Trả lời nhanh: Phái sinh (derivatives) là công cụ tài chính dạng hợp đồng, có giá trị phụ thuộc vào một tài sản cơ sở như cổ phiếu, chỉ số, trái phiếu, hàng hóa hay tỷ giá. Người tham gia thỏa thuận giá hôm nay cho giao dịch hoặc thanh toán trong tương lai, nhằm phòng ngừa rủi ro hoặc kiếm lời từ biến động giá.
❓ Phái sinh gồm những loại nào?
❓ Phái sinh khác gì so với mua bán cổ phiếu thông thường?
❓ Giao dịch phái sinh có rủi ro gì?
1. Phái sinh là gì?
Nhiều người nghe đến phái sinh và nghĩ ngay đó là thứ phức tạp, chỉ dành cho dân chuyên. Thật ra ý tưởng khá gần gũi, và phần dưới đây sẽ đi từng bước.
1.1 Định nghĩa phái sinh
Phái sinh là gì? Đó là một hợp đồng mà giá trị của nó phụ thuộc vào giá của một thứ khác. Cách gọi khác là công cụ phái sinh, hợp đồng phái sinh hay công cụ tài chính phái sinh; trong thị trường chứng khoán, người ta còn nói chứng khoán phái sinh.
Ví dụ đời thường: một nông dân thỏa thuận bán lúa mì với giá cố định cho vụ thu hoạch sau ba tháng. Tờ thỏa thuận đó chính là một dạng phái sinh, vì giá trị của nó thay đổi theo giá lúa mì ngoài thị trường.
1.2 Tài sản cơ sở là gì?
Tài sản cơ sở là thứ mà hợp đồng "bám theo" để tính giá trị. Đó có thể là cổ phiếu, chỉ số chứng khoán, trái phiếu, hàng hóa, tỷ giá hay lãi suất.
Lưu ý quan trọng: nắm hợp đồng phái sinh không mặc nhiên là sở hữu tài sản cơ sở. Bạn chỉ nắm quyền và nghĩa vụ liên quan đến biến động giá của nó.
1.3 Vì sao gọi là phái sinh?
Trong tiếng Anh, phái sinh được gọi là derivative, nghĩa là "dẫn xuất". Hợp đồng này được sinh ra, dẫn xuất từ một sản phẩm cơ bản có sẵn, nên mới gọi là phái sinh. Bản thân nó không tạo ra giá trị độc lập.
2. Các loại phái sinh phổ biến
Trên thế giới, có bốn nhóm hợp đồng phái sinh được nhắc đến nhiều nhất: kỳ hạn, tương lai, quyền chọn và hoán đổi.
2.1 Hợp đồng kỳ hạn (forward)
Hai bên thỏa thuận giá ở hiện tại cho một giao dịch diễn ra trong tương lai. Hợp đồng được tự thương lượng riêng, nên điều khoản linh hoạt nhưng phụ thuộc vào uy tín của đối tác.
2.2 Hợp đồng tương lai (futures)
Hợp đồng tương lai là hợp đồng kỳ hạn được chuẩn hóa và giao dịch trên sở giao dịch. Quy cách, ngày đáo hạn đều thống nhất, nên mua bán dễ hơn. Đây là loại mà thị trường phái sinh Việt Nam hiện đang giao dịch.
2.3 Hợp đồng quyền chọn (options)
Với hợp đồng quyền chọn, người mua có quyền nhưng không bắt buộc mua hoặc bán tài sản ở mức giá định trước. Họ trả một khoản phí để có quyền này. Nếu thị trường đi không như ý, họ có thể bỏ quyền, mức mất tối đa là khoản phí đã trả.
2.4 Hợp đồng hoán đổi (swap)
Hai bên trao đổi dòng tiền với nhau theo thỏa thuận, ví dụ đổi khoản lãi thả nổi lấy lãi cố định. Loại này thường dùng giữa các tổ chức và doanh nghiệp lớn.
3. Phái sinh dùng để làm gì?
3.1 Phòng ngừa rủi ro
Đây là mục đích gốc của phái sinh. Hãng hàng không có thể chốt trước giá nhiên liệu để không lo giá dầu tăng đột ngột. Doanh nghiệp nhập khẩu có thể chốt tỷ giá để biết trước chi phí.
3.2 Đầu cơ và kiếm lợi nhuận từ biến động giá
Với đầu tư phái sinh, người chơi có thể mở vị thế long khi kỳ vọng giá tăng, hoặc short khi kỳ vọng giá giảm. Short phái sinh là gì? Đó là bán hợp đồng trước, hy vọng mua lại với giá thấp hơn để hưởng chênh lệch.
Mỗi lệnh luôn cần một bên đối ứng ngược chiều trên thị trường. Người này lãi thì người kia lỗ, nên tiền lãi không tự sinh ra mà đến từ phía đối diện.
4. Phái sinh khác gì chứng khoán cơ sở?
4.1 So sánh nhanh phái sinh và cổ phiếu
Bảng dưới so sánh cổ phiếu với hợp đồng tương lai, loại phái sinh phổ biến nhất trên thị trường chứng khoán.
| Tiêu chí |
Cổ phiếu |
Hợp đồng tương lai |
| Hướng sinh lời |
Chủ yếu khi giá tăng |
Hai chiều, tăng hoặc giảm |
| Thanh toán |
Cổ phiếu mua về có thể phải chờ một thời gian mới về tài khoản để bán |
Có thể mở và đóng vị thế ngay trong ngày |
| Thời hạn |
Không có |
Có ngày đáo hạn |
| Vốn |
Thường trả đủ tiền mua |
Ký quỹ, có yếu tố đòn bẩy |
Ký quỹ là khoản tiền bạn đặt cọc để mở vị thế, còn đòn bẩy nghĩa là dùng số vốn nhỏ để theo một giá trị hợp đồng lớn hơn nhiều. Hai đặc điểm này gắn với hợp đồng tương lai, không phải mọi loại phái sinh đều giống nhau.
5. Phái sinh tại Việt Nam và ví dụ minh họa
5.1 Thị trường chứng khoán phái sinh Việt Nam
Thị trường phái sinh là gì ở Việt Nam? Đó là nơi giao dịch các hợp đồng phái sinh, khai trương ngày 10/8/2017 với hợp đồng tương lai VN30. Khung pháp lý hiện hành là Nghị định 158/2020/NĐ-CP, có hiệu lực từ 01/01/2021.
Sản phẩm gồm hợp đồng tương lai chỉ số và hợp đồng tương lai trái phiếu Chính phủ kỳ hạn 5 năm. Giá phái sinh có thể lệch chỉ số VN30 do kỳ hạn và kỳ vọng của thị trường.
5.2 Ví dụ tính lãi lỗ hợp đồng tương lai VN30
Hợp đồng tương lai VN30 có hệ số nhân 100.000 đồng/điểm, bước giá 0,1 điểm. Ví dụ này tính cho một hợp đồng: bạn mua (long) và giá tăng 10 điểm thì chênh lệch là 10 × 100.000 = 1 triệu đồng.
Nếu giá giảm 10 điểm, bạn lỗ đúng chừng đó. Con số trên chưa trừ phí và thuế, nên không phải khoản lãi thực nhận.
6. Rủi ro khi giao dịch phái sinh
6.1 Đòn bẩy, ký quỹ và hiểu lầm thường gặp
Đòn bẩy khuếch đại cả lãi lẫn lỗ. Ký quỹ thấp không có nghĩa rủi ro thấp, vì khoản lỗ tính trên toàn bộ giá trị hợp đồng chứ không chỉ phần tiền cọc. Phí và thuế còn làm điểm hòa vốn cao hơn.
Hãy hình dung bạn mua một hợp đồng, rồi thị trường giảm mạnh ngược dự đoán. Tài khoản bị lỗ, tiền ký quỹ còn lại không đủ mức yêu cầu, bạn có thể bị yêu cầu nộp thêm tiền. Nếu không bổ sung kịp, vị thế có thể bị đóng và khoản lỗ trở thành lỗ thật.
Phái sinh không phải cờ bạc, nhưng người mới thiếu kiến thức rất dễ thua lỗ. Cũng đừng nghĩ cứ đúng xu hướng là có lãi. Hãy đặt quản trị vốn lên trước chiến lược vào lệnh.
Câu hỏi thường gặp
Phái sinh có phải là cờ bạc không?
Về bản chất thì không, vì phái sinh ra đời để doanh nghiệp chốt giá và giảm rủi ro. Tuy vậy, nếu dùng đòn bẩy cao chỉ để đoán chiều giá mà không hiểu hợp đồng, không có kế hoạch cắt lỗ, kết quả có thể giống đánh cược hơn là đầu tư.
Người bán hợp đồng phái sinh có cần sở hữu sẵn tài sản không?
Không bắt buộc. Với hợp đồng tương lai chỉ số, bạn không thể giao một "chỉ số" ra được, nên hai bên thanh toán bằng tiền theo chênh lệch giá khi đóng vị thế hoặc đến hạn. Bạn chỉ cần đáp ứng yêu cầu ký quỹ.
Phái sinh còn có nghĩa nào khác ngoài tài chính?
Phái sinh nghĩa là gì ngoài tài chính? Trong ngôn ngữ, đó là từ được tạo ra từ một từ gốc; trong toán học là đạo hàm; trong hóa học là dẫn xuất. Tác phẩm phái sinh là gì? Là tác phẩm được tạo ra dựa trên một tác phẩm gốc, như bản dịch hay bản chuyển thể, theo luật bản quyền.
Đáo hạn phái sinh là gì?
Đáo hạn phái sinh là gì? Đó là ngày hợp đồng hết hiệu lực, các vị thế còn mở được tất toán, với hợp đồng chỉ số là bằng tiền theo chênh lệch giá. Gần ngày này, nhiều người cùng đóng hoặc chuyển vị thế nên thị trường cơ sở có thể biến động mạnh hơn bình thường.
Nếu muốn mở rộng thêm về các khái niệm tài chính gần gũi với phái sinh, bạn có thể đọc tiếp các bài dưới đây.
Tìm hiểu thêm các khái niệm liên quan đến thị trường và đầu tư:
Phái sinh là hợp đồng có giá trị bám theo tài sản cơ sở, dùng để phòng ngừa rủi ro hoặc kiếm lời từ biến động giá. Điểm cần nhớ là đòn bẩy và ký quỹ có thể khuếch đại khoản lỗ không kém khoản lãi. Hiểu rõ hợp đồng và quản trị vốn chặt chẽ nên đi trước mọi quyết định tham gia.
Nguồn tham khảo