Trả lời nhanh: Nhân hóa là gì? Đó là biện pháp tu từ dùng từ ngữ vốn chỉ con người (tên gọi, hành động, tính cách, cảm xúc) để gọi hoặc tả sự vật, con vật, cây cối, khiến chúng sinh động, gần gũi như con người. Ví dụ: "Bác gió thì thầm kể chuyện".
❓ Nhân hóa có những kiểu nào?
❓ Làm sao nhận biết nhân hóa trong câu?
❓ Nhân hóa khác so sánh và ẩn dụ ra sao?
1. Nhân hóa là gì?
1.1 Định nghĩa nhân hóa
Khái niệm nhân hóa khá đơn giản: người viết mượn từ ngữ, đặc điểm của con người để nói về vật không phải người. Nhờ vậy, sự vật như biết nghĩ, biết nói, biết vui buồn. Đây là một biện pháp tu từ nhân hóa quen thuộc, còn được gọi là phép nhân hóa.
Hãy xem một ví dụ nhân hóa ngắn: "Chị gió đưa võng cho những chiếc lá ngủ." Gió vốn không phải "chị", lá cũng không biết ngủ. Chính cách gọi và cách tả ấy tạo nên hình ảnh nhân hóa mềm mại, dễ hình dung.
Muốn trả lời nhanh khi ai đó hỏi cho ví dụ, em chỉ cần nhớ ba ý: nói về vật, dùng từ vốn dành cho người, tạo cảm giác gần gũi. Theo tài liệu tham khảo, học sinh thường làm quen với kiến thức này ở bậc tiểu học rồi mở rộng dần. Đến lớp 6, các em thường được yêu cầu phân tích tác dụng của nó trong cả bài thơ, bài văn; chi tiết từng lớp nên đối chiếu sách giáo khoa hiện hành.
Có một hiểu lầm hay gặp: nhân hóa chỉ dành cho con vật, cây cối. Thực tế, đồ vật và cả khái niệm trừu tượng cũng có thể được nhân hóa, và biện pháp này xuất hiện trong cả thơ lẫn văn xuôi, không riêng văn thiếu nhi.
1.2 Nguồn gốc từ Hán Việt và từ tương đương trong tiếng Anh
Từ "nhân hóa" gồm hai phần Hán Việt: nhân (人) là người, hóa (化) là biến thành. Hiểu nôm na, đó là "biến thành người", tức làm cho vật mang dáng dấp con người.
Nếu thắc mắc nhân hóa tiếng Anh là gì, đáp án là personification. Từ này cũng chỉ việc gán đặc điểm con người cho vật hoặc ý niệm. Thủ pháp này đã có mặt trong thơ từ thời cổ đại, tiêu biểu là Homer.
2. Các kiểu nhân hóa thường gặp
Phổ biến nhất là các kiểu nhân hóa sau, mỗi kiểu có cách nhận ra riêng.
2.1 Gọi vật bằng từ chỉ người
Người viết gọi sự vật bằng những từ vốn dành cho con người như bác, chị, ông, cô, cậu. Ví dụ: bác gió, chị mây, cô mưa, ông mặt trời.
Cách gọi này tạo cảm giác sự vật là thành viên trong gia đình hay xóm làng. Vì thế, thiên nhiên hiện lên thân quen, ấm áp.
2.2 Tả vật bằng hoạt động, tính chất của người
Ở kiểu này, vật được tả bằng hành động, suy nghĩ, tính cách vốn của người. Ví dụ: dòng sông lười biếng trôi chậm, mặt trời thức dậy sau rặng núi, cây cau đứng ngóng gió.
Muốn viết tốt kiểu này, em cần vốn từ về hành động và tính chất, tức động từ và tính từ. Chúng chính là "nguyên liệu" để biến vật thành người. Nếu muốn nắm chắc loại từ dùng để tả tính chất, em có thể đọc thêm các khái niệm tiếng Việt liên quan bên dưới.
Xem thêm các khái niệm tiếng Việt liên quan đến cách diễn đạt:
2.3 Trò chuyện, xưng hô với vật như với người
Người viết nói thẳng với vật, hỏi han, xưng hô như với bạn bè. Ví dụ quen thuộc trong ca dao: "Trâu ơi, ta bảo trâu này, trâu ra ngoài ruộng trâu cày với ta."
Lời gọi ấy cho thấy người nông dân coi trâu như một người bạn cùng làm việc, gắn bó và sẻ chia. Kiểu này thường mang đậm cảm xúc.
3. Cách nhận biết biện pháp nhân hóa
3.1 Các bước nhận biết nhân hóa trong câu
Để nhận biết biện pháp nhân hóa, em có thể làm theo ba bước:
- Bước 1: Xác định sự vật được nói tới (gió, sông, con mèo, chiếc bàn…).
- Bước 2: Tìm từ ngữ vốn dùng cho người trong câu (gọi tên, hành động, cảm xúc).
- Bước 3: Kiểm tra xem từ đó có đang được dùng cho vật không. Nếu có, đó là nhân hóa.
Lỗi thường gặp là thấy từ chỉ người là kết luận ngay. Câu "Bà em đang nấu cơm" có từ chỉ người nhưng nói về người thật, nên không có nhân hóa. Từ đó phải được gán cho vật mới tính.
4. Phân biệt nhân hóa với so sánh và ẩn dụ
4.1 Bảng đối chiếu ba biện pháp
Ba biện pháp này dễ lẫn vì đều làm câu văn giàu hình ảnh. Để phân biệt nhân hóa và ẩn dụ cũng như so sánh, hãy nhìn bản chất:
| Biện pháp |
Bản chất |
Ví dụ |
| Nhân hóa |
Gán đặc điểm của người cho vật |
Chú mèo đang suy nghĩ về bữa trưa |
| So sánh |
Đối chiếu hai sự vật, thường có từ như, tựa, giống |
Mèo nhanh như chớp |
| Ẩn dụ |
Gọi tên vật này bằng tên vật khác dựa trên nét tương đồng |
Người cha là ngọn núi lớn |
4.2 Lưu ý khi các biện pháp đi cùng nhau
Đừng áp dụng mẹo một cách máy móc. Một câu có thể dùng nhiều biện pháp cùng lúc, ví dụ: "Mặt trời thức dậy, đỏ như quả trứng gà." Vế đầu là nhân hóa, vế sau là so sánh.
Ngoài ra, so sánh không phải lúc nào cũng có từ so sánh. Câu "Trẻ em như búp trên cành" có từ "như", nhưng so sánh cũng có thể viết dưới dạng "Công cha như núi Thái Sơn" hay dùng dấu hai chấm, dấu phẩy để đối chiếu. Vì vậy hãy xét bản chất của câu thay vì chỉ tìm từ khóa.
5. Tác dụng của biện pháp nhân hóa
5.1 Tác dụng trong văn học và đời sống
Tác dụng của biện pháp nhân hóa thể hiện ở mấy điểm chính:
- Làm sự vật sinh động, gợi hình, gợi cảm.
- Tạo sự gần gũi giữa con người và thiên nhiên, đồ vật.
- Giúp người viết bộc lộ tình cảm, tâm trạng một cách kín đáo.
- Tăng giá trị biểu đạt, khiến câu văn dễ nhớ.
Chẳng hạn, BBC Bitesize nêu ví dụ mưa và tuyết có thể gợi những tâm trạng khác nhau tùy cách người viết miêu tả. Trong đời sống, tác dụng nhân hóa cũng quen thuộc: các bé thích truyện về chú thỏ biết nói, hay chiếc điện thoại "mệt rồi, cần nghỉ" khi hết pin cũng là cách nói nhân hóa vui vui.
6. Mở rộng: nhân hóa qua góc nhìn quốc tế và khi viết bài
6.1 Nhân hóa khái niệm trừu tượng và hiện thân của phẩm chất
Trong thơ phương Tây, không chỉ đồ vật mà cả ý niệm như Công lý, Cái chết cũng được miêu tả như con người. Kịch đạo đức thế kỷ 15-16 dùng thủ pháp này rất nhiều.
Từ điển còn ghi nghĩa thứ hai của personification: một người là hiện thân của một phẩm chất, chẳng hạn ai đó được xem là hiện thân của lòng tốt. Hai nghĩa này khác nhau, nên đọc kỹ ngữ cảnh.
6.2 Cách trình bày tác dụng khi làm bài và lỗi thường gặp
Khi phân tích, em có thể viết theo bốn bước: nêu sự vật, chỉ ra từ nhân hóa, giải thích ý nghĩa, rồi nêu tác dụng. Ví dụ: "Mặt trời thức dậy" biến mặt trời thành người vừa tỉnh giấc, làm buổi sáng trở nên sinh động, tươi mới.
Cần tránh hai lỗi: lạm dụng nhân hóa khiến câu văn rối, và nhầm nhân hóa với so sánh chỉ vì câu có hình ảnh đẹp.
Câu hỏi thường gặp
Nhân hóa có mấy kiểu?
Phổ biến là 3 kiểu: gọi vật bằng từ chỉ người, tả vật bằng hoạt động, tính chất của người, và xưng hô trò chuyện với vật. Khi làm bài, em nên nêu rõ từng kiểu kèm một ví dụ như "bác gió", "dòng sông lười biếng", "Trâu ơi" để bài thuyết phục hơn.
Học sinh lớp mấy bắt đầu học nhân hóa?
Theo tài liệu tham khảo, học sinh làm quen từ lớp 3 và học sâu hơn ở lớp 4, nên nhiều bạn tìm "nhân hóa là gì lớp 4". Tuy nhiên chương trình có thể điều chỉnh theo từng bộ sách và từng năm, nên phụ huynh nên kiểm tra sách giáo khoa hoặc hỏi giáo viên.
Nhân hóa và ẩn dụ khác nhau thế nào?
Nhân hóa gán đặc điểm con người cho vật, như "chú mèo suy nghĩ về bữa trưa". Ẩn dụ gọi vật này bằng tên vật khác nhờ nét tương đồng, như "Người cha là ngọn núi lớn". Mẹo nhỏ: hỏi xem câu đang cho vật hành động như người, hay đang đổi tên vật.
Nhân hóa có dùng cho khái niệm trừu tượng được không?
Được. Công lý, Cái chết thường được miêu tả như con người trong thơ, có khi mang cả dáng vẻ, hành động cụ thể. Trong tiếng Việt, ta cũng gặp cách nói "thời gian bước đi", "nỗi buồn gõ cửa" với tinh thần tương tự.
Personification là gì trong tiếng Anh?
Là biện pháp gán đặc điểm con người cho vật hoặc ý niệm, tương đương nhân hóa. Từ này còn có nghĩa thứ hai là người được xem là hiện thân của một phẩm chất, ví dụ "she is the personification of kindness". Cần đọc ngữ cảnh để biết nghĩa nào.
Nếu em muốn đào sâu hơn các kiến thức ngữ văn đi cùng nhân hóa, những bài dưới đây sẽ là gợi ý để mở rộng vốn hiểu biết.
Xem thêm các khái niệm văn học và ngôn ngữ khác: