Trả lời nhanh: Công thức tính số mol thường dùng là n = m/M, với m tính bằng g và M tính bằng g/mol. Nếu biết thể tích khí, dùng n = V/Vm và chọn thể tích mol Vm đúng nhiệt độ, áp suất đề cho. Với chất tan, dùng n = CM × Vdd, trong đó Vdd tính bằng lít. Với số hạt, dùng n = N/NA. Trước khi thay số, luôn xác định đang tính mol của chất hay loại hạt nào.
1. Số mol là gì?
Số mol, ký hiệu n, là cách gọi quen thuộc của lượng chất, có đơn vị mol. Một mol chứa khoảng 6,022 × 10²³ hạt đã xác định, chẳng hạn nguyên tử Fe hoặc phân tử H2O. Vì vậy 0,5 mol chỉ chứa một nửa số hạt đó, còn 2 mol chứa gấp đôi; không phải mọi lượng chất đều chứa đúng 6,022 × 10²³ hạt.
1.1 Mol và số Avogadro
Có thể so sánh mol với “tá”: một tá có 12 cái, còn một mol có đúng 6,02214076 × 10²³ hạt đã xác định. Trong bài tập thường làm tròn thành 6,022 × 10²³. Giá trị đếm này gọi là số Avogadro. Hằng số Avogadro ký hiệu NA = 6,02214076 × 10²³ mol⁻¹, thường lấy gần đúng 6,022 × 10²³ mol⁻¹. Nó cho biết có bao nhiêu hạt trong mỗi mol.
Phải nói rõ loại hạt: 1 mol O2 là 1 mol phân tử O2, nhưng chứa 2 mol nguyên tử O. Tương tự, 1 mol Fe là 1 mol nguyên tử Fe. Cách gọi đầy đủ giúp tránh tính nhầm hệ số 2 hoặc 3 trong công thức hóa học.
1.2 Khối lượng mol và thể tích mol
Khối lượng mol là khối lượng trên mỗi mol chất. Bài này dùng đơn vị g/mol, nên khối lượng m phải tính bằng g. Ví dụ M(H2O) = 18 g/mol theo H = 1, O = 16, nghĩa là 1 mol H2O có khối lượng 18 g. Không dùng phân tử khối 18 như một khối lượng 18 g của riêng một phân tử. Khối lượng mol còn có thể viết bằng kg/mol nếu đổi đồng bộ đơn vị.
Thể tích mol là thể tích ứng với 1 mol khí ở nhiệt độ và áp suất xác định, ký hiệu Vm = V/n, đơn vị L/mol. Trong bài tập coi khí là khí lí tưởng, thường dùng:
- Vm ≈ 22,4 L/mol ở 0°C, 1 atm, thường gọi đktc trong các bài dùng quy ước này.
- Vm ≈ 24,79 L/mol ở 25°C, 1 bar, thường gọi đkc trong nhiều bài học hiện nay.
Hãy đọc con số nhiệt độ, áp suất hoặc thể tích mol đề cho thay vì chỉ nhớ chữ viết tắt. Không có một thể tích mol duy nhất cho mọi điều kiện. Các công thức 22,4 và 24,79 dưới đây dùng V tính bằng lít và là giá trị làm tròn trong mô hình khí lí tưởng.
Xem thêm các khái niệm toán học và hoá học liên quan:
2. Công thức tính số mol theo khối lượng
2.1 n = m/M và các dạng suy ra
Khi biết khối lượng chất, ta dùng:
n = m/M
- n: số mol (mol).
- m: khối lượng chất (g).
- M: khối lượng mol (g/mol).
Biến đổi được m = n × M và M = m/n (với n > 0). Ví dụ muốn tìm n thì lấy m chia M. Mẹo tam giác: đặt m ở trên, n và M ở dưới; che m thì hai đại lượng còn lại nằm cạnh nhau nên nhân, che n thì còn m ở trên M nên chia. Hiểu phép đổi n = m/M sẽ chắc hơn chỉ học hình tam giác.
2.2 Cách tính khối lượng mol M
Tính M bằng cách cộng đóng góp của từng nguyên tố theo đúng số nguyên tử trong công thức. NaOH: M = 23 + 16 + 1 = 40 g/mol. CO2: M = 12 + 2 × 16 = 44 g/mol, nên 22 g CO2 có n = 22/44 = 0,5 mol. Với muối ion như NaCl, vẫn tính theo công thức hóa học, không cần gọi đó là một phân tử riêng lẻ. Nếu có nước kết tinh, phải cộng cả phần nước.
3. Công thức tính số mol của chất khí
3.1 Theo thể tích ở đktc và đkc
- Ở 0°C, 1 atm, dùng Vm ≈ 22,4 L/mol: n = V/22,4.
- Ở 25°C, 1 bar, dùng Vm ≈ 24,79 L/mol: n = V/24,79.
V là thể tích khí tính bằng lít. Nếu đề cho mL, đổi V(L) = V(mL)/1000 trước. Giá trị 24 L/mol chỉ là một quy ước xấp xỉ ở điều kiện tương ứng, không tự thay cho 22,4 hoặc 24,79. Không dùng các công thức thể tích mol khí để tính số mol từ thể tích chất lỏng.
3.2 Theo phương trình khí lí tưởng PV = nRT
Khi khí được coi là khí lí tưởng và đề cho P, V, T, dùng n = (P × V)/(R × T). Công thức không hoàn toàn chính xác cho mọi khí thực ở mọi áp suất, nhiệt độ; trong bài cơ bản, áp dụng theo mô hình đề cho. Một bộ đơn vị phù hợp là:
- P: áp suất tuyệt đối, tính bằng atm, không phải số áp suất dư trên đồng hồ.
- V: thể tích (L).
- R ≈ 0,08206 L·atm·mol⁻¹·K⁻¹ khi P dùng atm và V dùng L. Nếu P dùng bar, cần giá trị R phù hợp, khoảng 0,08314 L·bar·mol⁻¹·K⁻¹; không trộn hai bộ đơn vị.
- T: nhiệt độ tính bằng kelvin, T(K) = t(°C) + 273,15; bài phổ thông có thể làm tròn thành t + 273. Không thay trực tiếp nhiệt độ °C vào mẫu số.
4. Công thức tính số mol trong dung dịch
4.1 Theo nồng độ mol: n = CM.V
n(chất tan) = CM × Vdd, với CM là nồng độ mol của chính chất cần tính (mol/L), Vdd là thể tích cả dung dịch (L). Ví dụ 200 mL = 0,200 L. Không dùng thể tích nước đem pha thay cho thể tích dung dịch sau pha, vì hai thể tích này không nhất thiết bằng nhau.
4.2 Theo nồng độ phần trăm và khối lượng dung dịch
n(chất tan) = (C% × mdd)/(100 × Mct)
- C% trong cách thay số này là số đứng trước dấu phần trăm: dung dịch 10% thì thay 10, không thay 0,10 rồi lại chia 100.
- mdd: khối lượng toàn bộ dung dịch, tính bằng g; không phải khối lượng riêng chất tan hoặc dung môi.
- Mct: khối lượng mol chất tan (g/mol). Làm hai bước sẽ dễ nhớ: mct = C% × mdd/100, rồi n = mct/Mct. Ví dụ dung dịch 10% có 10 g chất tan trong 100 g dung dịch.
4.3 Theo thể tích, khối lượng riêng và nồng độ phần trăm
n(chất tan) = (Vdd × D × C%)/(100 × Mct)
Vdd tính bằng mL, D là khối lượng riêng của cả dung dịch tính bằng g/mL, nên mdd = Vdd × D. Sau đó tính mct và chia Mct. Không lấy khối lượng riêng của chất rắn nguyên chất để thay cho D của dung dịch. Nếu D dùng g/mL thì không đổi V sang L trước phép nhân này; công thức n = CM × V lại cần V tính bằng L.
5. Công thức tính số mol theo số hạt và theo phương trình hoá học
5.1 n = N/NA và N = n.NA
N là số hạt đang xét, có thể là nguyên tử, phân tử, ion hoặc loại hạt được nêu rõ; NA ≈ 6,022 × 10²³ mol⁻¹. Khi đó n = N/NA và N = n × NA. Đây là cách tính số mol theo số hạt. Ví dụ 3,011 × 10²³ phân tử N2 tương ứng 0,5 mol phân tử N2. Số mol nguyên tử N trong lượng này là 2 × 0,5 = 1 mol vì mỗi phân tử có hai N.
5.2 Tính số mol theo tỉ lệ hệ số phương trình
Trong phương trình đã cân bằng, hệ số cho tỉ lệ số mol các chất đã phản ứng hoặc được tạo ra. Ví dụ aA + bB → cC thì n(A phản ứng)/a = n(B phản ứng)/b = n(C tạo thành)/c. Không lấy lượng chất dư ban đầu làm lượng đã phản ứng. Các bước làm:
- Viết phương trình hoá học đã cân bằng.
- Tính số mol chất đã biết; nếu có nhiều chất tham gia, xác định chất giới hạn và lượng thực sự phản ứng.
- Dùng hệ số để suy ra mol chất cần tìm; chỉ tính sản phẩm tạo thành hoàn toàn khi đề cho giả thiết phù hợp.
- Đổi số mol vừa tìm sang khối lượng, thể tích hoặc số hạt nếu đề yêu cầu.
6. Bảng tóm tắt và cách chọn công thức
Chọn theo dữ kiện: biết khối lượng dùng m/M; biết thể tích khí dùng V/Vm; biết nồng độ mol và thể tích dung dịch dùng CM × V; biết số hạt dùng N/NA. Nếu đề chỉ cho dữ kiện gián tiếp như C%, hãy tìm khối lượng chất tan trước.
| Dữ kiện đề |
Công thức |
Đơn vị |
Điều kiện |
| Khối lượng |
n = m/M |
g, g/mol |
Chất xác định, có M tương ứng |
| Thể tích khí |
n = V/22,4 |
L |
Khí lí tưởng ở 0°C, 1 atm |
| Thể tích khí |
n = V/24,79 |
L |
Khí lí tưởng ở 25°C, 1 bar |
| Nồng độ mol |
n = CM.V |
mol/L, L |
Dung dịch |
| C% và mdd |
n = (C% × mdd)/(100 × M) |
C% thay bằng số trước dấu %; mdd: g; M: g/mol |
C% theo khối lượng dung dịch |
| V, D, C% |
n = (V × D × C%)/(100 × M) |
V: mL; D: g/mL; M: g/mol |
D của dung dịch; C% theo khối lượng |
| P, V, T |
n = PV/RT |
atm, L, K |
Mô hình khí lí tưởng, R đúng bộ đơn vị |
| Số hạt |
n = N/NA |
hạt |
Xác định rõ loại hạt đang đếm |
7. Ví dụ tính số mol có lời giải
7.1 Ví dụ 1: Tính từ khối lượng và dữ kiện dung dịch
a) 5,6 g Fe, dùng M(Fe) = 56 g/mol: n = 5,6 : 56 = 0,1 mol.
b) 500 mL dung dịch NaOH 1 mol/L: đổi 500 mL = 0,500 L; n(NaOH) = 1 × 0,500 = 0,5 mol.
c) 100 g dung dịch NaCl 10%, M(NaCl) = 58,5 g/mol: m(NaCl) = 10 × 100/100 = 10 g; n = 10 : 58,5 ≈ 0,171 mol. Không chia toàn bộ 100 g dung dịch cho 58,5.
d) Một đề giả định cho 120 mL dung dịch chất X 20%, D dung dịch = 1,10 g/mL và M(X) = 60 g/mol. Tính lần lượt: mdd = 120 × 1,10 = 132 g; mX = 132 × 20/100 = 26,4 g; n(X) = 26,4 : 60 = 0,44 mol. Đây là dữ kiện của ví dụ, không phải khối lượng riêng mặc định cho mọi dung dịch 20%.
7.2 Ví dụ 2: Tính số mol khí từ thể tích
a) 24,79 L H2 ở 25°C, 1 bar, dùng Vm = 24,79 L/mol: n(H2) = 24,79 : 24,79 = 1 mol.
b) 22,4 L H2 ở 0°C, 1 atm, coi là khí lí tưởng: T = 273,15 K; n = (1 × 22,4)/(0,08206 × 273,15) ≈ 0,999 mol, xấp xỉ 1 mol do thể tích 22,4 L đã làm tròn.
7.3 Ví dụ 3: Tính theo phương trình Fe + HCl
Đề: cho 2,8 g Fe phản ứng hoàn toàn với HCl đủ hoặc dư; chỉ xét Fe + 2HCl → FeCl2 + H2. Dùng M(Fe) = 56 g/mol, M(HCl) = 36,5 g/mol. Tính H2 tạo thành và HCl đã phản ứng.
- nFe = 2,8/56 = 0,05 mol.
- Tỉ lệ Fe : HCl : FeCl2 : H2 = 1 : 2 : 1 : 1. Vậy n(H2) = 0,05 mol, n(HCl đã phản ứng) = 2 × 0,05 = 0,1 mol. Nếu đo H2 ở 0°C, 1 atm và dùng 22,4 L/mol, V(H2) = 1,12 L.
- m(HCl đã phản ứng) = 0,1 × 36,5 = 3,65 g. Đây là khối lượng HCl nguyên chất đã tiêu thụ, không phải khối lượng dung dịch HCl hoặc toàn bộ lượng HCl ban đầu nếu axit dư.
8. Bài tập tính số mol
- Tính số mol N2 trong 280 g N2, dùng M(N2) = 28 g/mol. Đáp án: 280 : 28 = 10 mol phân tử N2.
- Tính số mol CuSO4 trong 90 g dung dịch CuSO4 40%, dùng M(CuSO4) = 160 g/mol. Đáp án: m(CuSO4) = 90 × 40/100 = 36 g; n = 36 : 160 = 0,225 mol.
- Tính số mol NaOH trong 400 mL dung dịch NaOH 6 mol/L. Đáp án: 400 mL = 0,400 L; n = 6 × 0,400 = 2,4 mol.
- Tính số mol CaCO3 trong 50 g CaCO3, dùng M = 100 g/mol. Đáp án: n = 50 : 100 = 0,5 mol. CaCO3 là hợp chất ion; không gọi đơn vị công thức của chất rắn này là phân tử riêng lẻ.
- Tính số mol N2 trong 1,2395 L khí ở 25°C, 1 bar; dùng Vm = 24,79 L/mol. Đáp án: n = 1,2395 : 24,79 = 0,05 mol.
9. Lỗi thường gặp và mẹo ghi nhớ
9.1 Những lỗi hay mắc khi đổi đơn vị và chọn công thức
- M của H2 là 2 g/mol, không phải 1, vì khí hiđro gồm phân tử H2.
- Quên đổi ml sang lít, hoặc nhầm CM với C%.
- Dùng 22,4 hoặc 24,79 khi chưa đọc nhiệt độ, áp suất; hoặc dùng thể tích mol khí cho chất lỏng.
- Lẫn khối lượng dung dịch với chất tan, lẫn thể tích dung dịch với dung môi. Muốn đổi thể tích sang khối lượng, cần D phù hợp và đơn vị tương ứng.
Người mới nên làm theo một chuỗi: xác định chất cần tính → ghi dữ kiện và đơn vị → chọn công thức → đổi đơn vị → thay số → ghi đáp án mol. Dấu × trong bài là phép nhân, tránh nhầm dấu chấm với dấu thập phân.
Câu hỏi thường gặp
Công thức tính thể tích mol là gì?
Thể tích mol Vm = V/n, là thể tích ứng với 1 mol, thường dùng L/mol. Từ đó n = V/Vm và V = n × Vm. Với khí lí tưởng, Vm = RT/P; ở 0°C, 1 atm thường dùng 22,4 L/mol, còn ở 25°C, 1 bar dùng 24,79 L/mol. V là thể tích mẫu khí, Vm là thể tích mol, không phải cùng một đại lượng.
Công thức n = PV/RT dùng khi nào?
Dùng khi mô hình khí lí tưởng phù hợp và biết P, V, T. Nếu P dùng atm, V dùng L thì R ≈ 0,08206 L·atm·mol⁻¹·K⁻¹, T(K) = t(°C) + 273,15. Không coi công thức chính xác tuyệt đối cho mọi khí thực ở mọi điều kiện.
Làm cách nào để tính số mol của Na?
Dùng n = m/M với M của Na = 23 g/mol. Ví dụ 0,23 g Na có 0,23/23 = 0,01 mol.
Làm cách nào để tính số mol chất tan?
Nếu biết nồng độ mol và thể tích dung dịch: n = CM × Vdd, với Vdd tính bằng L. Nếu biết C% và mdd: tìm mct = C% × mdd/100 rồi n = mct/Mct; ví dụ 10% thì thay C% bằng 10 trong công thức có chia 100.
Số mol có đơn vị là gì?
Đơn vị là mol. Khối lượng mol tính bằng g/mol, còn nồng độ mol tính bằng mol/L.
Công thức tính số mol không cần học rời rạc: khối lượng chia khối lượng mol; thể tích khí chia thể tích mol đúng điều kiện; nồng độ mol nhân thể tích dung dịch; số hạt chia hằng số Avogadro. Khi bài cho C%, hãy tìm khối lượng chất tan trước. Làm chắc từng bước và kiểm tra đơn vị sẽ giúp tránh phần lớn lỗi thay số.
Xem thêm các bài học tập liên quan để ôn luyện thêm: