Trả lời nhanh: Fe + HNO3 là phản ứng oxi hóa–khử: Fe nhường electron, còn nitơ trong ion nitrat nhận electron. Trong các bài cơ bản, HNO3 loãng dư và chỉ tạo NO: Fe + 4HNO3 → Fe(NO3)3 + NO + 2H2O; HNO3 đặc nóng tạo NO2. HNO3 đặc nguội làm Fe bị thụ động. Cần đọc cả điều kiện và sản phẩm đề cho, vì không phải mọi trường hợp đều thu được muối Fe(III).
1. Fe tác dụng với HNO3 là phản ứng gì?
Để hiểu phản ứng này, trước hết nhớ hai vai trò: Fe là chất khử vì nhường electron; HNO3 là chất oxi hóa vì có nitơ nhận electron. Sau đó mới xét axit loãng hay đặc, nóng hay nguội và lượng Fe/axit. Bài bắt đầu bằng hai phương trình tạo NO và NO2, rồi xét trường hợp Fe dư và các sản phẩm khử khác.
1.1 Vai trò của Fe và HNO3
Fe là ký hiệu của sắt, có số hiệu nguyên tử 26, thuộc chu kỳ 4, nhóm 8 (VIIIB theo cách gọi cũ). Cấu hình electron viết gọn là [Ar]3d⁶4s². Khi tạo ion, Fe mất hai electron 4s để thành Fe²⁺; nếu mất thêm một electron thì thành Fe³⁺. Người mới chỉ cần nhớ: trong bài này, sắt có thể tạo muối Fe(II) hoặc Fe(III), tùy điều kiện.
Trong hai phương trình tạo Fe(NO3)3 được học đầu tiên, Fe từ số oxi hóa 0 lên +3, tức mỗi nguyên tử Fe nhường 3 electron:
Fe → Fe³⁺ + 3e
Trong HNO3, N có số oxi hóa +5. Khi phản ứng, một phần N giảm số oxi hóa, chẳng hạn xuống +2 trong NO hoặc +4 trong NO2; phần N trong gốc NO3⁻ của muối vẫn ở +5. HNO3 là axit mạnh trong nước và có tính oxi hóa mạnh. Đừng hiểu rằng mọi nguyên tử N trong lượng axit đã dùng đều nhận electron.
Với các phản ứng Fe + HNO3 đang xét, không viết H2 vào sản phẩm. Điều này khác Fe tác dụng HCl hoặc H2SO4 loãng: Fe tạo muối Fe(II) và giải phóng H2. Ví dụ: Fe + H2SO4 (loãng) → FeSO4 + H2.
Để hiểu rõ hơn về chất oxi hoá trong phản ứng này, bạn có thể đọc thêm về axit nitric và cách các kim loại khác phản ứng với nó.
Xem thêm về axit nitric và các phản ứng kim loại với axit:
1.2 Các sản phẩm khử thường gặp của HNO3
Với nhiều kim loại, HNO3 có thể tạo NO2, NO, N2O, N2 hoặc ion NH4⁺ trong muối NH4NO3. Đây là các khả năng chung, không phải danh sách sản phẩm luôn đồng thời xuất hiện với Fe. HNO3 tác dụng với nhiều kim loại; Au và Pt là hai ngoại lệ quen thuộc trong chương trình phổ thông.
- Trong nhiều bài phổ thông, HNO3 loãng tạo NO; cần kiểm tra đề có cho NO là sản phẩm khử duy nhất hay không.
- HNO3 đặc thường tạo NO2 khi phản ứng xảy ra; riêng Fe với axit đặc nguội cần xét sự thụ động hóa.
- Với một số kim loại và điều kiện thích hợp, N có thể bị khử sâu hơn, tạo N2O, N2 hoặc NH4⁺. Chỉ từ chữ “loãng” chưa xác định chắc chắn toàn bộ sản phẩm.
Ví dụ một nhánh tạo NH4NO3 của Zn: 4Zn + 10HNO3 → 4Zn(NO3)2 + NH4NO3 + 3H2O. Phương trình này áp dụng khi điều kiện và sản phẩm tương ứng đã được xác định, không phải mọi lần Zn gặp HNO3 loãng.
2. Phương trình Fe + HNO3 theo từng điều kiện
Bảng tóm tắt các trường hợp học tập. Hai dòng NO và NO2 là trọng tâm; dòng N2O phải có dữ kiện sản phẩm, còn nhánh NH4NO3 cần xét cả hóa trị của sắt.
| Điều kiện |
Sản phẩm |
Ghi chú |
| HNO3 loãng dư; đề cho chỉ tạo NO |
Fe(NO3)3, NO, H2O |
Fe bị oxi hóa lên +3 |
| HNO3 đặc, đun nóng |
Fe(NO3)3, NO2, H2O |
Khí nâu đỏ, độc |
| Đề cho Fe(III) và sản phẩm khử N2O |
Fe(NO3)3, N2O, H2O |
Cân bằng theo sản phẩm đã cho |
| HNO3 rất loãng, nguội; xét nhánh Fe(II)/NH4⁺ |
Fe(NO3)2, NH4NO3, H2O |
Nhánh không tạo khí; không mặc định Fe(III) |
| HNO3 đặc, nguội |
Hầu như không phản ứng tiếp |
Fe bị thụ động hóa trong mô hình phổ thông |
2.1 Fe + HNO3 loãng ra NO
Với trường hợp HNO3 loãng dư và NO là sản phẩm khử duy nhất, sắt tạo muối sắt(III) nitrat:
Fe + 4HNO3 → Fe(NO3)3 + NO + 2H2O
Fe(NO3)3 là muối sắt(III) nitrat; NO là khí không màu. Hệ số cho biết 1 mol Fe phản ứng với 4 mol HNO3 để tạo 1 mol muối và 1 mol NO. Không dùng phương trình này cho mọi điều kiện chỉ vì thấy chữ “HNO3 loãng”.
2.2 Fe + HNO3 đặc nóng ra NO2
Trong trường hợp phổ thông Fe phản ứng với HNO3 đặc nóng, sản phẩm khử là NO2:
Fe + 6HNO3 → Fe(NO3)3 + 3NO2 + 3H2O
Cần ghi điều kiện đặc, nóng để phân biệt với đặc, nguội gây thụ động. Mức độ và tốc độ phản ứng thực tế còn phụ thuộc nồng độ, trạng thái bề mặt và các điều kiện khác; không coi việc đun nóng là bảo đảm phản ứng luôn xảy ra theo cùng một tốc độ.
2.3 Các nhánh tạo N2O và NH4NO3
Nếu đề đã cho muối sắt(III) và N2O, có thể cân bằng theo phương trình đầu dưới đây. Với nhánh HNO3 rất loãng, nguội tạo muối sắt(II) và NH4NO3, dùng phương trình thứ hai. Đây là hai nhánh khác nhau, không mặc định cùng một hóa trị của sắt:
8Fe + 30HNO3 → 8Fe(NO3)3 + 3N2O + 15H2O
4Fe + 10HNO3 → 4Fe(NO3)2 + NH4NO3 + 3H2O
Ở phương trình thứ hai, Fe lên +2, N tạo NH4⁺ xuống −3 và không có sản phẩm khí. Trong NH4NO3, chỉ N của NH4⁺ bị khử; N của NO3⁻ vẫn +5. Nếu đề cho hỗn hợp NO/NO2, có thể viết phương trình với hệ số chứa ẩn; muốn có một bộ hệ số số nguyên xác định cần thêm tỉ lệ sản phẩm hoặc dữ kiện tương đương.
2.4 Fe + HNO3 đặc nguội
Fe, Al và Cr bị thụ động trong HNO3 đặc nguội: lớp màng bảo vệ rất mỏng trên bề mặt làm phản ứng tiếp theo bị kìm hãm mạnh. Fe cũng bị thụ động trong H2SO4 đặc nguội. “Không phản ứng” trong bài phổ thông là cách nói gọn cho trạng thái thụ động, không có nghĩa sắt hoàn toàn trơ với mọi dung dịch HNO3.
3. Cách cân bằng phương trình Fe + HNO3 bằng thăng bằng electron
Thăng bằng electron dựa trên nguyên tắc tổng electron nhường bằng tổng electron nhận. Trước khi cân bằng, phải biết sản phẩm cần viết; phương pháp này không tự xác định sản phẩm từ nồng độ axit.
3.1 Bốn bước cân bằng với sản phẩm NO
Xét sơ đồ Fe + HNO3 → Fe(NO3)3 + NO + H2O.
- Xác định số oxi hóa: Fe từ 0 lên +3, nên Fe là chất khử; N tạo NO từ +5 xuống +2, nên HNO3 là chất oxi hóa.
- Viết quá trình theo số oxi hóa: Fe → Fe³⁺ + 3e; N(+5) + 3e → N(+2). Dòng có N(+5), N(+2) chỉ theo dõi số oxi hóa, không khẳng định có ion N⁵⁺ hay N²⁺ tự do trong dung dịch.
- Nhân hệ số để số electron cho và nhận bằng nhau. Ở đây cả hai đều là 3e nên hệ số là 1 và 1.
- Đặt hệ số 1 cho Fe, Fe(NO3)3 và NO. Vế phải có 3 N trong muối và 1 N trong NO, nên cần 4HNO3. Bốn H tạo 2H2O; kiểm tra lại O.
Kết quả: Fe + 4HNO3 → Fe(NO3)3 + NO + 2H2O. Tính theo 1 mol Fe, trong 4 mol HNO3 có 1 mol N bị khử thành NO và 3 mol gốc nitrat đi vào muối. Axit còn cung cấp H⁺ cho phản ứng; không nên gọi riêng phần nitrat tạo muối là toàn bộ “môi trường”. Hai vế đều có Fe: 1, N: 4, H: 4, O: 12.
3.2 Cân bằng với N2O: lưu ý nhân 2 nguyên tử N
Với sơ đồ Fe + HNO3 → Fe(NO3)3 + N2O + H2O, ta làm tương tự:
- Chất khử là Fe, chất oxi hoá là HNO3.
- Quá trình oxi hóa: Fe → Fe³⁺ + 3e. Với N2O, số oxi hóa trung bình của N là +1; hai N từ tổng +10 xuống tổng +2, nên nhận 8 electron trên mỗi phân tử N2O.
- Có thể ghi gọn 2N(+5) + 8e → 2N(+1) để tính electron. +1 ở đây là giá trị trung bình, không có nghĩa hai nguyên tử N trong cấu trúc thật phải có cùng số oxi hóa hoặc có điện tích +1. Không quên hệ số 2 của N.
- Bội chung nhỏ nhất của 3 và 8 là 24, nên nhân quá trình oxi hoá với 8 và quá trình khử với 3.
Từ đó ta có 8Fe, 3N2O, và 8Fe(NO3)3. Cân bằng nitơ: 8 × 3 + 3 × 2 = 30 nên cần 30HNO3. Cân bằng hiđro cho 15H2O. Kiểm tra oxi hai vế đều bằng 90.
8Fe + 30HNO3 → 8Fe(NO3)3 + 3N2O + 15H2O
3.3 Mẹo bảo toàn electron và lỗi thường gặp
Nếu toàn bộ Fe tan thành Fe³⁺ và sản phẩm khử duy nhất là NO: 3n(Fe) = 3n(NO), nên n(NO) = n(Fe). Với Fe dư và muối cuối cùng là Fe(II), không dùng tỉ lệ này cho toàn bộ Fe ban đầu.
Một số lỗi học sinh hay mắc:
- Quên nhân 2 nguyên tử N khi sản phẩm là N2O hoặc N2.
- Chỉ tính số HNO3 làm chất oxi hoá mà quên phần tạo muối.
- Cho rằng Fe luôn lên +2 như với HCl, hoặc ngược lại luôn lên +3 với mọi điều kiện HNO3.
- Viết H2 vào sản phẩm của phản ứng với HNO3.
4. Fe dư hay HNO3 dư: Fe(NO3)2 hay Fe(NO3)3?
Với bài chỉ tạo NO, lượng chất quyết định muối cuối cùng: nếu axit còn dư và phản ứng hoàn toàn theo mô hình đang xét, thu được Fe(III); nếu còn Fe kim loại sau khi axit hết, Fe có thể khử hết Fe(III) thành Fe(II). Không suy rộng kết luận này cho mọi nhánh như HNO3 rất loãng tạo NH4⁺.
4.1 Hai phản ứng nối tiếp khi Fe dư
Trong mô hình chỉ tạo NO, ban đầu có thể viết nhánh tạo Fe(III). Khi HNO3 đã hết và còn đủ Fe, Fe tiếp tục khử ion Fe³⁺:
Fe + 4HNO3 → Fe(NO3)3 + NO + 2H2O
Fe + 2Fe(NO3)3 → 3Fe(NO3)2
Cộng các phản ứng theo tỉ lệ thích hợp được: 3Fe + 8HNO3 → 3Fe(NO3)2 + 2NO + 4H2O. Phương trình này tính lượng Fe đã tan; nếu Fe ban đầu dư thì vẫn còn Fe rắn. Fe(NO3)3 là muối tan, không phải kết tủa; dung dịch Fe(III) thường vàng đến vàng nâu, Fe(II) thường lục nhạt. Màu còn phụ thuộc nồng độ và thành phần dung dịch.
Fe³⁺ cần ba ion NO3⁻ để trung hòa điện tích nên có Fe(NO3)3; Fe²⁺ cần hai ion NO3⁻ nên có Fe(NO3)2. Chỉ số ngoài ngoặc nhân với cả nhóm: Fe(NO3)3 chứa 1 Fe, 3 N và 9 O.
4.2 Bảng xét tỉ lệ mol HNO3/Fe
Chỉ dùng bảng khi NO là sản phẩm khử duy nhất, không có thụ động, bỏ qua phản ứng phụ và xét trạng thái cuối sau phản ứng. Đặt r = n(HNO3 ban đầu)/n(Fe ban đầu), với cả hai lượng đều lớn hơn 0. Không dùng nồng độ thay cho số mol trong tỉ lệ này.
| Tỉ lệ nHNO3/nFe |
Muối thu được |
| r ≥ 4 |
Chỉ Fe(NO3)3; r > 4 thì axit dư |
| 0 < r ≤ 8/3 |
Chỉ Fe(NO3)2; r < 8/3 thì còn Fe rắn |
| 8/3 < r < 4 |
Cả Fe(NO3)2 và Fe(NO3)3; Fe và axit đều hết |
Trong khoảng 8/3 < r < 4, đặt a = n(Fe²⁺), b = n(Fe³⁺). Khi đó a + b = n(Fe ban đầu) và 2a + 3b = 3n(NO). Bảo toàn N cho n(HNO3) = 2a + 3b + n(NO). Tại r = 8/3, vừa đủ tạo toàn Fe(II); tại r = 4, vừa đủ tạo toàn Fe(III), không có chất ban đầu dư.
5. Hiện tượng nhận biết khi Fe tác dụng HNO3
Hiện tượng quan sát được phụ thuộc vào nồng độ axit và nhiệt độ.
5.1 Hiện tượng với HNO3 loãng
Với nhánh tạo NO, Fe tan dần và có khí không màu thoát ra. NO gặp O2 trong không khí tạo NO2 nâu đỏ:
2NO + O2 → 2NO2
Dung dịch có Fe(III) thường vàng đến vàng nâu; phản ứng có thể làm dung dịch nóng lên. Nếu điều kiện tạo Fe(II) hoặc hỗn hợp, màu có thể khác, nên không dùng màu riêng lẻ để kết luận toàn bộ sản phẩm.
5.2 Hiện tượng với HNO3 đặc nóng và đặc nguội
Với nhánh HNO3 đặc nóng đang xét, có NO2 nâu đỏ thoát ra và sắt tan. Với đặc nguội, Fe bị thụ động nên thường không thấy phản ứng rõ. NO2 độc; không ngửi trực tiếp để nhận biết. Không mặc định mọi mẫu sắt khi đun đều phản ứng mạnh như nhau.
Để kiểm tra Fe³⁺, có thể dùng NaOH sau khi đã trung hòa lượng axit dư: Fe³⁺ tạo kết tủa Fe(OH)3 nâu đỏ. Nếu thêm quá ít NaOH vào dung dịch còn nhiều HNO3, kiềm bị axit tiêu thụ nên chưa thấy kết tủa rõ:
Fe(NO3)3 + 3NaOH → Fe(OH)3↓ + 3NaNO3
6. Ví dụ có lời giải
6.1 Ví dụ 1: Tính thể tích NO khi hoà tan Fe
Đề bài: Hòa tan hoàn toàn 5,6 g Fe trong HNO3 loãng dư, NO là sản phẩm khử duy nhất. Tính thể tích NO ở 0°C, 1 atm; dùng 22,4 L/mol và M(Fe) = 56 g/mol.
- Số mol Fe: nFe = 5,6 : 56 = 0,1 mol.
- Bảo toàn electron: 3nFe = 3nNO, nên nNO = nFe = 0,1 mol.
- Thể tích khí: V = 0,1 × 22,4 = 2,24 lít.
6.2 Ví dụ 2: Tính khối lượng muối khi tạo NH4NO3
Đề bài: Hòa tan hoàn toàn 1,12 g Fe trong HNO3 rất loãng, nguội. Giả sử chỉ thu được Fe(NO3)2, NH4NO3 và nước theo phương trình 4Fe + 10HNO3 → 4Fe(NO3)2 + NH4NO3 + 3H2O. Tính tổng khối lượng hai muối trong dung dịch. Dùng Fe = 56, N = 14, O = 16, H = 1.
- Số mol Fe = 1,12 : 56 = 0,02 mol. Theo phương trình, n[Fe(NO3)2] = 0,02 mol; M[Fe(NO3)2] = 56 + 2 × (14 + 3 × 16) = 180 g/mol.
- Fe lên +2 nên nhường 2e; N từ +5 xuống −3 trong NH4⁺ nhận 8e. Bảo toàn electron: 2n(Fe) = 8n(NH4NO3), suy ra n(NH4NO3) = 0,04 : 8 = 0,005 mol. Có thể kiểm tra bằng tỉ lệ 4 mol Fe tạo 1 mol NH4NO3.
- Tổng khối lượng muối = 0,02 × 180 + 0,005 × 80 = 3,6 + 0,4 = 4,00 g. Đây là khối lượng Fe(NO3)2 cộng NH4NO3, không phải khối lượng cả dung dịch và không phải kết quả áp dụng cho mọi phản ứng Fe + HNO3.
7. Bài tập tự luyện có đáp án
Dùng M(Fe) = 56 g/mol. Các bài khí dưới đây quy ước 0°C, 1 atm, dùng 22,4 L/mol. Đọc rõ sản phẩm trước khi chọn phương trình.
Câu 1. Kim loại Fe bị thụ động bởi dung dịch nào: H2SO4 loãng, HCl đặc nguội, HNO3 đặc nguội hay HCl loãng?
Đáp án: HNO3 đặc nguội.
Câu 2. Cho Fe tác dụng với HNO3 đặc nóng thu được khí màu nâu đỏ. Khí đó là gì?
Đáp án: NO2.
Câu 3. Hòa tan hoàn toàn 11,2 g Fe trong HNO3 loãng dư; NO là sản phẩm khử duy nhất. Tính thể tích NO ở 0°C, 1 atm.
Đáp án: nFe = 0,2 mol, nNO = 0,2 mol nên V = 4,48 lít.
Câu 4. Tổng hệ số của phương trình Fe + HNO3 → Fe(NO3)3 + NO + H2O (số nguyên tối giản) là bao nhiêu?
Đáp án: 1 + 4 + 1 + 1 + 2 = 9. Nếu chỉ tính các chất tham gia thì bằng 5; hãy đọc kĩ đề xem hỏi tổng hệ số cả hai vế hay một vế.
Câu 5. Hòa tan hoàn toàn 5,6 g Fe trong HNO3 đặc nóng dư; NO2 là sản phẩm khử duy nhất. Tính thể tích NO2 ở 0°C, 1 atm.
Đáp án: Fe nhường 3e, mỗi NO2 nhận 1e nên nNO2 = 3 × 0,1 = 0,3 mol, V = 6,72 lít.
8. Lưu ý an toàn và ứng dụng thực tế
HNO3 ăn mòn và có tính oxi hóa mạnh; NO gặp không khí tạo NO2 độc. Các thí nghiệm này cần người có chuyên môn hướng dẫn, tủ hút và phương tiện bảo hộ thích hợp.
8.1 Thụ động hóa và ứng dụng
Thụ động hóa giúp giảm tốc độ ăn mòn và được khai thác trong lựa chọn vật liệu cho một số thiết bị chứa axit. Khả năng dùng sắt hoặc nhôm còn phụ thuộc nồng độ, nhiệt độ, tạp chất và thiết kế thiết bị; không suy ra rằng có thể dùng bất kỳ bình sắt/nhôm nào để chứa HNO3.
Câu hỏi thường gặp
Fe tác dụng HNO3 loãng ra sản phẩm gì?
Trong bài cho HNO3 loãng dư và NO là sản phẩm khử duy nhất: Fe + 4HNO3 → Fe(NO3)3 + NO + 2H2O. Nếu Fe dư hoặc đề cho sản phẩm khác, cần xét lại muối và phương trình.
Fe có tác dụng với HNO3 đặc nguội không?
Trong điều kiện phổ thông, Fe bị thụ động nên hầu như không phản ứng tiếp với HNO3 đặc nguội. Đặc nóng là nhánh thường được viết tạo Fe(NO3)3, NO2 và H2O; không bỏ qua điều kiện khi chép phương trình.
Vì sao khí NO thoát ra chuyển sang màu nâu đỏ?
NO là khí không màu, khi gặp oxi trong không khí sẽ tạo thành NO2 có màu nâu đỏ.
Fe(NO3)3 có phải chất kết tủa không?
Fe(NO3)3 là muối tan; dung dịch chứa Fe(III) thường vàng đến vàng nâu. Thêm đủ NaOH để trung hòa axit dư và phản ứng với Fe³⁺ sẽ tạo Fe(OH)3 nâu đỏ. Không gọi muối tan Fe(NO3)3 là kết tủa.
Fe + HNO3 ra NH4NO3 khi nào?
Một nhánh trong HNO3 rất loãng, nguội tạo Fe(NO3)2 và NH4NO3: 4Fe + 10HNO3 → 4Fe(NO3)2 + NH4NO3 + 3H2O. Khi làm bài, cần có dữ kiện về sản phẩm; không tự suy ra Fe luôn lên +3 hoặc cứ “rất loãng” là chắc chắn chỉ có một nhánh này.
Vì sao Fe(NO3)3 có 3 gốc nitrat?
Sắt bị oxi hoá lên số oxi hoá +3, nên cần 3 ion NO3- để trung hoà điện tích của ion Fe3+.
Khi làm bài Fe + HNO3, hãy xác định điều kiện, sản phẩm khử và muối sắt cuối cùng trước. Sau đó cân bằng electron và kiểm tra nguyên tử hai vế. Với hai nhánh cơ bản tạo Fe(III): 1 mol Fe tạo 1 mol NO hoặc 3 mol NO2. Khi Fe dư, có thể còn bước Fe khử Fe³⁺ thành Fe²⁺; các nhánh khử sâu phải bám sát dữ kiện đề.
Xem thêm các phương trình phản ứng hóa học khác:
Bạn có làm được hướng dẫn này không?
Có
Không