Lực ma sát được ứng dụng rất nhiều nhưng cũng mang lại rất nhiều bất lợi trong cuộc sống. Bài viết hôm nay sẽ cùng bạn tìm hiểu kiến thức liên quan đến lực ma sát, các ứng dụng phổ biến của lực ma sát cũng như các cách khác phục các điểm bất lợi của nó.
1. Lực là gì?
Lực là bất kỳ ảnh hưởng nào làm cho một vật có khối lượng thay đổi vận tốc của nó bạo gồm cả chuyển động từ trạng thái nghỉ đến chuyển động có gia tốc, hay làm biến dạng vật thể hoặc cả hai.

Lực của gió tác động lên cánh quạt và tạo ra năng lượng
Lực cũng có thể được miêu tả bằng những khái niệm trực giác như sự đẩy hoặc kéo. Lực là đại lượng vectơ có độ lớn và hướng. Trong hệ đo lường SI lực có đơn vị là newton và ký hiệu là F.
2. Lực ma sát là gì?
Các lực cản trở chuyển động xuất hiện tại giữa hai bề mặt tiếp xúc của vật chất và giúp chống lại xu hướng thay đổi vị trí tương đối giữa hai bề mặt tiếp xúc gọi là lực ma sát.

Phanh xe là ứng dụng của lực ma sát để giảm tốc độ của xe
3. Phân loại lực ma sát
Có ba loại lực ma sát: Ma sát trượt, ma sát nghỉ, ma sát lăn.

Bánh xe đẩy, ứng dụng của ma sát lăn giúp xe đẩy di chuyển dễ dàng hơn
4. Hệ số ma sát
Hệ số ma sát là tỉ số giữa lực ma sát của vật và lực tác dụng đồng thời lên chúng. Hệ số ma sát phụ thuộc rất nhiều vào vật liệu cấu tạo nên vật như: Nước đá trên thép có hệ số ma sát thấp (hai vật liệu có thể trượt dễ dàng trên bề mặt của nhau), cao su trên mặt đường có hệ số ma sát lớn(hai loại vật liệu không thể dễ dàng trượt trên bề mặt của nhau).

Một số hệ số ma sát
Hệ số ma sát là một đại lượng được xác định ra trong quá trình thí nghiệm chứ không phải từ tính toán. Các hệ số ma sát có thể nằm trong khoảng từ 0 cho tới một giá trị lớn hơn 1.
Hệ số ma sát càng cao thì chứng tỏ bề mặt của vật càng ráp. Ví dụ: Vật liệu khô kết hợp với nhau sinh ra hệ số ma sát nằm trong khoảng từ 0.3 đến 0.7, trong điều kiện tốt, lốp xe trượt trên bê tông có thể tạo ra hệ số ma sát với giá trị là 1,7.
5. Lực ma sát nghỉ
Lực ma sát nghỉ là gì?
Lực ma sát nghỉ xuất hiện khi một vật nằm yên trên bề mặt vật khác.
Công thức tính lực ma sát nghỉ

Công thức tính ma sát nghỉ
Đặc điểm của lực ma sát nghỉ
Lực ma sát nghỉ có điểm đặt lên vật (sát bề mặt tiếp xúc) và có phương song song với mặt tiếp xúc.
Có chiều ngược chiều với lực (hợp lực) của ngoại lực hoặc chiều chuyển động của vật.
Khi lực tác dụng song song với mặt tiếp xúc lớn hơn một giá trị nào đó thì vật sẽ trượt.
Chú ý:
Vật không có lực ma sát nghỉ khi vật đứng yên vì chịu các tác dụng của lực cân bằng và ngược lại nếu vật đứng yên vì tác động của các lực không cân bằng thì vật có ma sát nghỉ.
Ví dụ về ma sát nghỉ
Lực ma sát nghỉ xuất hiện khi ta đẩy bàn trên sàn nhà mà bàn vẫn đứng yên hoặc lực ma sát nghỉ giúp những chiếc xe đang đậu trong bến đứng yên.

Ma sát nghỉ tác động vào ô tô, giúp ô tô đứng yên
Vai trò của lực ma sát nghỉ
Lực ma sát nghỉ có vai trò tựa như một lực phát động giúp các vật chuyển động.
6. Lực ma sát lăn
Lực ma sát lăn là gì?
Lực ma sát lăn sinh ra khi một lăn trên bề mặt của vật khác.
Đặc điểm của lực ma sát lăn
Hệ số ma sát lăn nhỏ hơn rất nhiều lần hệ số ma sát trượt.
Ví dụ về ma sát lăn
Ma sát lăn thường dùng để hạn chế tác hại của ma sát trượt được ứng dụng để chế tạo ra các ổ bi, con lăn.

Ổ bi - một ứng dụng của ma sát lăn
Hoặc bạn lăn một thùng phuy trên mặt sàn sẽ làm xuất hiện lực ma sát lăn.
7. Lực ma sát trượt
Lực ma sát trượt là gì?
Lực ma sát trượt sinh ra khi một vật trượt trên bề mặt của vật khác. Lực ma sát trượt luôn ngược hướng chuyển động.
Công thức tính lực ma sát trượt

Công thức tính ma sát trượt
Đặc điểm của lực ma sát trượt
Ma sát trượt không phụ thuộc vào diện tích tiếp xúc và tốc độ của vật
Có tỉ lệ với độ lớn của áp lực.
Ma sát trượt còn phụ thuộc vào vật liệu và tình trạng của hai mặt tiếp xúc.
Hệ số ma sát trượt
Ví dụ về ma sát trượt
Khi phanh xe đạp, lực ma sát giữa hai má phanh với vành xe là lực ma sát trượt.

Má phanh xe trượt trên vành xe tạo ra lực ma sát trượt
Ma sát trượt xuất hiện khi vận động viên trượt trên nền băng.
8. Ứng dụng ma sát trong đời sống
Lực ma sát được sử dụng để làm biến dạng các bề mặt trong một số lĩnh vực. Nó được sử dụng trong kỹ thuật đánh bóng, sơn mài, mài gương,…

Ứng dụng lực ma sát để đánh bóng đồ vật
Lực ma sát được ứng dụng trong việc hãm tốc độ phương tiện giao thông di chuyển trên Trái Đất. Động năng của phương tiện chuyển thành nhiệt năng và 1 phần động năng của Địa cầu.

Vết phanh gấp của ô tô là hình ảnh rõ nhất cho việc ứng dụng lực ma sát
Lực ma sát sinh ra nhiệt năng nên nó được ứng dụng để đánh lửa hay dùng trong đá lửa. Ngoài ra, theo một số giả thuyết thì nó còn được dùng để làm công cụ tạo lửa của người tiền sử.
9.Cách làm giảm ma sát
Ma sát giúp con người trong nhiều hoạt động nhưng cũng có những điểm bất lợi ảnh hưởng đến cuộc sống con người như: Ngăn cản các chuyển động làm thất thoát năng lượng, làm mài mòn hệ thống cơ học khiến nó bị biến dạng vượt ngưỡng cho phép của thiết kế hay làm sinh ra nhiệt năng làm biến chất hoặc nóng chảy vật liệu.
Một số cách khắc phục dưới đây sẽ làm giảm ma sát:
Chuyển ma sát trượt thành ma sát lăn: Các ổ bi là một ví dụ chuyển ma sát trượt thành ma sát lăn. Nó giúp giảm ma sát một cách đáng kể, vì thế tình trạng bị bào mòn cũng được hạn chế.

Giảm ma sát bằng cách sử dụng các bánh xe
Làm giảm ma sát tĩnh: Các đoàn tàu hỏa khi khởi động thì đầu tàu sẽ bị đẩy giật lùi. Việc này sẽ tạo ra khe hở giữa các toa tàu trước khi tiến về phía trước. Đầu tàu chỉ cần kéo từng toa một nên nó chỉ cần chống lại ma sát tĩnh của một toa trong một thời điểm chứ không phải của cả đoàn tàu.
Thay đổi bề mặt: Việc thay đổi bề mặt cũng góp phần làm giảm ma sát. Trong thực tế, người ta dùng các chất bôi trơn (bột than chì, dầu mỡ,…) giữa những bề mặt rắn. Việc này sẽ giúp làm giảm hệ số ma sát giữa các bề mặt.
10. Bài tập về ma sát có lời giải cực đầy đủ
Bài tập trắc nghiệm
Bài 1: Có mấy loại lực ma sát?
A. 1 B. 2 C. 3 D. 4
Hướng dẫn giải:
Có ba loại lực ma sát: Ma sát lăn, ma sát trượt và ma sát nghỉ.
Vậy ta chọn đáp án C.
Bài 2: Lực nào sau đây không phải là lực ma sát?
A. Lực xuất hiện khi bánh xe trượt trên mặt đường.
B. Lực xuất hiện khi lốp xe đạp lăn trên mặt đường.
C. Lực của dây cung tác dụng lên mũi tên khi bắn.
D. Lực xuất hiện khi các chi tiết máy cọ xát với nhau.
Hướng dẫn giải:
Lực của dây cung tác dụng lên mũi tên khi bắn không phải là lực ma sát
Vậy ta chọn đáp án C.
Bài 3: Khi xe đang chuyển động, muốn xe dừng lại, người ta dùng phanh để:
A. Tăng ma sát trượt.
B. Tăng ma sát lăn.
C. Tăng ma sát nghỉ.
D. Tăng quán tính.
Hướng dẫn giải:
Khi xe đang chuyển động, muốn xe dừng lại, người ta dùng phanh để tăng ma sát trượt giữa má phanh và bánh xe làm xe dừng lại
Vậy ta chọn đáp án A.
Bài 4: Một ô tô đang chuyển động trên mặt đường, lực tương tác giữa bánh xe với mặt đường là:
A. Ma sát trượt.
B. Ma sát nghỉ.
C. Ma sát lăn
D. Lực quán tính.
Hướng dẫn giải
Lực tương tác giữa bánh xe với mặt đường là lực ma sát lăn
Vậy ta chọn đáp án C.
Bài 5: Trường hợp nào sau đây xuất hiện lực ma sát trượt?
A. Viên bi lăn trên cát.
B. Bánh xe đạp chạy trên đường.
C. Trục ổ bi ở xe máy đang hoạt động.
D. Khi viết phấn trên bảng.
Hướng dẫn giải
Khi viết phấn trên bảng xuất hiện lực ma sát trượt
Vậy ta chọn đáp án D.
Bài tập tự luận
Bài 1: Một ôtô khối lượng 1,5 tấn chuyển động thẳng đều trên đường. Hệ số ma sát lăn giữa bánh xe và mặt đường là 0,08. Tính lực phát động đặt vào xe.
Hướng dẫn giải

Hướng dẫn giải bài 1
Bài 2:
Một xe ôtô đang chạy trên đường lát bêtông với vận tốc v0= 100 km/h thì hãm lại. Hãy tính quãng đường ngắn nhất mà ôtô có thể đi cho tới lúc dừng lại trong hai trường hợp :
a) Đường khô, hệ số ma sát trượt giữa lốp xe với mặt đường là μ = 0,7.
b) Đường ướt, μ =0,5.
Hướng dẫn giải

Hướng dẫn giải bài 2
Mong rằng bạn sẽ có thêm nhiều kiến thức hữu ích về lực ma sát sau khi xem xong bài viết này. Cảm ơn bạn đã theo dõi!