóa thành CH3COOH.
Làm sao phân biệt C2H5OH và CH3COOH?
Dùng CaCO3 hoặc quỳ tím. Axit axetic làm CaCO3 sủi bọt khí CO2 và làm quỳ tím hóa đỏ, còn ethanol thì không.
C2H5OH tác dụng CH3COOH tạo ra gì?
Tạo etyl axetat CH3COOC2H5 và nước. Đây là phản ứng este hóa thuận nghịch, cần H2SO4 đặc và đun nóng.
Muốn hiểu sâu hơn về chất tham gia phản ứng, bạn có thể đọc thêm về ethanol và ancol etylic ở phần gợi ý bên dưới.
Tìm hiểu thêm về các chất liên quan:
Tóm lại, ethanol chuyển thành axit axetic nhờ phản ứng lên men giấm C2H5OH + O2 → CH3COOH + H2O ở 25–30°C. Trong phòng thí nghiệm, bạn có thể dùng K2Cr2O7 hoặc KMnO4 trong môi trường axit, với carbon tăng số oxi hóa từ -2 lên 0. Đừng nhầm với phản ứng este hóa giữa CH3COOH và C2H5OH, vì phản ứng đó tạo etyl axetat.