Trả lời nhanh: Dãy hoạt động hóa học của kim loại là bảng xếp kim loại theo mức độ hoạt động giảm dần từ trái sang phải, một phiên bản tham khảo gồm: K, Ba, Ca, Na, Mg, Al, Zn, Cr, Fe, Ni, Sn, Pb, (H), Cu, Hg, Ag, Pt, Au. Dựa vào vị trí trong dãy, ta có thể dự đoán phản ứng với nước, axit loãng và dung dịch muối.
1. Dãy hoạt động hóa học của kim loại là gì?
Dãy hoạt động hóa học của kim loại là cách sắp xếp các kim loại theo khả năng phản ứng hóa học giảm dần, bắt đầu từ K và kết thúc ở Au. Nội dung này phù hợp với học sinh từ lớp 9 đến lớp 12 cần hiểu thứ tự, ý nghĩa và cách vận dụng.
1.1 Định nghĩa và thứ tự các kim loại
Một phiên bản tham khảo của dãy gồm 18 ký hiệu, tính cả hiđro. Các sách có thể rút gọn hoặc bổ sung thêm vài nguyên tố, nên bạn cần bám theo dãy trong chương trình đang học:
K, Ba, Ca, Na, Mg, Al, Zn, Cr, Fe, Ni, Sn, Pb, (H), Cu, Hg, Ag, Pt, Au
Kim loại càng đứng bên trái thì càng hoạt động mạnh, nên K mạnh nhất còn Au kém hoạt động nhất. Bản chất nằm ở khả năng nhường electron để tạo ion dương: kim loại mạnh nhường electron rất dễ, kim loại yếu thì khó hơn nhiều. Các phản ứng thế trong bài đều là phản ứng oxi hóa khử, trong đó kim loại đóng vai trò chất khử.
Phân nhóm kim loại theo dãy hoạt động hóa học
Có thể chia dãy thành ba nhóm để dễ hình dung:
| Nhóm |
Kim loại |
Đặc điểm thường gặp |
| Mạnh |
K, Ba, Ca, Na |
Phản ứng với nước ở nhiệt độ thường |
| Trung bình |
Mg, Al, Zn, Cr, Fe, Ni, Sn, Pb |
Thường đẩy được H2 khỏi HCl, H2SO4 loãng |
| Yếu |
Cu, Hg, Ag, Pt, Au |
Không đẩy được H2 khỏi các axit này |
Về dãy hoạt động hóa học của kim loại lớp 9, chương trình thường dùng dạng rút gọn. Sang lớp 12, dãy có thêm Cr nằm giữa Zn và Fe. Trong dãy điện hóa đầy đủ hơn, Li còn đứng đầu, trước K. Vì thế câu hỏi dãy có Li hay có Cr phụ thuộc chương trình bạn đang học.
1.2 Vì sao có hiđro trong dãy?
Hiđro là phi kim nhưng vẫn được đặt trong dãy để làm mốc cho phản ứng với các axit như HCl và H2SO4 loãng. Kim loại đứng trước H thường đẩy được H2 ra khỏi các axit này, còn kim loại đứng sau H thì không. Đó là lý do đồng không tan trong dung dịch HCl loãng.
Hiđro đặt trong ngoặc để nhắc rằng nó không phải kim loại. Khi làm bài, hãy xem (H) như một cột mốc chia dãy thành hai phần.
Muốn hiểu sâu hơn vì sao kim loại nhường electron và cách viết đúng các phương trình ở phần sau, bạn có thể đọc thêm hai bài về tính khử và cân bằng phương trình dưới đây.
Xem thêm các bài hóa học liên quan đến phản ứng và công thức:
2. Ý nghĩa của dãy hoạt động hóa học
Ý nghĩa của dãy hoạt động hóa học là giúp dự đoán kim loại nào có thể phản ứng với nước, axit, dung dịch muối và gợi ý cách điều chế kim loại phù hợp.
2.1 Kim loại phản ứng với nước ở nhiệt độ thường
Trong dãy đang xét, K, Ba, Ca, Na phản ứng với nước ở nhiệt độ thường, tạo dung dịch bazơ và khí H2:
2Na + 2H2O → 2NaOH + H2↑
Ba + 2H2O → Ba(OH)2 + H2↑
Mg phản ứng chậm với nước nóng, còn với hơi nước thì tạo MgO và H2. Fe kém hoạt động hơn Mg nên chỉ phản ứng với hơi nước ở nhiệt độ cao, không phản ứng với nước ở điều kiện thường. Các kim loại từ Al trở về sau thường không thấy phản ứng với nước ở nhiệt độ thường, một phần do lớp oxit bảo vệ trên bề mặt (như Al).
Do dễ phản ứng với nước và oxi trong không khí, Na và K thường được bảo quản bằng cách ngâm trong dầu hỏa.
2.2 Kim loại đứng trước H tác dụng với axit loãng giải phóng H2
Với HCl hoặc H2SO4 loãng, kim loại đứng trước H thường đẩy được H2 ra khỏi axit. Điều kiện thích hợp là kim loại đứng trước H và axit ở dạng dung dịch loãng. Quy tắc này không áp dụng cho HNO3, vì axit này có tính oxi hóa riêng và thường không cho H2.
Fe + 2HCl → FeCl2 + H2↑
Cu + HCl → không phản ứng
Fe chỉ tạo muối sắt(II) là FeCl2 chứ không tạo FeCl3. Cu, Hg, Ag, Pt, Au không phản ứng với HCl, H2SO4 loãng.
Với Al và Mg, lớp oxit mỏng bên ngoài có thể làm phản ứng diễn ra chậm lúc đầu. Một số kim loại còn có thể bị cản trở bởi lớp muối ít tan bám bề mặt. Ngoài ra, kim loại sau H có thể tác dụng với axit đặc như H2SO4 đặc, nhưng sản phẩm thường không phải H2.
2.3 Kim loại đứng trước đẩy kim loại đứng sau khỏi dung dịch muối
Kim loại đứng trước có thể đẩy kim loại đứng sau ra khỏi dung dịch muối, đây là dạng phản ứng thế đơn:
Fe + CuSO4 → FeSO4 + Cu
Cu + 2AgNO3 → Cu(NO3)2 + 2Ag
Điều kiện: muối phải tan, và kim loại đơn chất không tác dụng với nước ở điều kiện thường (từ Mg trở về sau). Ví dụ Mg + FeCl2 → MgCl2 + Fe.
Trong dung dịch muối, Na và K phản ứng với nước trước nên không đẩy được kim loại ra khỏi muối. Khi cho Na vào dung dịch CuSO4, Na tác dụng với nước tạo NaOH và H2, sau đó NaOH tác dụng với CuSO4 tạo kết tủa xanh Cu(OH)2. Hiện tượng là có khí không màu thoát ra và xuất hiện kết tủa xanh lam.
2.4 Phản ứng với CO, H2 và cách điều chế kim loại
Nhiều oxit của kim loại sau Al có thể bị H2 hoặc CO khử ở nhiệt độ cao thành kim loại. Oxit của kim loại từ Al trở về trước thường không bị khử bằng các chất này.
Vị trí trong dãy gợi ý cách điều chế kim loại, tùy kim loại và điều kiện thực tế:
- Từ K đến Al: thường dùng điện phân nóng chảy hợp chất.
- Các kim loại sau đó: có thể dùng nhiệt luyện (CO, H2) hoặc thủy luyện (kim loại mạnh hơn đẩy kim loại yếu khỏi dung dịch muối).
3. Mẹo nhớ nhanh thứ tự dãy hoạt động hóa học
Cách nhanh nhất là học thuộc một câu vần có chữ cái đầu khớp với ký hiệu kim loại.
3.1 Câu vần ghi nhớ
Khi Ba Cần Nàng May Áo Giáp Sắt Nhớ Sang Phố Hỏi Cửa Hàng Á Phi Âu
Tương ứng: K, Ba, Ca, Na, Mg, Al, Zn, Fe, Ni, Sn, Pb, H, Cu, Hg, Ag, Pt, Au.
3.2 Lỗi hay gặp khi học thuộc
- Dễ bỏ sót Pb ("Phố") và Ni ("Nhớ").
- Câu vần không có Cr, nên khi học lớp 12 hãy chèn Cr giữa Zn và Fe.
- Nhầm vị trí H với Cu: H đứng ngay trước Cu.
4. Cách vận dụng dãy hoạt động hóa học và lỗi thường gặp
4.1 Các bước dự đoán phản ứng
- Xác định vị trí các kim loại trong dãy.
- Với HCl, H2SO4 loãng, kiểm tra kim loại có đứng trước H không.
- Với muối, kiểm tra kim loại đơn chất có đứng trước kim loại trong muối không, và muối có tan không.
- Nếu kim loại là Na, K, Ba, Ca, xét phản ứng với nước trước.
4.2 Lỗi thường gặp
- Cho rằng Na đẩy được Cu khỏi dung dịch CuCl2 (thực tế Na phản ứng với nước trước).
- Viết Fe + HCl ra FeCl3 thay vì FeCl2.
- Cho rằng Cu tác dụng HCl loãng tạo CuCl2 và H2.
- Cho rằng mọi kim loại đều giải phóng H2 với axit.
- Cho rằng sắt phản ứng với nước ở nhiệt độ thường.
5. Ví dụ có lời giải
5.1 Ví dụ 1: Làm sạch muối ZnSO4 lẫn CuSO4
Dùng bột Zn dư. Zn đứng trước Cu nên đẩy được Cu:
Zn + CuSO4 → ZnSO4 + Cu
Lọc bỏ Cu và Zn dư, thu được dung dịch ZnSO4 tinh khiết hơn.
5.2 Ví dụ 2: Xác định kim loại hóa trị II
Cho 4,8 g kim loại M hóa trị II tác dụng với dung dịch HCl dư, M phản ứng hoàn toàn, thu 0,2 mol H2 (4,48 lít, đktc).
- M + 2HCl → MCl2 + H2, nên n(M) = n(H2) = 0,2 mol.
- M = 4,8 : 0,2 = 24.
- Vậy M là Mg.
6. Bài tập dãy hoạt động hóa học có đáp án
6.1 Bài 1–2: nhận biết
Bài 1. Dãy nào xếp theo chiều hoạt động giảm dần: Na, Mg, Zn hay Al, Zn, Na?
Đáp án: Na, Mg, Zn.
Bài 2. Cho 5,4 g Al tác dụng với HCl dư. Tính thể tích H2 (đktc).
Đáp án: n(Al) = 0,2 mol, theo phương trình thu 0,3 mol H2, tức 6,72 lít.
6.2 Bài 3–4: tính toán
Bài 3. Cho 32,5 g kim loại hóa trị II tác dụng hoàn toàn với dung dịch H2SO4 loãng dư, thu 11,2 lít H2 (đktc). Xác định kim loại.
Đáp án: n(H2) = 0,5 mol, M = 32,5 : 0,5 = 65, vậy là Zn.
Bài 4. Nhúng lá Zn vào dung dịch CuSO4, sau một thời gian khối lượng dung dịch tăng 0,2 g. Tính khối lượng Zn đã phản ứng.
Đáp án: mỗi mol Zn (65 g) tan ra, có 1 mol Cu (64 g) bám vào, nên dung dịch tăng 1 g. Dung dịch tăng 0,2 g ứng với 0,2 mol Zn, tức 13 g.
Câu hỏi thường gặp
Dãy hoạt động hóa học của kim loại có ý nghĩa gì?
Dãy cho biết mức hoạt động của kim loại, giúp dự đoán phản ứng với nước, axit loãng, dung dịch muối và gợi ý cách điều chế kim loại.
Kim loại nào phản ứng với nước ở nhiệt độ thường?
K, Ba, Ca, Na phản ứng tạo bazơ và H2. Mg chỉ phản ứng chậm với nước nóng.
Vì sao Cu không tác dụng với HCl loãng?
Cu đứng sau H trong dãy nên không đẩy được H2 khỏi HCl loãng.
Na có đẩy được Cu khỏi dung dịch CuSO4 không?
Không. Na phản ứng với nước trước tạo NaOH, rồi NaOH tạo kết tủa Cu(OH)2.
Vì sao sắt không tác dụng với nước ở nhiệt độ thường?
Fe kém hoạt động hơn Mg nên chỉ phản ứng với hơi nước ở nhiệt độ cao.
Dãy hoạt động hóa học giúp bạn dự đoán phản ứng của kim loại dựa trên vị trí của nó, nhưng vẫn cần xét điều kiện phản ứng. H là mốc cho HCl, H2SO4 loãng, kim loại đứng trước đẩy kim loại đứng sau khỏi muối tan, còn Na, K phản ứng với nước trước. Luyện thêm bài tập sẽ giúp bạn dùng dãy thành thạo.
Để luyện tiếp, bạn có thể thử các phản ứng cụ thể của Al và Fe trong hai bài dưới đây.
Xem thêm tài liệu hóa học để luyện tập:
Bạn có làm được hướng dẫn này không?
Có
Không