Trả lời nhanh: Số thực là tập hợp gồm tất cả số hữu tỉ và số vô tỉ, ký hiệu ℝ. Mỗi số thực tương ứng với đúng một điểm trên trục số. Số nguyên, số 0, số âm, phân số, số thập phân và các số như π, √2 đều là số thực.
1. Số thực là gì?
Lần đầu gặp câu hỏi số thực là gì, nhiều bạn học sinh thấy khái niệm này khá trừu tượng. Thực ra số thực rất gần gũi. Hầu hết con số bạn dùng hằng ngày đều là số thực, từ điểm kiểm tra, chiều dài chiếc điện thoại cho tới nhiệt độ ngoài trời.
Định nghĩa và ký hiệu ℝ
Định nghĩa số thực: số thực là hợp của tập số hữu tỉ và tập số vô tỉ. Một số là số hữu tỉ hoặc là số vô tỉ thì đều là số thực.
Tập hợp số thực R được ký hiệu là ℝ, lấy từ chữ cái đầu của "Real" trong tiếng Anh. Có thể viết gọn ℝ = ℚ ∪ I, trong đó ℚ là tập số hữu tỉ, I là tập số vô tỉ.
Hai tập ℚ và I không có phần tử chung. Một số không thể vừa hữu tỉ vừa vô tỉ.
Số thực gồm những loại số nào?
Số thực | Hữu tỉ | Vô tỉ — Số thực gồm hai nhóm: số hữu tỉ và số vô tỉ.
Để hiểu số thực, cần nắm rõ hai thành phần là số hữu tỉ và số vô tỉ.
Số hữu tỉ
Số hữu tỉ là số viết được dưới dạng phân số a/b, với a, b là số nguyên và b ≠ 0. Khi viết dưới dạng thập phân, số hữu tỉ là thập phân hữu hạn hoặc thập phân vô hạn tuần hoàn.
- 1/2 = 0,5 (hữu hạn)
- 1/3 = 0,333… = 0,(3) (vô hạn tuần hoàn)
- 1/6 = 0,1666… = 0,1(6) (vô hạn tuần hoàn)
- 2/7 cũng có khai triển thập phân lặp lại theo chu kỳ
Với 1/6, phần lặp chỉ bắt đầu từ chữ số thứ hai sau dấu phẩy. Dù vậy, nó vẫn tuần hoàn nên vẫn là số hữu tỉ.
Số vô tỉ
Vậy số vô tỉ là gì? Đó là số viết dưới dạng thập phân vô hạn không tuần hoàn, không thể biểu diễn thành phân số a/b.
- √2 = 1,41421356… là nghiệm của phương trình x² − 2 = 0, thuộc nhóm số vô tỉ đại số.
- π = 3,14159265… và e = 2,71828… là các số siêu việt, tức không là nghiệm của phương trình đa thức hệ số nguyên nào.
Chữ số sau dấu phẩy của số vô tỉ kéo dài mãi và không lặp theo chu kỳ cố định nào.
Các tập số liên quan đến số thực
ℕ ℤ ℚ ℝ — Các tập số lồng vào nhau, số thực là tập lớn nhất.
Khi tìm hiểu phân loại các tập số trong toán học, bạn sẽ thấy các tập số lồng vào nhau như búp bê Nga: ℕ ⊂ ℤ ⊂ ℚ ⊂ ℝ.
|
Tập số
|
Ký hiệu
|
Ví dụ
|
|
Số tự nhiên
|
ℕ
|
0, 1, 2, 3…
|
|
Số nguyên
|
ℤ
|
…, −2, −1, 0, 1, 2…
|
|
Số hữu tỉ
|
ℚ
|
−3/4; 0,5; 0,(3)
|
|
Số vô tỉ
|
I
|
√2, √3, π, e
|
|
Số thực
|
ℝ
|
Tất cả các số trên
|
Nếu đang thắc mắc số nguyên là gì, đó là tập gồm số tự nhiên và các số đối của chúng. Mọi số nguyên viết được dưới dạng phân số, ví dụ −5 = −5/1. Vì vậy số nguyên là số hữu tỉ, và cũng là số thực. Số 0 cũng là số thực.
Bảng tra nhanh dưới đây giúp bạn kiểm tra một số có thuộc ℝ hay không:
|
Số
|
Loại
|
Là số thực?
|
|
0
|
Số nguyên, hữu tỉ
|
Có
|
|
−5
|
Số nguyên âm
|
Có
|
|
0,(3)
|
Hữu tỉ (= 1/3)
|
Có
|
|
π
|
Vô tỉ
|
Có
|
|
√2
|
Vô tỉ
|
Có
|
|
√−4
|
Số phức
|
Không
|
2. Biểu diễn và tính chất của số thực
Phần này đi qua cách biểu diễn số thực trên trục số cùng các tính chất của số thực hay gặp trong bài tập.
Trục số thực
Mỗi số thực ứng với đúng một điểm trên trục số.
Mỗi số thực ứng với đúng một điểm trên trục số, và ngược lại, mỗi điểm trên trục số biểu diễn đúng một số thực. Vì vậy trục số còn được gọi là trục số thực.
Trên trục số nằm ngang, số dương nằm bên phải gốc O, số âm nằm bên trái. Điểm gốc O biểu diễn số 0.
Riêng số hữu tỉ chưa lấp đầy trục số, vẫn còn "khoảng trống" như vị trí của √2. Khi thêm số vô tỉ vào, trục số mới liền mạch. Người ta gọi đây là tính đầy đủ của tập số thực.
So sánh số thực và số đối
Khi so sánh số thực, số nằm bên phải trên trục số luôn lớn hơn. Một số quy tắc cần nhớ:
- Số dương luôn lớn hơn 0, số âm luôn nhỏ hơn 0.
- Với hai số âm, số nào có giá trị tuyệt đối lớn hơn thì nhỏ hơn: −5 < −2.
- So sánh số vô tỉ bằng cách viết dạng thập phân: √2 ≈ 1,414 < 1,5.
Số đối của a là −a, hai số nằm cách đều gốc O về hai phía. Ví dụ số đối của √3 là −√3, số đối của −0,7 là 0,7. Tổng hai số đối luôn bằng 0.
Giá trị tuyệt đối
|−3,5| = |3,5| = 3,5 — Hai số đối nhau có cùng khoảng cách tới gốc O.
Giá trị tuyệt đối của số thực a, ký hiệu |a|, là khoảng cách từ điểm a đến gốc O. Khoảng cách không âm nên |a| luôn ≥ 0.
Ví dụ: |−3,5| = 3,5; |π| = π; |0| = 0.
Cần nhớ |−x| = |x|. Sai lầm hay gặp là viết |−x| = −x cho mọi x. Đẳng thức này chỉ đúng khi x ≤ 0. Chẳng hạn x = 3 thì |−x| = |−3| = 3, chứ không bằng −3. Vì vậy hãy xét dấu biểu thức trước khi bỏ dấu giá trị tuyệt đối.
Tính chất phép cộng, phép nhân
Phép cộng và phép nhân trên ℝ có đầy đủ các tính chất như trên ℚ:
- Giao hoán: a + b = b + a; a·b = b·a
- Kết hợp: (a + b) + c = a + (b + c); (a·b)·c = a·(b·c)
- Phân phối: a·(b + c) = a·b + a·c
Nhờ đó, bạn có thể tính nhanh: √2·3 + √2·7 = √2·(3 + 7) = 10√2.
3. Số thực khác số phức như thế nào?
Khi đặt số thực và số phức cạnh nhau, điểm mấu chốt là phép lấy căn bậc hai của số âm.
Những số nào không phải số thực?
Không có số thực nào bình phương lên ra số âm. Vì thế √−4 không phải số thực. Toán học mở rộng thêm số phức dạng a + bi, với i² = −1. Khi đó √−4 = 2i.
Mọi số thực đều là số phức với b = 0, nhưng không phải số phức nào cũng là số thực. Số ảo không hề vô nghĩa, nó được dùng nhiều trong kỹ thuật điện và vật lý.
Ví dụ số thực trong đời sống
Ví dụ về số thực có ở khắp nơi. Ứng dụng của số thực gắn với mọi đại lượng đo đếm:
- Nhiệt độ: 32,5°C hay −4°C.
- Độ dài: màn hình điện thoại 6,7 inch, đường chéo hình vuông cạnh 1 m dài √2 m.
- Thời gian: laptop dùng pin được 8,5 giờ.
- Tiền: số dư, khoản nợ (số âm).
Lưu ý nhỏ: điện thoại hay laptop thường chỉ lưu giá trị xấp xỉ của số thực (dạng dấu phẩy động). Vì vậy π hay √2 hiển thị trên máy tính chỉ là gần đúng.
Sai lầm thường gặp khi học số thực
- Nghĩ số thực chỉ là số thập phân: số nguyên, phân số cũng là số thực.
- Nghĩ số thực không gồm số 0 hay số âm: 0 và −5 đều thuộc ℝ.
- Nghĩ số thực chỉ là số vô tỉ: số vô tỉ chỉ là một phần.
- Cho rằng mọi số thập phân vô hạn đều vô tỉ: 0,(3) vô hạn nhưng tuần hoàn, bằng 1/3, nên là số hữu tỉ.
- Cho rằng căn của số âm vẫn là số thực: đó là số phức.
4. Câu hỏi thường gặp
Số 0 có phải là số thực không?
Có, số thực có bao gồm số 0. Số 0 là số tự nhiên, số nguyên và cũng là số hữu tỉ vì viết được thành 0/1, nên chắc chắn thuộc ℝ. Điểm đặc biệt là 0 không dương cũng không âm, nằm ngay tại gốc O trên trục số và là số đối của chính nó.
Số thập phân có phải số thực không?
Có, mọi số thập phân đều là số thực. Số thập phân hữu hạn như 0,25 và vô hạn tuần hoàn như 0,(6) là số hữu tỉ. Số thập phân vô hạn không tuần hoàn như 1,41421356… (tức √2) là số vô tỉ. Cả hai nhóm đều nằm trong tập số thực ℝ.
π có phải là số thực không?
Có. π ≈ 3,14159…, là tỉ số giữa chu vi và đường kính hình tròn. Các chữ số thập phân của π kéo dài vô hạn và không lặp theo chu kỳ nào, nên không viết được thành phân số a/b, tức π là số vô tỉ (cụ thể là số siêu việt). Trên trục số, π nằm giữa 3 và 4, hơi lệch về phía số 3.
Số thực khác số hữu tỉ ra sao?
Số hữu tỉ chỉ là một phần của số thực. Muốn phân biệt, hãy nhìn dạng thập phân: nếu hữu hạn (0,75) hoặc tuần hoàn (0,(27)) thì đó là số hữu tỉ; nếu vô hạn không tuần hoàn (√3 = 1,7320508…) thì là số vô tỉ, chỉ thuộc ℝ mà không thuộc ℚ. Đây cũng là điểm số thực khác số nguyên và số hữu tỉ.
Số thực gồm số hữu tỉ và số vô tỉ, lấp kín trục số và bao trùm các tập ℕ, ℤ, ℚ. Nắm chắc cách phân biệt thập phân tuần hoàn với không tuần hoàn, cùng quy tắc so sánh và giá trị tuyệt đối, bạn sẽ xử lý tốt phần lớn bài tập về số thực. Nếu muốn củng cố thêm nền tảng, bạn có thể đọc tiếp về số nguyên, số nguyên tố và hợp số.
Tìm hiểu thêm về các tập số và dạng toán liên quan:
Nguồn tham khảo
Bạn có làm được hướng dẫn này không?
Có
Không