Trả lời nhanh: H2SO4 là công thức của axit sunfuric. Mỗi phân tử có 2 nguyên tử H, 1 nguyên tử S và 4 nguyên tử O; khối lượng mol dùng trong bài phổ thông là 98 g/mol. Cần phân biệt H2SO4 loãng có tính chất chung của axit với H2SO4 đặc có thêm tính oxi hóa mạnh và tính háo nước. Khi pha loãng axit đặc, phải cho từ từ axit vào nước, không làm ngược lại.
1. H2SO4 là gì? Công thức và cấu tạo
Axit sunfuric là một axit vô cơ mạnh. Điểm dễ nhầm nhất là cùng công thức H2SO4 nhưng axit loãng và axit đặc có thể cho phản ứng khác nhau. Ví dụ, Fe phản ứng với axit loãng tạo H2, còn Cu phản ứng với axit đặc nóng tạo SO2. Bài viết giải thích từng trường hợp để em không áp dụng một phương trình cho mọi điều kiện.
Cấu trúc phân tử axit sunfuric và độ dài các liên kết
1.1 Định nghĩa axit sunfuric
H2SO4 tinh khiết là chất lỏng sánh, không màu, không mùi. Dung dịch có thể chứa tạp chất nên màu sắc thực tế có thể khác. Tên tiếng Anh là sulfuric acid. Trong ắc quy chì–axit, chất điện phân là dung dịch H2SO4 trong nước, không phải axit nguyên chất; cũng không phải mọi loại pin, ắc quy đều dùng H2SO4.
H2SO4 là axit hai nấc: một phân tử có thể nhường lần lượt hai proton H⁺ khi hòa tan trong nước. Trong cách viết điện li phổ thông của dung dịch loãng, nấc đầu được coi là hoàn toàn, nấc sau là cân bằng. H⁺ trong các phương trình dưới là kí hiệu viết gọn cho proton đã được nước solvat hóa, thường biểu diễn bằng H3O⁺:
H2SO4 → H⁺ + HSO4⁻
HSO4⁻ ⇌ H⁺ + SO4²⁻
SO2 từ núi lửa và hoạt động đốt nhiên liệu chứa lưu huỳnh có thể bị oxi hóa trong khí quyển, sau đó tạo H2SO4 góp phần gây mưa axit. Đây là một quá trình gồm nhiều phản ứng; không hiểu rằng chỉ hòa tan SO2 vào nước là thu ngay H2SO4. Mưa axit còn có thể liên quan đến các oxit nitơ.
1.2 Công thức phân tử, cấu tạo và khối lượng mol
Công thức H2SO4 cho biết tỉ lệ nguyên tử H : S : O là 2 : 1 : 4. Cách biểu diễn cấu tạo quen thuộc là HO–S(=O)2–OH, với S liên kết với bốn O. Theo quy tắc tính số oxi hóa: 2 × (+1) + x + 4 × (−2) = 0, suy ra S có số oxi hóa +6. Các hình dưới là những cách biểu diễn cấu tạo; hình công thức phẳng không có nghĩa phân tử thực tế nằm phẳng.
Công thức cấu tạo H2SO4 với liên kết đôi hoặc liên kết cho nhận
Mô hình cấu trúc phân tử axit sunfuric H2SO4
Dùng nguyên tử khối gần đúng H = 1, S = 32, O = 16: M(H2SO4) = 2 × 1 + 32 + 4 × 16 = 98 g/mol. Nếu dùng dữ liệu chi tiết hơn, giá trị khoảng 98,08 g/mol. Khi làm bài, dùng thống nhất số liệu đề cho.
2. Tính chất vật lý và quy tắc pha loãng
2.1 Tính chất vật lý của H2SO4
- Ở dạng tinh khiết hoặc đậm đặc, là chất lỏng không màu, sánh; không dùng cách ngửi trực tiếp để nhận biết.
- Dung dịch khoảng 98% có khối lượng riêng gần 1,84 g/cm³ ở nhiệt độ phòng, lớn hơn nước. Giá trị thay đổi theo nồng độ và nhiệt độ.
- Khó bay hơi ở nhiệt độ thường. H2SO4 tinh khiết nóng chảy khoảng 10,3°C; không dùng giá trị này cho mọi dung dịch. Khi đun nóng mạnh có thể phân hủy; nhiệt độ sôi phụ thuộc thành phần dung dịch và áp suất.
- Trộn lẫn với nước theo mọi tỉ lệ và tỏa nhiều nhiệt.
- Axit đặc hút ẩm mạnh từ không khí, nên để hở sẽ loãng dần.
Cần phân biệt axit đặc với oleum: H2SO4 98% là dung dịch có khoảng 98 g H2SO4 trong 100 g dung dịch; oleum là SO3 hòa tan trong H2SO4. Không phải cứ trên 96% là oleum. Phần mở rộng: H2SO4 khan cũng có thể tự trao đổi proton để tạo ion theo cân bằng:
2H2SO4 ⇌ H3SO4⁺ + HSO4⁻
Các ion này góp phần làm H2SO4 khan dẫn điện. Người mới chỉ cần nhớ: khả năng dẫn điện không nhất thiết đòi hỏi phải có nước, mà cần có hạt mang điện chuyển động được.
Nồng độ trong bảng là ví dụ hoặc khoảng tham khảo, không phải mức bắt buộc cho từng ứng dụng. Các phần trăm dung dịch dưới đây được hiểu theo khối lượng:
| Dạng hoặc nồng độ |
Mục đích thường gặp |
| Ví dụ 10% |
Một số thí nghiệm; nồng độ thực tế theo yêu cầu bài và quy trình |
| Khoảng 30–40%, tùy thiết kế và trạng thái |
Chất điện phân trong một số ắc quy chì–axit; theo thông số nhà sản xuất |
| Theo yêu cầu công nghệ |
Sản xuất phân bón; không có một nồng độ chung cho mọi quy trình |
| Oleum: H2SO4 có thêm SO3 hòa tan |
Trung gian sản xuất axit và nguyên liệu cho một số quy trình công nghiệp |
| 98% |
Dung dịch axit đậm đặc thường gặp, không phải H2SO4 tinh khiết |
H2SO4 gần 100% vẫn tồn tại và có thể được sản xuất. Loại khoảng 98% phổ biến trong thương mại, nhưng không phải “giới hạn nồng độ tối đa”. Hệ H2SO4–nước có hỗn hợp sôi gần như không đổi thành phần ở khoảng 98,3% tại áp suất khí quyển; đây là tính chất khi đun sôi của hỗn hợp, không có nghĩa H2SO4 100% không thể tồn tại ở nhiệt độ thường.
2.2 Quy tắc pha loãng an toàn
Trong phòng thí nghiệm, khi cần pha loãng H2SO4 đặc, phải cho từ từ axit vào lượng nước đã chuẩn bị, khuấy và kiểm soát nhiệt theo quy trình. Không rót nước vào axit đặc. Học sinh thực hiện dưới sự hướng dẫn của giáo viên, với dụng cụ và bảo hộ phù hợp.
Sự pha loãng tỏa nhiệt mạnh. Nếu thêm một ít nước vào lượng axit đặc lớn, phần nước có thể nóng lên rất nhanh, sôi cục bộ và bắn axit. Khi thêm axit từ từ vào lượng nước lớn hơn, nhiệt được phân tán tốt hơn. Mẹo nhớ: “Axit vào nước”. Quy tắc pha chế này khác với sơ cứu: axit dính da hoặc mắt vẫn phải được rửa ngay bằng thật nhiều nước chảy.
3. Tính chất hóa học của H2SO4 loãng
Trong dung dịch loãng, H2SO4 thể hiện các tính chất chung của axit. Ở những phản ứng với kim loại như Fe, Zn, H⁺ nhận electron để tạo H2; không suy ra mọi chất gặp axit đều sinh khí hiđro.
3.1 Tác dụng với quỳ tím, kim loại, oxit bazơ
- Làm quỳ tím hóa đỏ.
- Phản ứng với nhiều kim loại đứng trước H như Mg, Zn, Fe tạo muối sunfat và H2. Pb thường bị hạn chế phản ứng do lớp PbSO4 ít tan; các trường hợp kim loại rất hoạt động trong nước cần xét riêng. Ví dụ với axit loãng:
Fe + H2SO4 → FeSO4 + H2
- Phản ứng với oxit bazơ tạo muối và nước. Trong ví dụ FeO với axit loãng, Fe giữ số oxi hóa +2:
FeO + H2SO4 → FeSO4 + H2O
3.2 Tác dụng với bazơ và muối
Với NaOH, xét tỉ lệ n(H2SO4) : n(NaOH). Tỉ lệ 1 : 1 được biểu diễn bằng phương trình tạo NaHSO4 (muối axit); tỉ lệ 1 : 2 tạo Na2SO4 (muối trung hòa). Nếu dùng tỉ lệ khác, có thể còn chất dư hoặc hỗn hợp muối:
H2SO4 + NaOH → NaHSO4 + H2O
H2SO4 + 2NaOH → Na2SO4 + 2H2O
H2SO4 loãng phản ứng với muối cacbonat, hiđrocacbonat giải phóng CO2. Trong các phương trình sau, axit đủ để phản ứng hoàn toàn theo tỉ lệ tạo muối sunfat. CO2 là sản phẩm khí, không phải tên của “axit mới”:
Na2CO3 + H2SO4 → Na2SO4 + H2O + CO2
H2SO4 + 2KHCO3 → K2SO4 + 2H2O + 2CO2
4. Tính chất hóa học của H2SO4 đặc
H2SO4 đặc ngoài tính axit còn có tính háo nước và tính oxi hóa mạnh, thường thấy rõ khi đun nóng. Trong phản ứng với Cu, S có số oxi hóa +6 trong H2SO4 nhận electron, khác với trường hợp H⁺ tạo H2 khi Fe phản ứng với axit loãng. S(+6) là cách ghi số oxi hóa của S trong hợp chất, không phải ion S⁶⁺ tự do trong dung dịch.
Cách pha loãng H2SO4 đặc an toàn và không an toàn
4.1 Tính oxi hóa mạnh với kim loại và phi kim
H2SO4 đặc nóng phản ứng với nhiều kim loại, kể cả Cu và Ag đứng sau H trong dãy hoạt động. Trong phạm vi phổ thông, Au và Pt không phản ứng. Với Cu:
Cu + 2H2SO4 (đặc, nóng) → CuSO4 + SO2 + 2H2O
Cu tăng số oxi hóa từ 0 lên +2; S trong một phần H2SO4 giảm từ +6 xuống +4 trong SO2. Vì vậy, khí trong phản ứng này là SO2, không phải H2. Với kim loại khác và điều kiện khác, có thể gặp sản phẩm khử như S hoặc H2S. Không chỉ nhìn kim loại “mạnh” hay “yếu” để khẳng định duy nhất sản phẩm; cần dùng điều kiện và dữ kiện đề bài.
CuSO4 khan là chất rắn trắng, còn CuSO4·5H2O là tinh thể xanh. Trong nước, màu xanh chủ yếu do ion Cu²⁺ được các phân tử nước bao quanh. Vì vậy, không gọi dung dịch màu xanh là “CuSO4·5H2O hòa thành phân tử” và không mặc định mọi hỗn hợp sau phản ứng Cu với axit đặc đều không màu.
Fe, Al, Cr bị thụ động trong H2SO4 đặc nguội: lớp màng bảo vệ làm phản ứng rất chậm hoặc hầu như không quan sát được. Điều này không có nghĩa kim loại hoàn toàn trơ trong mọi điều kiện. Khi đun nóng hoặc thay đổi điều kiện, sự bảo vệ có thể mất đi.
Một số phi kim và chất khử cũng bị H2SO4 đặc nóng oxi hóa. Cần ghi rõ điều kiện đặc, nóng cho các phương trình:
C + 2H2SO4 (đặc, nóng) → CO2 + 2SO2 + 2H2O
2P + 5H2SO4 (đặc, nóng) → 2H3PO4 + 5SO2 + 2H2O
2FeO + 4H2SO4 (đặc, nóng) → Fe2(SO4)3 + SO2 + 4H2O
4.2 Tính háo nước, than hóa chất hữu cơ
Tính háo nước gồm khả năng hút nước và tách các nguyên tố H, O khỏi một số hợp chất theo tỉ lệ tạo nước. Trong thí nghiệm biểu diễn với đường saccarozơ, đường có thể chuyển thành khối đen giàu cacbon, đồng thời tỏa nhiệt và sinh khí. Phương trình dưới chỉ mô tả sự tách nước chính, không bao quát mọi phản ứng phụ:
C12H22O11 → 12C + 11H2O (tác dụng của H2SO4 đặc)
Khi gặp axit đặc, giấy, vải và mô cơ thể có thể bị tổn hại nghiêm trọng. Tổn thương không chỉ do tách nước mà còn do tính ăn mòn và nhiệt sinh ra. Không dùng hiện tượng than hóa để thử trên da hoặc đồ vật sinh hoạt.
4.3 Bảng so sánh H2SO4 loãng và đặc
| Tiêu chí |
H2SO4 loãng |
H2SO4 đặc |
| Điểm nổi bật khi học phản ứng |
Tính axit; H⁺ tạo H2 với một số kim loại |
Tính axit, háo nước; S(+6) thể hiện tính oxi hóa |
| Với Cu, Ag |
Không phản ứng trong điều kiện thông thường của bài phổ thông |
Phản ứng khi đun nóng |
| Với kim loại đứng trước H |
Nhiều kim loại tạo muối và H2; cần xét ngoại lệ như lớp PbSO4 bảo vệ |
Khi phản ứng: tạo muối, nước và sản phẩm khử như SO2; phụ thuộc điều kiện |
| Với Fe, Al, Cr (nguội) |
Có thể phản ứng khi điều kiện phù hợp |
Bị thụ động trong axit đặc nguội |
| Với đường |
Không than hóa rõ như axit đặc ở điều kiện thường; vẫn có thể xúc tác thủy phân khi phù hợp |
Than hóa |
Cách nhớ qua hai ví dụ: Fe + H2SO4 loãng tạo H2; Cu + H2SO4 đặc nóng tạo SO2. Luôn đọc nồng độ, nhiệt độ và chất tham gia, không dùng “loãng ra H2” cho mọi phản ứng.
Các bài bên dưới giải thích thêm một số khái niệm toán học và tiếng Việt:
Xem thêm kiến thức toán học và tiếng Việt:
5. Điều chế H2SO4 trong công nghiệp
5.1 Các bước phương pháp tiếp xúc
Phương pháp tiếp xúc là cách sản xuất chủ yếu hiện nay, gồm ba giai đoạn:
- Đốt quặng pyrit sắt (FeS2) hoặc lưu huỳnh để tạo SO2. Ví dụ: 4FeS2 + 11O2 → 2Fe2O3 + 8SO2 (nhiệt độ cao).
- Oxi hóa SO2 thành SO3 bằng xúc tác chứa V2O5, thường ở khoảng 400–450°C: 2SO2 + O2 ⇌ 2SO3. Áp suất và mức chuyển hóa phụ thuộc thiết kế hệ thống; không mặc định mọi quy trình đều dùng đúng 2 atm hoặc đạt đúng 98%.
- Hấp thụ SO3 bằng H2SO4 đậm đặc trong hệ thống công nghiệp; có thể biểu diễn qua oleum H2SO4·nSO3. Sau đó điều chỉnh bằng lượng nước thích hợp để thu nồng độ yêu cầu: H2SO4·nSO3 + nH2O → (n+1)H2SO4. Đây là phương trình mô tả, không phải hướng dẫn pha chế ngoài hệ thống chuyên dụng.
Không đưa SO3 trực tiếp vào nước để thu axit trong cách trình bày quy trình tiếp xúc thông thường vì dễ tạo sương axit khó thu hồi. Hấp thụ bằng axit đậm đặc và kiểm soát nhiệt trong thiết bị chuyên dụng giúp thu sản phẩm hiệu quả hơn.
6. Ứng dụng của H2SO4
H2SO4 được dùng rộng rãi trong sản xuất phân bón, hóa chất, luyện kim và một số quy trình lọc dầu. Với người mới học, cần nhớ ứng dụng gắn với chức năng của axit thay vì học thuộc một con số sản lượng không kèm năm thống kê.
6.1 Sản xuất phân bón
Sản xuất phân bón là một ứng dụng lớn. H2SO4 được dùng để xử lí nguyên liệu photphat, sản xuất axit photphoric và một số loại phân bón như amoni sunfat. Tỉ lệ sản lượng dành cho lĩnh vực này thay đổi theo thời điểm và khu vực.
6.2 Ắc quy, xử lý nước thải, luyện kim và lọc dầu
- Ắc quy: dung dịch loãng là chất điện phân trong ắc quy chì-axit.
- Xử lí nước: điều chỉnh pH và sản xuất hóa chất keo tụ như nhôm sunfat. Không coi việc thêm H2SO4 là cách chung để loại cả Ca²⁺ và Mg²⁺ hoặc làm mềm mọi loại nước.
- Luyện kim: sản xuất đồng, kẽm; tẩy gỉ bề mặt thép trước khi mạ.
- Lọc dầu: dùng làm xúc tác trong quá trình alkyl hóa.
- Công nghiệp khác: thuốc nhuộm, giấy, tơ sợi hóa học, chất dẻo, chất tẩy rửa, thuốc nổ, dược phẩm.
Trong phòng thí nghiệm, axit đặc còn dùng điều chế các axit dễ bay hơi hơn như HCl, HNO3.
6.3 Nồng độ thường dùng theo mục đích
Không có một nồng độ cố định cho mọi phòng thí nghiệm, ắc quy hoặc nhà máy phân bón. Các giá trị trong bảng chỉ giúp hình dung dạng sử dụng. Khi làm bài có nồng độ phần trăm khối lượng, dùng C% = m(H2SO4) : m(dung dịch) × 100%; ví dụ 100 g dung dịch 98% chứa 98 g H2SO4 và khoảng 2 g nước nếu chỉ có hai thành phần.
7. An toàn khi dùng và bảo quản H2SO4
7.1 Nguy hiểm của axit sunfuric
H2SO4 có thể gây bỏng da, tổn thương mắt và đường hô hấp. Mức độ nguy hiểm phụ thuộc nồng độ, lượng tiếp xúc và điều kiện sử dụng. Khi làm việc cần tuân theo phiếu an toàn hóa chất (SDS) của đúng sản phẩm và có người hướng dẫn; bảo hộ thường gồm:
- Kính bảo hộ chống văng bắn và găng tay được xác nhận phù hợp với axit ở nồng độ sử dụng.
- Khi có nguy cơ bắn axit, dùng thêm tấm chắn mặt và trang phục chống hóa chất phù hợp; tấm chắn mặt không thay thế kính bảo hộ.
- Khu vực thông gió, có thiết bị rửa mắt và nước khẩn cấp; thao tác có nguy cơ tạo sương axit cần biện pháp hút khí phù hợp.
Không suy ra thiết bị điện tử như loa đều chứa H2SO4. Nguy cơ hóa chất phụ thuộc linh kiện và loại pin; riêng ắc quy chì–axit có dung dịch H2SO4. Không tự tháo mở ắc quy để lấy axit.
7.2 Bảo quản và vật liệu chứa
Bảo quản trong bao bì chuyên dụng, có nhãn, đậy kín và đặt trong khu vực có biện pháp giữ hóa chất khi rò rỉ, xa các chất không tương thích. Bồn thép có thể dùng trong một số điều kiện công nghiệp đã được kiểm soát, nhưng không suy ra mọi đồ sắt hoặc nhôm đều chứa axit an toàn. Khả năng chịu axit của thép không gỉ và nhựa phụ thuộc loại vật liệu, nồng độ, nhiệt độ cùng điều kiện vận hành; chọn theo SDS và hướng dẫn nhà sản xuất, không cấm mọi inox hoặc chọn mọi loại nhựa.
7.3 Sơ cứu khi dính axit
- Dính da: lập tức xả nhiều nước chảy nhẹ liên tục ít nhất 30 phút, đồng thời cởi bỏ quần áo, giày và đồ trang sức nhiễm axit khi có thể. Không chà xát, không bôi chất kiềm để trung hòa. Nhờ người gọi trợ giúp y tế ngay trong lúc rửa; không chờ rửa xong mới tìm hỗ trợ.
- Dính mắt: rửa ngay bằng nước sạch chảy nhẹ ít nhất 30 phút, giữ mi mắt mở. Tháo kính áp tròng nếu dễ làm nhưng không trì hoãn rửa mắt. Cần cấp cứu và khám mắt khẩn cấp; tiếp tục rửa khi có thể trong lúc chờ hỗ trợ.
- Hít phải sương hoặc khí từ sự cố: đưa người bị nạn ra không khí sạch nếu có thể thực hiện an toàn, không tự đi vào vùng ô nhiễm. Gọi hỗ trợ y tế ngay; chỉ người được đào tạo mới thực hiện các biện pháp hỗ trợ hô hấp phù hợp.
- Nuốt phải: gọi cấp cứu ngay, không gây nôn, không tự dùng chất kiềm để trung hòa. Nếu người bị nạn hoàn toàn tỉnh và súc miệng được, cho súc rồi nhổ bỏ nước. Không cho bất cứ thứ gì qua miệng người lơ mơ hoặc bất tỉnh; làm theo hướng dẫn nhân viên y tế.
8. Những hiểu lầm hay gặp về H2SO4
8.1 Cu và Ag phản ứng với axit đặc nóng nhưng không sinh H2
Vị trí trước hay sau H giúp xét khả năng giải phóng H2 từ một số axit như HCl hoặc H2SO4 loãng trong điều kiện phù hợp. Không áp dụng tiêu chí đó một mình cho axit có tính oxi hóa mạnh. Với H2SO4 đặc nóng, Cu và Ag có thể bị oxi hóa, còn S(+6) bị khử thành SO2. Dãy hoạt động còn có nhiều ứng dụng khác, không chỉ dùng xét phản ứng với H⁺.
8.2 Phân biệt CuSO4 khan, tinh thể ngậm nước và dung dịch
CuSO4 khan là chất rắn trắng; tinh thể CuSO4·5H2O có màu xanh. Trong dung dịch nước, ion Cu²⁺ được hiđrat hóa, không tồn tại đơn giản dưới dạng các phân tử tinh thể CuSO4·5H2O riêng rẽ. Màu của hỗn hợp khi Cu phản ứng với axit đặc phụ thuộc thành phần và điều kiện; không dùng câu “sau phản ứng luôn không xanh” làm quy tắc. Phần này giải thích màu sắc, không phải hướng dẫn đổ nước vào axit sau phản ứng.
8.3 Không đánh đồng axit mạnh, axit đặc và mức độ nguy hiểm
- Đồ uống có gas có cân bằng tạo axit cacbonic từ CO2 hòa tan; một số sản phẩm còn chứa axit khác. Tính phù hợp làm thực phẩm phụ thuộc thành phần và hàm lượng được kiểm soát, không chỉ vì có một axit yếu.
- Dịch vị có HCl cùng các thành phần khác; niêm mạc được bảo vệ bằng nhiều cơ chế, gồm lớp nhầy và bicarbonat. Điều này không có nghĩa dung dịch HCl ngoài cơ thể an toàn để uống.
- H2SO4 là axit mạnh; dạng đậm đặc còn háo nước và phản ứng tỏa nhiệt mạnh khi gặp nước. Dung dịch loãng vẫn có thể gây tổn thương, tùy nồng độ và mức tiếp xúc.
“Mạnh/yếu” mô tả khả năng cho proton trong môi trường đang xét; “đặc/loãng” nói về hàm lượng chất tan. Nguy cơ còn phụ thuộc độc tính, lượng tiếp xúc, thời gian và nhiệt độ. Không dựa riêng vào nhãn axit mạnh hay yếu để kết luận an toàn.
9. Ví dụ và bài tập vận dụng về H2SO4
9.1 Ví dụ có lời giải
Ví dụ 1. Viết và cân bằng Cu + H2SO4 đặc nóng.
Một nguyên tử Cu nhường 2 electron khi từ số oxi hóa 0 lên +2; một nguyên tử S nhận 2 electron khi từ +6 xuống +4 trong SO2. Vì vậy, tỉ lệ Cu : SO2 là 1 : 1. Cần thêm một gốc sunfat để tạo CuSO4, nên tổng hệ số H2SO4 bằng 2. Không phải cả hai nguyên tử S đều bị khử:
Cu + 2H2SO4 (đặc, nóng) → CuSO4 + SO2 + 2H2O
Ví dụ 2. Cho 5,4 g Al nguyên chất phản ứng hoàn toàn với H2SO4 loãng dư. Tính thể tích H2 ở 0°C, 1 atm; dùng thể tích mol khí gần đúng 22,4 lít/mol.
- n(Al) = 5,4 : 27 = 0,2 mol.
- 2Al + 3H2SO4 → Al2(SO4)3 + 3H2.
- n(H2) = 0,2 × 3/2 = 0,3 mol.
- V = 0,3 × 22,4 = 6,72 lít.
Ví dụ 3. Từ 1 tấn quặng pyrit chứa 96% FeS2, hiệu suất cả quá trình 80%, thu được bao nhiêu tấn H2SO4 98%?
Sơ đồ quy đổi theo số nguyên tử S: 1 mol FeS2 tương ứng tối đa 2 mol H2SO4. Đây không phải phương trình phản ứng một bước. Dùng M(FeS2) = 120 g/mol, M(H2SO4) = 98 g/mol.
- m(FeS2) = 1 × 0,96 = 0,96 tấn.
- Lý thuyết: m(H2SO4) = 0,96 × (2 × 98 : 120) = 1,568 tấn.
- Thực tế (80%): 1,568 × 0,8 = 1,2544 tấn.
- Quy về axit 98%: 1,2544 : 0,98 = 1,28 tấn.
9.2 Bài tập tự luyện có đáp án
Bài 1. Nhận biết hai dung dịch H2SO4 loãng và NaCl bằng một thuốc thử.
Đáp án: với đúng hai mẫu đã biết chỉ là H2SO4 loãng và NaCl, dùng quỳ tím: mẫu làm quỳ đỏ là H2SO4; mẫu còn lại không đổi màu. Có thể dùng riêng BaCl2: H2SO4 + BaCl2 → BaSO4↓ + 2HCl, còn NaCl không tạo kết tủa. Không suy rộng rằng mọi dung dịch tạo BaSO4 đều là H2SO4; Na2SO4 cũng cho kết tủa này.
Bài 2. Fe tác dụng với H2SO4 đặc nguội có phản ứng không? Vì sao?
Đáp án: trong điều kiện axit đặc nguội của bài phổ thông, Fe bị thụ động nên hầu như không quan sát thấy phản ứng. Không áp dụng kết luận này cho axit loãng hoặc axit đặc nóng.
Bài 3. Cho 5,6 g Fe vào H2SO4 loãng dư. Tính khối lượng FeSO4.
Đáp án: n(Fe) = 0,1 mol, n(FeSO4) = 0,1 mol, m = 0,1 × 152 = 15,2 g.
Bài 4. Cho 0,1 mol Na2CO3 phản ứng hoàn toàn với H2SO4 loãng đủ theo phương trình tạo Na2SO4, CO2 và nước. Tính thể tích CO2 ở 0°C, 1 atm, dùng 22,4 lít/mol.
Đáp án: n(CO2) = 0,1 mol, V = 2,24 lít.
Câu hỏi thường gặp
H2SO4 là axit mạnh hay yếu?
H2SO4 là axit mạnh. Trong mô hình điện li phổ thông của dung dịch loãng, nấc đầu được coi là hoàn toàn, nấc sau là cân bằng: HSO4⁻ ⇌ H⁺ + SO4²⁻. Không đồng nhất axit mạnh với axit đậm đặc.
H2SO4 có bay hơi không?
H2SO4 có độ bay hơi thấp ở nhiệt độ thường, nhưng khi bị phun, khuấy hoặc đun nóng có thể tạo sương axit; đun mạnh còn có nguy cơ phân hủy. Không ngửi trực tiếp hoặc dựa vào việc “không thấy khói” để kết luận an toàn.
H2SO4 có phải là axit ắc quy không?
Đúng. Ắc quy chì-axit dùng dung dịch H2SO4 loãng làm chất điện phân.
Vì sao không uống được H2SO4 như đồ uống có gas?
Không dùng H2SO4 làm đồ uống hoặc thử nếm để nhận biết. Dung dịch dùng trong phòng thí nghiệm hay công nghiệp có nguy cơ ăn mòn, tạp chất và gây tổn thương nghiêm trọng khi nuốt. So sánh với đồ uống không thể chỉ dựa vào việc cả hai đều chứa axit.
Dính H2SO4 vào da thì xử lý thế nào?
Lập tức rửa bằng thật nhiều nước chảy nhẹ liên tục ít nhất 30 phút, cởi bỏ đồ nhiễm axit khi có thể và nhờ người gọi trợ giúp y tế ngay trong lúc rửa. Không chà xát, không tự trung hòa bằng kiềm. Quy tắc không đổ nước vào axit khi pha chế không có nghĩa phải tránh nước khi sơ cứu.
Nhận biết H2SO4 và ion sunfat bằng cách nào?
Trong bài nhận biết, ion sunfat SO4²⁻ tạo kết tủa trắng với Ba²⁺: Ba²⁺ + SO4²⁻ → BaSO4↓. Với mẫu chưa rõ thành phần, thường axit hóa mẫu bằng HCl loãng rồi dùng BaCl2 để hạn chế nhầm với các kết tủa như BaCO3; BaSO4 không tan trong HCl loãng. Không dùng H2SO4 để axit hóa phép thử vì sẽ tự đưa sunfat vào mẫu. Kết quả này nhận biết ion sunfat, chưa đủ để khẳng định dung dịch là H2SO4. Cần kết hợp tính axit và thành phần các mẫu mà đề cho. Chẳng hạn, H2SO4 và Na2SO4 đều tạo BaSO4 nhưng quỳ tím giúp phân biệt hai dung dịch đơn giản ấy. Các thuốc thử được sử dụng trong phòng thí nghiệm có hướng dẫn.
H2SO4 98% có phải là dạng nguyên chất không?
Không. Với dung dịch chỉ gồm H2SO4 và nước, nồng độ 98% theo khối lượng nghĩa là 100 g dung dịch có 98 g H2SO4 và 2 g nước. H2SO4 gần 100% vẫn tồn tại; loại 98% phổ biến không có nghĩa đây là mức tinh khiết tối đa có thể đạt.