Tần số là một phần kiến thức xuất hiện ở chương trình Vật lý phổ thông, là nội dung rất quan trọng đối với các bạn học sinh. Cùng theo dõi bài viết dưới đây để nắm được khái niệm tần số, công thức và các dạng bài tập nhé!
1. Tần số là gì?
Khái niệm
Tần số là số lần của một hiện tượng lặp lại trên một đơn vị thời gian.

Tần số là gì
Đơn vị đo tần số
Trong hệ đo lường quốc tế, đơn vị dùng để đo tần số là Hz.
2. Những khái niệm liên quan
Hertz (Hz): 1 Hz thể hiện tần số lặp lại của sự việc đúng 1 lần trong mỗi giây.
Chu kỳ: Là 1 làn sóng hoàn chỉnh của dòng điện xoay chiều hoặc điện áp.
Luân phiên: Là 1 nửa chu kỳ.
Thời gian: Là số thời gian cần thiết để tạo ra một chu kỳ hoàn chỉnh của dạng sóng.

Đơn vị đo tần số
Tần số âm thanh: Phạm vị thính giác của con người từ 15 Hz đến 20 kHz (kilo hertz).
Tần số vô tuyến: 30 kHz đến 300 kHz.
Tần số thấp: 300 kHz đến 3 MHz (Megahertz).
Tần số trung bình: 3 MHz đến 30 MHz.
Tần số cao: 30 MHz đến 300 MHz.
Tần số là khái niệm thường được sử dụng để mô tả hoạt động của thiết bị điện. Dưới đây là một số dải tần suất phổ biến:
+ Tần số dòng điện (thường là 50 Hz hoặc 60 Hz).
+ Các ổ đĩa biến tần có tần số sóng từ 1 - 20 kHz.
3. Các công thức tính tần số
Công thức tần số: Dựa vào bước sóng
Khi biết trước bước sóng và vận tốc dao động, tần số có thể được tính theo công thức sau:

Công thức tính tần số dựa vào bước sóng
Trong đó:

Chú thích ký hiệu
Ví dụ: Một âm thanh lan truyền trong không khí có bước sóng là 322 nm và vận tốc 320 m/s. Tính tần số.
Đáp án:

Đáp án ví dụ
Công thức tần số: Tần số sóng điện từ trong chân không
Trong môi trường chân không thì vận tốc sóng sẽ không bị ảnh hưởng bởi các yếu tố khác cho nên vận tốc sóng điện từ trong trường hợp này sẽ bằng với vận tốc ánh sáng, tần số lúc này được tính theo công thức sau:

Công thức tính tần số sóng điện từ trong môi trường chân không
Trong đó:

Chú thích ký hiệu
Ví dụ: Một sóng điện từ có bước sóng là 569 nm truyền trong môi trường chân không. Hỏi tần số của sóng điện từ này là bao nhiêu?
Đáp án:

Đá
Công thức tính tần số: Dựa trên thời gian hoặc chu kỳ
Hai đại lượng cần để hoàn thành một dao động sóng là tần số và thời gian và hai đại lượng này tỉ lệ nghịch với nhau, từ đó suy ra công thức tính tần số:

Công thức tính tần số dựa trên thời gian hoặc chu kỳ
Trong đó:
+ f: Tần số.
+ T: Chu kỳ thời gian để hoàn thành 1 dao động.
Ví dụ: Một sóng hoàn thành dao động trong 0,45 giây. Tính tần số của sóng.
Đáp án:

Đáp án ví dụ
Công thức tính tần số: Dựa trên tần số góc
Khi đề bài cung cấp tần số góc của một sóng, để tính tần số chuẩn của sóng đó, ta áp dụng công thức dưới đây:

Công thức tính tần số dựa trên tần số góc
Trong đó:

Công thức tính tần số dựa trên tần số góc
Ví dụ: Một sóng chuyển động tròn có tần số góc là 7,16 radian trên giây. Hỏi tần số của sóng là bao nhiêu?
Đáp án:

Đáp án ví dụ
4. Bảng tổng hợp các công thức tần số
Dưới đây là bảng tổng hợp các công thức tính tần số dựa vào những dữ kiện đề bài cho:

Bảng tổng hợp các công thức tính tần số
5. Ví dụ về tần số
Ánh sáng
Sóng điện từ bao gồm các trường điện và từ trường dao động trong không gian là ánh sáng khả kiến. Tần số của sóng chính là cách xác định màu sắc của nó.

Tần số ánh sáng
Một số sóng có thể kể đến như sóng điện từ, bức xạ hồng ngoại, vi sóng và sóng vô tuyến. Sóng ở tần số thấp hơn 4 × 1014 được gọi là vi sóng, thấp hơn nữa là sóng vô tuyến. Sóng ở tần số cao hơn 4 × 1014 được gọi là tia X, cao hơn là tia Gamma.
Âm thanh
Âm thanh lan truyền như sóng rung động cơ học của áp suất và dịch chuyển trong không khí hoặc các chất khác. Các thành phần tần số của âm thanh xác định "màu", âm sắc của nó.

Tần số âm thanh
Dải tần số âm thanh ở con người thường được đưa ra là khoảng giữa 20 Hz và 20 kHz (giới hạn tần số cao thường giảm theo độ tuổi).
6. Tần số quét màn hình là gì?
Đối với những bạn thường xuyên tiếp xúc với các thông số của các thiết bị thông minh có dạng màn hình như: Tivi, điện thoại, laptop, máy tính bảng,... thì cụm từ "tần số quét" màn hình không còn xa lạ. Tần số quét màn hình có nghĩa là lượng khung hình có thể chạy trong vòng một giây, lượng khung hình được lật càng nhiều và càng nhanh thì chất lượng hiển thị hình ảnh tốt hơn và mượt hơn.

Tần số quét càng cao chất lượng hiển thị càng mượt
Tần số quét màn hình càng cao thì sẽ cho ra chất lượng hiển thị tốt hơn.
7. Tần số âm thanh nghe được là gì?
Dạng năng lượng được cảm nhận bởi thính giác của con người thông qua việc cảm nhận sóng lan truyền trong không gian và được nhận bởi màng nhĩ thì được gọi là âm thanh.

Tần số âm thanh nghe được của mỗi loài khác nhau
Tần số âm thanh con người nghe được là từ 20 Hz - 20 kHz. Tần số thấp hơn 20 Hz được gọi là hạ âm và tần số trên 20 kHz được gọi là siêu âm, con người không thể nghe được hạ âm và siêu âm mặc dù có thể cảm nhận được.
Lưu ý: Do cơ địa cấu tạo màng nhĩ của mỗi người, mà một số người đặc biệt có thể nghe âm thanh ở ngưỡng cao hơn 20 Hz - 20 kHz.
8. Tần số dòng điện là gì?
Tần số dòng điện 1 chiều
Biên độ của dòng điện 1 chiều theo nghiên cứu thì chúng sẽ có 1 đường thẳng và có cường độ không thay đổi theo thời gian và đi theo 1 hướng nhất định. Vì vậy mà tần số của dòng điện một chiều sẽ có giá trị là 0.
Dòng điện 1 chiều thường được ứng dụng vào bình ắc quy, pin trong khởi động ô tô, chiếu sáng, các thiết bị lập trình tín hiệu trong công nghiệp,...
Tần số dòng điện xoay chiều
Biên độ dòng điện xoay chiều có hình dáng là một hình sin di chuyển đối xứng với nhau với nửa chu kì dương và nửa chu kì âm. Chúng di chuyển theo dạng hình sin nên sẽ tạo ra tần số dòng điện xoay chiều khác 0.

Dòng điện 1 chiều và dòng điện xoay chiều
Ở Việt Nam, dòng điện xoay chiều có 2 dạng tần số dòng điện chính là 50Hz và 60Hz có nghĩa là trong khoảng thời gian 1 giây, dòng điện sẽ được lập lại khoảng 50 lần đến 60 lần.
9. Một số bài tập về tần số có đáp án
Bài tập trắc nghiệm
Câu 1: Chọn câu phát biểu đúng trong các phát biểu sau đây:
A. Tần số là thời gian vật thực hiện được 1 dao động.
B. Tần số là số dao động vật thực hiện trong thời gian 1 giây.
C. Tần số là thời gian vật thực hiện được 10 dao động.
D. Tần số là số dao động vật thực hiện được trong 2 giây.
Đáp án: B.
Câu 2: Đơn vị của tần số là:
A. Héc (Hz).
B. Giây (s).
C. Mét trên giây (m/s).
D. Ben (B).
Đáp án: A.
Câu 3: Trong 20 giây, một lá thép thực hiện được 2000 dao động, tần số dao động của lá thép là:
A. 20 Hz.
B. 100 Hz.
C. 2000 Hz.
D. 40000 Hz.
Đáp án: B.
Số dao động lá thép thực hiện trong 1 giây là: 2000 : 20 = 100 Hz.

Một số bài tập
Câu 4: Một dây đàn dao động trong 2 giây thực hiện được 1000 dao động thì tần số dao động của dây đàn là:
A. 1000 Hz.
B. 500 Hz.
C. 250 Hz.
D. 200 Hz.
Đáp án: B.
Số dao động dây đàn thực hiện được trong 1 giây là: 1000 : 2 = 500 Hz.
Câu 5: Một vật nặng buộc chặt vào dây mảnh treo vào một điểm cố định được gọi là con lắc. Một con lắc thực hiện được 20 dao động trong 10 giây. Tần số dao động của con lắc là:
A. 2 Hz.
B. 2s.
C. 0,5 Hz.
D. 0,5s.
Đáp án: A.
Tần số dao động của con lắc là: 20 : 10 = 2 Hz.
Bài tập tự luận
Câu 1: Trong 20 giây, một lá thép thực hiện được 6000 dao động. Hỏi dao động của lá thép có phát ra âm thanh hay không? Tai người có thể cảm nhận được âm thanh do lá thép đó phát ra không? Tại sao?
Đáp án: Tần số dao động của lá thép là: 6000 : 20 = 300 Hz.
Lá thép dao động nên nó phát ra âm thanh, tai người có thể cảm nhận được âm thanh do lá thép phát ra. Vì tai người nghe được các âm có tần số 20 Hz đến 20000 Hz.
Câu 2: Khi tiến hành thí nghiệm, các học sinh ghi được các kết quả vào bảng sau:

Bảng minh họa câu 2
a. Hãy sắp xếp tần số dao động của các vật theo thứ tự giảm dần.
b. Cho biết những âm thanh nào có thể nghe được? Tại sao?
Đáp án câu a:

Đáp án câu 2a
Đáp án câu b: Tai người nghe được các âm có tần số 20 Hz đến 20000 Hz, nên ta có thể nghe được các âm do vật A, C, D phát ra.
Câu 3: Một người đếm được trong 2 giây một con lắc thực hiện được 1 dao động. Vậy trong một giờ con lắc đó sẽ thực hiện được bao nhiêu dao động?
Đáp án: Đổi 1 giờ = 60 phút = 3600 giây.
Trong một giờ con lắc đó sẽ thực hiện được số dao động là:
3600 : 2 x 1 = 1800 dao động.
Vậy trong 1 giờ, vật thực hiện được 1800 dao động.
Câu 4: Một vật dao động với tần số 2 Hz. Hỏi sau bao lâu thì vật thực hiện được 200 dao động.
Đáp án: Tần số là số dao động thực hiện được trong 1 giây.
Vật dao động với tần số 2 Hz tức là trong 1 giây vật thực hiện được 2 dao động.
Để vật thực hiện được 200 dao động cần thời gian là: 200 : 2 = 100 giây.
Vậy sau 100 giây, vật sẽ thực hiện được 200 dao động.
Câu 5: Em hãy tính tần số dao động của một con lắc biết rằng nó thực hiện được 180 dao động trong thời gian 1 phút.
Đáp án: Đổi 1 phút = 60 giây.
Số dao động trong 1 giây là: 180 : 60 = 3 Hz.
Vậy tần số dao động là 3 Hz.
10. Một số lưu ý cần nắm
- Phân biệt được khái niệm tần số và chu kỳ.
- Thuộc các công thức để áp dụng vào bài tập.
- Sử dụng máy tính cầm tay khi thực hiện tính toán để có kết quả nhanh và đúng nhất.

Một số lưu ý cần nắm khi làm bài tập
- Đọc kỹ đề bài trước khi làm để không bỏ lỡ những dữ kiện quan trọng.
- Chú ý các đại lượng, đơn vị trong đề bài đã được đổi về cùng nhau chưa.
Trên đây là bài viết cung cấp lý thuyết và bài tập về tần số. Rất mong bài viết sẽ có ích đối với bạn và hẹn gặp lại ở những bài viết sau!