Trả lời nhanh: Phản ứng fe + h2so4 loãng có phương trình Fe + H2SO4 → FeSO4 + H2↑, thuộc loại phản ứng thế và oxi hoá - khử. Sắt tan dần, sủi bọt khí H2 không màu, dung dịch chuyển lục nhạt do tạo muối sắt(II) sunfat. Tỉ lệ mol các chất là 1:1:1:1.
1. Phương trình Fe + H2SO4 loãng
Phản ứng giữa sắt và axit sunfuric loãng là dạng kim loại đẩy hiđro ra khỏi axit, thường gặp trong chương trình Hoá học lớp 9 đến lớp 12. Sản phẩm gồm muối sắt(II) sunfat và khí hiđro.
1.1 Phương trình hoá học và tỉ lệ mol
Phương trình đã cân bằng:
Fe + H2SO4 → FeSO4 + H2↑
Mỗi chất đều có hệ số 1, vì số nguyên tử Fe, H, S, O ở hai vế đã bằng nhau. Nhờ vậy, tỉ lệ mol là 1 : 1 : 1 : 1, tức nFe = nH2SO4 phản ứng = nFeSO4 = nH2. Đây cũng là mẹo kiểm tra nhanh kết quả khi làm bài tập.
Sản phẩm là muối sắt(II), không phải sắt(III). Ion H+ trong axit loãng chỉ đủ mạnh để oxi hoá Fe lên mức +2. Theo dãy hoạt động hoá học (reactivity series), mọi kim loại đứng trước H đều phản ứng với axit loãng tạo muối và H2. Vì vậy Zn, Mg, Al hay K cũng phản ứng tương tự.
Nếu muốn so sánh với một axit loãng khác, bạn có thể đọc thêm về phản ứng của sắt với axit clohiđric.
Xem thêm các phản ứng kim loại với axit tương tự:
1.2 Điều kiện và cách thực hiện
Điều kiện chỉ cần là dung dịch H2SO4 loãng, nhiệt độ thường. Đun nhẹ có thể làm phản ứng nhanh hơn nhưng không làm đổi sản phẩm. Cách làm: cho đinh sắt hoặc mạt sắt vào ống nghiệm chứa axit sunfuric loãng, rồi quan sát hiện tượng. Nếu axit dư, Fe tan hết; nếu Fe dư, muối cuối cùng vẫn chỉ là Fe(II).
2. Hiện tượng và bản chất của phản ứng
2.1 Hiện tượng nhận biết phản ứng
Khi cho sắt vào H2SO4 loãng, kim loại tan dần, có bọt khí không màu thoát ra và dung dịch chuyển sang màu lục nhạt (thường mô tả là xanh nhạt). FeSO4 tan tốt trong nước nên không xuất hiện kết tủa.
Để nhận ra khí là H2, bạn đưa que diêm đang cháy lại gần miệng ống nghiệm. Khí cháy với tiếng nổ nhỏ "pop". Khí này không phải SO2, vì SO2 có mùi hắc và không cháy.
2.2 Bản chất oxi hoá - khử của phản ứng
Số oxi hoá của Fe tăng từ 0 lên +2, còn H trong axit giảm từ +1 xuống 0. Vì vậy:
- Fe là chất khử (nhường electron): Fe → Fe2+ + 2e
- Ion H+ là chất oxi hoá (nhận electron): 2H+ + 2e → H2
Đây vừa là phản ứng thế (đơn chất thay thế một thành phần trong hợp chất), vừa là phản ứng oxi hoá - khử.
3. Phân biệt H2SO4 loãng với H2SO4 đặc khi tác dụng với sắt
Cùng là axit sunfuric nhưng nồng độ khác nhau cho kết quả rất khác. Với axit loãng, chất oxi hoá là H+; với axit đặc, chất oxi hoá là gốc SO4 (lưu huỳnh +6).
3.1 Fe với H2SO4 đặc nguội
Sắt bị thụ động hoá: phản ứng rất chậm rồi gần như dừng vì có lớp oxit mỏng bảo vệ bề mặt. Nhờ đó, người ta có thể đựng axit đặc nguội trong thùng sắt.
3.2 Fe với H2SO4 đặc nóng
Khi đun nóng, sắt phản ứng tạo Fe2(SO4)3, khí SO2 và nước, dung dịch có màu vàng nhạt. Sản phẩm lúc này là muối sắt(III) và không sinh H2.
Một vài điểm cần nhớ thêm:
- Fe + HCl loãng cũng chỉ tạo muối sắt(II).
- Cu đứng sau H nên không phản ứng với H2SO4 loãng, kể cả khi đun nóng.
- Hiểu lầm hay gặp là cho rằng axit đặc và loãng phản ứng giống nhau với sắt.
4. Cách giải bài toán Fe tác dụng H2SO4 loãng
4.1 Các bước giải
- Viết phương trình đã cân bằng: Fe + H2SO4 → FeSO4 + H2.
- Đổi dữ kiện ra mol: n = V (lít) × CM, hoặc n = m : M, hoặc n khí = V : 22,4 (đktc).
- Dựa vào tỉ lệ 1:1:1:1 để suy ra mol chất cần tìm.
- Đổi về khối lượng (m = n × M) hoặc thể tích (V = n × 22,4).
4.2 Ví dụ có lời giải
Ví dụ 1. Cần bao nhiêu gam Fe để phản ứng vừa đủ với 75 mL dung dịch H2SO4 0,5 M?
- Đổi 75 mL = 0,075 L, nên nH2SO4 = 0,075 × 0,5 = 0,0375 mol.
- Theo tỉ lệ 1:1, nFe = 0,0375 mol.
- mFe = 0,0375 × 56 = 2,1 g.
Ví dụ 2. Hoà tan 32 g hỗn hợp Fe và FeO trong H2SO4 loãng dư, thu được 5,6 L H2 (đktc). Tính %Fe và %FeO.
- nH2 = 5,6 : 22,4 = 0,25 mol.
- Chỉ Fe sinh H2 nên nFe = 0,25 mol, mFe = 0,25 × 56 = 14 g.
- mFeO = 32 − 14 = 18 g.
- %Fe = 14 : 32 × 100% = 43,75%; %FeO = 56,25%.
4.3 Lỗi thường gặp
- Viết sản phẩm là Fe2(SO4)3 khi dùng axit loãng.
- Quên đổi mL sang lít khi tính số mol.
- Cho rằng FeO, Fe3O4 cũng sinh khí H2 (thực tế chúng chỉ tan, không sinh khí).
- Nhầm khí thoát ra là SO2.
5. Bài tập vận dụng có đáp án
5.1 Bài 1: Hiện tượng phản ứng
Khi cho sắt tác dụng với dung dịch H2SO4 loãng dư, hiện tượng đúng là gì?
A. Dung dịch chuyển từ không màu sang xanh nhạt B. Dung dịch chuyển xanh nhạt và có khí không màu thoát ra C. Kim loại tan dần, dung dịch xanh nhạt và sủi bọt khí D. Kim loại tan dần tạo dung dịch xanh nhạt
Đáp án C, vì phải nêu đủ cả sắt tan, màu dung dịch và bọt khí.
5.2 Bài 2: Kim loại tác dụng H2SO4 loãng
Trong các kim loại Cu, Au, Zn, K, Fe, kim loại nào tác dụng với H2SO4 loãng?
Đáp án: Zn, Fe, K, vì chúng đứng trước H trong dãy hoạt động. Cu và Au đứng sau H nên không phản ứng.
5.3 Bài 3: Tính thể tích H2 và khối lượng muối
Cho 5,6 g Fe tác dụng hết với H2SO4 loãng. Tính thể tích H2 (đktc) và khối lượng FeSO4.
- nFe = 5,6 : 56 = 0,1 mol, nên nH2 = nFeSO4 = 0,1 mol.
- VH2 = 0,1 × 22,4 = 2,24 L.
- mFeSO4 = 0,1 × 152 = 15,2 g.
5.4 Bài 4: Số chất tạo khí với H2SO4 loãng
Cho các chất CaCO3, Ag, PbO, CuS, K2S, Fe. Có bao nhiêu chất tác dụng với H2SO4 loãng và tạo khí?
- CaCO3 + H2SO4 → CaSO4 + CO2↑ + H2O
- K2S + H2SO4 → K2SO4 + H2S↑
- Fe + H2SO4 → FeSO4 + H2↑
Đáp án: 3 chất. Ag không phản ứng; PbO và CuS không tạo khí theo yêu cầu đề.
Câu hỏi thường gặp
Khí sinh ra khi Fe tác dụng với H2SO4 loãng là khí gì?
Đó là khí H2, không màu. Khi đốt bằng que diêm, khí cháy và nổ nhỏ.
Fe + H2SO4 loãng tạo muối sắt(II) hay sắt(III)?
Phản ứng tạo FeSO4, tức muối sắt(II). Ion H+ chỉ oxi hoá Fe lên mức +2.
Fe + H2SO4 loãng thuộc loại phản ứng gì?
Đây là phản ứng thế và đồng thời là phản ứng oxi hoá - khử.
Fe + H2SO4 đặc nguội có phản ứng không?
Sắt bị thụ động nên gần như không phản ứng. Điều này khác hẳn với axit loãng.
Làm sao cân bằng nhanh phản ứng này?
Đặt hệ số 1 cho mọi chất. Số nguyên tử mỗi nguyên tố ở hai vế đã bằng nhau nên không cần chỉnh thêm.
Sắt tác dụng với axit sunfuric loãng cho muối sắt(II) và khí H2 theo tỉ lệ mol 1:1:1:1. Hiện tượng đặc trưng là sắt tan, sủi bọt khí và dung dịch lục nhạt. Khi làm bài, hãy đổi dữ kiện ra mol trước rồi dùng tỉ lệ để tính, và đừng nhầm axit loãng với axit đặc.
Xem thêm kiến thức nền về axit và phản ứng hoá học: